به گزارش خبرگزاری ایمنا، آلودگی هوا در سالهای اخیر به یکی از جدیترین چالشهای سلامت عمومی تبدیل شده است؛ پدیدهای که پیامدهای آن فراتر از مشکلات تنفسی و قلبی رفته و اکنون بهعنوان تهدیدی جدی برای سلامت مغز شناخته میشود. پژوهشهای علمی نشان میدهد ذرات ریز معلق و گازهای آلاینده حاصل از فعالیتهای صنعتی، تردد خودروها و مصرف سوختهای فسیلی، بهدلیل اندازه بسیار کوچک خود، میتوانند از سدهای دفاعی بدن عبور کرده و به سیستم عصبی مرکزی برسند. همین ویژگی سبب شده است که مغز، بهعنوان حساسترین اندام بدن، در برابر آلودگی هوا آسیبپذیرتر از آنچه پیشتر تصور میشد، باشد.
ذرات معلق ریز که با نام PM2.5 و PM10 شناخته میشوند، قادرند از راه تنفس وارد ریهها شده و سپس از طریق جریان خون به مغز برسند یا حتی به طور مستقیم از مسیر عصب بویایی وارد بافت مغزی شوند. پس از ورود این ذرات، واکنشهای التهابی در مغز فعال میشود؛ فرایندی که تعادل شیمیایی مغز را بر هم میزند و ارتباط میان نورونها را مختل میکند. نتیجه این التهاب، کاهش کارایی شبکههای عصبی و افت توان پردازش اطلاعات است؛ موضوعی که میتواند خود را به شکل کاهش تمرکز، ضعف حافظه و کندی ذهنی نشان دهد.
یکی از پیامدهای نگرانکننده آلودگی هوا، تأثیر آن بر عملکرد شناختی افراد در بلندمدت است. مطالعات نشان دادهاند افرادی که در مناطق با آلودگی مزمن زندگی میکنند، در آزمونهای شناختی، حل مسئله و تصمیمگیری عملکرد ضعیفتری نسبت به ساکنان مناطق پاک دارند. این مسئله تنها به سالمندان محدود نمیشود، بلکه جوانان و حتی کودکان را نیز در بر میگیرد. در کودکان، مغز هنوز در حال رشد و تکامل است و قرار گرفتن در معرض هوای آلوده میتواند روند رشد شناختی را کند کرده و توان یادگیری، توجه و تمرکز را کاهش دهد؛ پیامدی که ممکن است آثار آن تا سالها باقی بماند.
آلودگی هوا همچنین با تسریع روند پیری مغز ارتباط مستقیم دارد. التهاب مزمن ناشی از ذرات آلاینده، به مرور زمان باعث فرسایش سلولهای عصبی و کاهش حجم برخی نواحی مغز میشود. این تغییرات ساختاری میتواند خطر ابتلاء به بیماریهایی همچون آلزایمر و زوال عقل را افزایش دهد. پژوهشگران بر این باورند که زندگی طولانیمدت در هوای آلوده، مغز را در شرایطی مشابه پیری زودرس قرار میدهد و توان ترمیم نورونها را کاهش میدهد.
تأثیر آلودگی هوا تنها به جنبههای شناختی محدود نمیشود و سلامت روان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. التهاب ایجادشده در مغز میتواند انتقالدهندههای عصبی مانند سروتونین و دوپامین را مختل کند؛ موادی که نقش اساسی در تنظیم خلقوخو و احساس انگیزه دارند. به همین دلیل، در روزهای آلوده بسیاری از افراد احساس بیحوصلگی، اضطراب، افسردگی و خستگی ذهنی را تجربه میکنند. سردرد، احساس سنگینی ذهن و کلافگی بیدلیل از نشانههای شایعی است که در این شرایط گزارش میشود.
کودکان و سالمندان بهدلیل حساسیت بیشتر مغز، بیش از سایر گروهها در معرض آسیب قرار دارند. در سالمندان، آلودگی هوا میتواند افت حافظه و کاهش تمرکز را تشدید کرده و روند ابتلاء به بیماریهای مغزی را سرعت ببخشد. در مقابل، کودکان بهدلیل ناتمام بودن رشد سیستم عصبی، در برابر آلایندهها دفاع کمتری دارند و آسیبهای وارده ممکن است اثرات بلندمدتتری بر آینده تحصیلی و ذهنی آنها بگذارد.
با توجه به این پیامدهای نگرانکننده، آگاهیبخشی درباره خطرات آلودگی هوا برای مغز اهمیت ویژهای دارد. کاهش مواجهه با هوای آلوده، استفاده از ماسکهای مناسب، تهویه منظم فضای داخلی و توجه به سبک زندگی سالم، میتواند تا حدی از شدت این آسیبها بکاهد. در نهایت، سلامت مغز بهطور مستقیم با کیفیت هوایی که تنفس میکنیم گره خورده است و بیتوجهی به آلودگی هوا، هزینهای سنگین برای توان ذهنی و کیفیت زندگی امروز و آینده جامعه به همراه خواهد داشت.
آلودگی هوا دشمن خاموش مغز و حافظه
میرشهرام صفری، نوروفیزیولوژیست در گفتوگو با خبرنگار ایمنا درباره پیامدهایی که آلودگی هوا برای بدن به ویژه مغز به همراه دارد، اظهار کرد: ذرات ریز ناشی از فعالیتهای صنعتی، تردد خودروها و سوختهای فسیلی به دلیل اندازه بسیار کوچک، میتواند از طریق تنفس یا جریان خون وارد سیستم عصبی مرکزی شود، این ذرات پس از نفوذ به مغز، واکنشهای التهابی ایجاد میکند؛ وضعیتی که به گفته متخصصان، توان پردازش اطلاعات و ارتباط میان نورونها را تحت فشار قرار میدهد. کاهش تمرکز، افت حافظه و کندی ذهنی از جمله پیامدهای این فرایند است. گزارشها نشان میدهد ساکنان مناطق با آلودگی مزمن هوا، در آزمونهای شناختی عملکرد ضعیفتری دارند و تصمیمگیری برایشان دشوارتر میشود.
وی با اشاره به تأثیر هوای آلوده بر روند پیری مغز و ابتلاء به آلزایمر افزود: لازم است بدانیم قرار گرفتن مداوم در معرض هوای آلوده، روند پیری مغز را تسریع میکند و احتمال ابتلاء به بیماریهایی مانند آلزایمر را بالا میبرد، علاوه بر این کارشناسان میگویند اثرات آلودگی به حوزه روان نیز سرایت میکند. التهاب ایجاد شده در مغز میتواند انتقال سروتونین را مختل کند و در نتیجه، احساس اضطراب، افسردگی، بیحوصلگی و کاهش انگیزه در افراد افزایش یابد.
نوروفیزیولوژیست درباره نشانههایی که افراد در روزهای آلوده در بدن خود احساس میکنند، تصریح کرد: بسیاری از مردم در روزهای آلوده از سنگینی ذهن، سردرد و کلافگی بیدلیل شکایت دارند. کودکان و سالمندان بهدلیل حساسیت بیشتر مغز، آسیبپذیری بالاتری نسبت به این شرایط دارند. در کودکان، آلودگی هوا ممکن است رشد شناختی را کند و توان یادگیری و تمرکز را کاهش دهد.
توصیههای تغذیهای برای روزهای آلوده
صفری با بیان اینکه کارشناسان برای کاهش اثرات آلودگی هوا بر بدن توصیه میکنند تا حد امکان از قرارگیری طولانی در معرض هوای آلوده پرهیز شود، اضافه کرد: افراد باید در روزهایی که هوا آلوده است، استفاده از ماسک مناسب را جدی بگیرند و تهویه فضای داخلی خانه نیز بهطور منظم انجام شود.
وی درباره تأثیر تغذیه بر رفع مشکلاتی که آلودگی هوا برای بدن به همراه دارد، ادامه داد: در روزهای آلوده مصرف خوراکیهای مفید برای مغز پیشنهاد میشود، همچنین سبزیجات سبز تیره مانند اسفناج، برگ چغندر و جعفری بهدلیل داشتن فولات، لوتئین و آنتیاکسیدانها به سلامت سیستم عصبی کمک میکند.
نوروفیزیولوژیست با بیان اینکه تقویت حافظه و بهبود توان ذهنی برای پیشگیری از آلزایمر مؤثر است و در روزهای آلوده با استفاده از بعضی مواد غذایی میتوان به بهبود توان ذهنی و تقویت حافظه کمک کرد، گفت: ماهیهای چرب مانند سالمون و ساردین از منابع مهم امگا ۳ است که نقش مهمی در ترمیم و رشد نورونها دارد. به گفته متخصصان امر مصرف کاکائوی تلخ، زغالاخته، توتفرنگی و انگور بنفش نیز میتواند در روزهای آلوده به تقویت حافظه و بهبود توان ذهنی کمک کند.
افزایش میزان آلودگی با شیوع بیشتر اضطراب، افسردگی، تحریکپذیری و کاهش سلامت روان همراه است
فاطمه رضازاده، روانشناس و مشاور درباره تاثیر آلودگی هوابر سلامت روان افراد به خبرنگار ایمنا میگوید: آلودگی هوا امروزه یکی از مهمترین چالشهای بهداشتی جهان بهشمار میآید که آثار آن فراتر از بیماریهای ریوی و قلبیعروقی، بهطور جدی سلامت مغز و روان انسان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. ذرات معلق بسیار ریز، گازهای سمی و ترکیبات شیمیایی ناشی از سوزاندن سوختهای فسیلی قادرند از طریق دستگاه تنفسی وارد بدن شده و حتی از سد خون–مغز عبور کنند. این فرایند موجب بروز التهاب عصبی و استرس اکسیداتیو در بافت مغز میشود؛ دو مکانیسمی که نقش اساسی در اختلال عملکرد نورونها و کاهش کارایی شبکههای عصبی دارند.
وی میافزاید: استمرار این وضعیت میتواند به تغییرات تدریجی اما پایدار در ساختار و عملکرد مغز منجر شود. چنین تغییراتی نهتنها با افت تواناییهای شناختی مانند حافظه و تمرکز همراه است، بلکه زمینهساز بروز بیماریهای نورودژنراتیو، از جمله آلزایمر، نیز به شمار میرود. این یافتهها نشان میدهند که عوامل محیطی، بهویژه آلودگی هوا، میتوانند بهصورت خاموش و تدریجی سلامت شناختی انسان را تهدید کنند.
این روانشناس تصریح میکند: مطالعات اپیدمیولوژیک گسترده نشان دادهاند که تماس طولانیمدت با هوای آلوده با افزایش خطر زوال شناختی و اختلالات حافظه در سنین میانسالی و سالمندی ارتباط معناداری دارد. افزایش میزان ذرات معلق در هوا با افت عملکرد ذهنی، کاهش سرعت پردازش اطلاعات و افزایش احتمال ابتلا به زوال عقل همراه گزارش شده است.
رضازاده ادامه میدهد: بررسیهای جمعیتی همچنین نشان میدهند که در مناطقی با سطوح بالاتر آلودگی هوا، شیوع بیماری آلزایمر و سایر انواع زوال عقل بیشتر است. این مسئله بیانگر آن است که آلودگی هوا میتواند بهعنوان یک عامل خطر محیطی مؤثر و قابل پیشگیری در بروز این بیماریها مطرح شود، در سطح زیستی و مولکولی، آلودگی هوا از طریق فعالسازی مسیرهای التهابی و افزایش تولید رادیکالهای آزاد، به بافت عصبی آسیب میزند. ذرات آلاینده با تحریک سلولهای ایمنی مغز، موجب ترشح مواد التهابی میشوند که در درازمدت به تخریب نورونها و اختلال در ارتباطات سیناپسی میانجامد.
وی خاطرنشان میکند: افزون بر این، استرس اکسیداتیو ناشی از آلودگی میتواند فرایندهای طبیعی پاکسازی پروتئینها را مختل کرده و زمینه تجمع پروتئینهای غیرطبیعی در مغز را فراهم کند؛ پدیدهای که از ویژگیهای اصلی بیماری آلزایمر محسوب میشود. شواهد تجربی نشان میدهد که این تغییرات زیستی میتوانند روند پیری مغز را تسریع کرده و بروز علائم شناختی را در سنین پایینتری ممکن سازند. آلودگی هوا علاوه بر اثرات مستقیم بر زوال شناختی، پیامدهای روانی قابلتوجهی نیز دارد.
این روانشناس میگوید: افزایش میزان آلودگی با شیوع بیشتر اضطراب، افسردگی، تحریکپذیری و کاهش سلامت روان همراه است. قرار گرفتن مداوم در معرض هوای آلوده میتواند تعادل هورمونهای مرتبط با استرس را بر هم بزند و حساسیت فرد را نسبت به فشارهای روانی روزمره افزایش دهد. همچنین کاهش کیفیت هوا اغلب منجر به محدود شدن فعالیتهای اجتماعی و بدنی میشود که این خود نقش مهمی در افت سلامت روان ایفا میکند.
رضازاده اضافه میکند: اختلالات خواب، خستگی مزمن و کاهش تمرکز از دیگر پیامدهایی هستند که در شرایط آلودگی مزمن هوا گزارش شدهاند و همگی میتوانند کیفیت زندگی و عملکرد ذهنی افراد را کاهش دهند. با وجود گستردگی این پیامدها، آلودگی هوا عاملی است که میتوان آن را کنترل و اصلاح کرد. بهبود کیفیت هوا از طریق کاهش انتشار آلایندهها، توسعه حملونقل پاک، افزایش فضاهای سبز شهری و ارتقای آگاهی عمومی میتواند نقش مهمی در محافظت از سلامت روان و مغز ایفا کند. شواهد نشان میدهد که کاهش آلودگی حتی در مقیاس محدود نیز با کند شدن روند زوال شناختی و کاهش خطر بروز بیماریهای نورودژنراتیو همراه است، بنابراین توجه همزمان به سلامت محیطزیست و سلامت روان نهتنها یک ضرورت زیستمحیطی، بلکه یک راهبرد اساسی در پیشگیری از بیماریهایی مانند آلزایمر و ارتقای کیفیت زندگی در جوامع انسانی به شمار میآید.
از این رو، در مجموع شواهد علمی و پژوهشی نشان میدهد که آلودگی هوا تنها یک مسئله محیطزیستی نیست بلکه تهدیدی جدی برای سلامت مغز و روان انسان بهشمار میآید. قرارگرفتن طولانیمدت در معرض هوای آلوده با فعالسازی فرایندهای التهابی و تشدید استرس اکسیداتیو میتواند زمینه آسیب تدریجی نورونها و اختلال در عملکرد شناختی را فراهم کند و در نهایت احتمال بروز بیماری آلزایمر را افزایش دهد. همزمان این عامل محیطی با افزایش شیوع اضطراب افسردگی کاهش تمرکز و افت کیفیت زندگی ارتباط دارد و میتواند سلامت روان افراد را بهطور جدی تحت تأثیر قرار دهد.
نکته مهم آن است که آلودگی هوا یک عامل خطر قابل پیشگیری محسوب میشود و با انجام اقدامهای کارآمد میتوان از بخش قابلتوجهی از پیامدهای آن کاست. توجه همزمان به کاهش آلایندهها و حمایت از سلامت روان جامعه میتواند نقشی کلیدی در کاهش بار آلزایمر و ارتقای کیفیت زندگی نسلهای حال و آینده ایفا کند و ضرورتی انکارناپذیر برای توسعه پایدار و سلامت عمومی بهشمار میآید. در نتیجه حفاظت از هوای پاک سرمایهگذاری مستقیم بر حافظه آرامش روانی و آینده شناختی انسان محسوب میشود.
نظر شما