به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، رشد شهرنشینی و افزایش تعداد خودروهای شخصی نظام حمل‌ونقل شهری را با چالش‌هایی همچون ترافیک مزمن، آلودگی هوا، مصرف بالای سوخت و اتلاف زمان روبه‌رو کرده است. در چنین شرایطی توسعه حمل‌ونقل عمومی کارآمد یکی از راهبردهای اصلی مدیریت شهری برای کاهش هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی به‌شمار می‌رود.
یکی از سیاست‌های مورد توجه در سال‌های اخیر، ارائه خدمات حمل‌ونقل عمومی رایگان یا یارانه‌ای است. این رویکرد می‌تواند موانع مالی استفاده از اتوبوس و مترو را کاهش دهد، دسترسی گروه‌های کم‌درآمد به فرصت‌های شغلی و آموزشی را بهبود بخشد و با آسان کردن سوار و پیاده‌شدن مسافران، زمان توقف در ایستگاه‌ها را کاهش دهد، با این حال، حذف کرایه بدون افزایش ظرفیت ناوگان، بهبود زمان‌بندی حرکت و ارتقای کیفیت خدمات ممکن است به ازدحام بیشتر و کاهش رضایت مسافران منجر شود.
راهکار اصولی، طراحی یک نظام یکپارچه حمل‌ونقل است که در آن سیاست‌های قیمتی در کنار توسعه زیرساخت‌ها اجرا شوند. ایجاد خطوط ویژه اتوبوس، استفاده از ناوگان برقی و کم‌آلاینده، توسعه سامانه‌های پرداخت هوشمند، هماهنگی میان اتوبوس و مترو و ارائه اطلاعات لحظه‌ای سفر، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند جذابیت حمل‌ونقل عمومی را افزایش دهند، همچنین تخصیص یارانه‌های هدفمند به دانش‌آموزان، سالمندان، افراد دارای معلولیت و خانوارهای کم‌درآمد می‌تواند راهکار جانبی برای رایگان‌سازی همگانی باشد.
تأمین مالی پایدار از الزامات اساسی این سیاست است. منابعی همچون بودجه عمومی، عوارض مرتبط با فعالیت‌های حمل‌ونقل، مشارکت بخش خصوصی و درآمدهای حاصل از مدیریت پارکینگ می‌توانند بخشی از هزینه‌های توسعه و بهره‌برداری را پوشش دهند. به‌منظور رسیدن به نتایج کارآمد لازم است تعداد مسافران، میزان جایگزینی سفرهای خودرویی با حمل‌ونقل عمومی، زمان سفر، رضایت شهروندان و هزینه سرانه خدمات ضروری مستمر پایش شود تا آثار واقعی طرح‌ها مشخص شود.
دانکرک؛ پیشگام اتوبوس رایگان در اروپا با نتایج خیره‌کننده
دانکرک شهر بندری در شمال فرانسه است که از سپتامبر ۲۰۱۸ به‌عنوان نخستین کلان‌شهر اروپا حمل‌ونقل عمومی را به‌طور کامل و هفت روز هفته رایگان اعلام کرد. این تصمیم جسورانه که با هدف کاهش ترافیک، بهبود کیفیت هوا و افزایش دسترسی شهروندان به حمل‌ونقل عمومی گرفته شد، نتایجی فراتر از انتظار داشته است.
پس از اجرای طرح، تعداد سفرهای سالانه با اتوبوس از نه میلیون در ۲۰۱۷ به بیش از ۲۴ میلیون در ۲۰۲۵ رسید که افزایش ۱۶۵ درصدی را نشان می‌دهد. هدف اولیه شهرداری ۱۸ میلیون سفر سالانه بود که در ۲۰۲۱ محقق شد. در آوریل ۲۰۲۵ شبکه اتوبوسرانی دانکرک برای نخستین بار از مرز ۱۰۰ هزار سفر روزانه در یک روز عادی هفته عبور کرد.
نکته قابل‌توجه این است که نزدیک به ۴۸ درصد از کاربران جدید اتوبوس، پیش از این با خودروی شخصی سفر می‌کردند. تغییر الگوی سفر موجب شده است ۱۰ درصد از شهروندان خودروی شخصی خود را کنار بگذارند و استفاده از پارکینگ‌های شهری ۳۰ درصد کاهش پیدا کند. تعداد سفرهای روزانه در ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۵ تا ۶ درصد افزایش پیدا کرده که معادل ۴۸۰۰ سفر اضافی در روز است.
کاهش ترافیک خودرو در مرکز شهر به بهبود کیفیت هوا منجر شده و فضای بیشتری برای عابران پیاده و دوچرخه‌سواران ایجاد کرده است. هزینه سالانه این طرح برای شهرداری حدود دو میلیون یورو است که از طریق صرفه‌جویی در هزینه‌های نگهداری جاده‌ها و کاهش آلودگی جبران می‌شود. افزون بر این، دانکرک با بازطراحی کامل شبکه اتوبوسرانی، پوشش مناطق محروم را بهبود بخشیده و دسترسی به فرصت‌های شغلی و آموزشی را برای همه شهروندان آسان کرده است. این شهر به‌عنوان الگویی برای بیش از ۳۰ شهر دیگر در فرانسه و اروپا شناخته می‌شود که در حال بررسی یا اجرای طرح‌های مشابه هستند.
باکو؛ نوسازی ناوگان، خطوط ویژه و یکپارچه‌سازی حمل‌ونقل
شهر باکو، پایتخت جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر اجرای مجموعه‌ای از برنامه‌های نوسازی حمل‌ونقل عمومی را در دستور کار قرار داده است. این برنامه‌ها شامل توسعه ناوگان اتوبوس، افزایش ظرفیت شبکه، ایجاد خطوط ویژه، بهبود سامانه‌های پرداخت و گسترش زیرساخت‌های ریلی و حمل‌ونقل پاک هستند. برخلاف شهرهایی که سیاست اصلی آن‌ها حذف کرایه بوده، باکو بر افزایش کیفیت، سرعت و قابلیت اطمینان خدمات تمرکز کرده است.
بر اساس گزارش رسمی منتشرشده از سوی وزارت توسعه دیجیتال و حمل‌ونقل جمهوری آذربایجان در ژانویه ۲۰۲۶، در چارچوب برنامه بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل باکو و مناطق پیرامونی، ۳۹۵ دستگاه اتوبوس جدید با فناوری برقی و گاز طبیعی فشرده (CNG) وارد ناوگان باکو، سومقایت و آبشرون شده است. این اقدام با هدف نوسازی ناوگان و کاهش آثار زیست‌محیطی حمل‌ونقل شهری صورت گرفته است. تعداد اتوبوس‌های فعال در مسیرهای روزانه باکو افزایش یافته و از حدود ۱۷۲۰ دستگاه در سال ۲۰۲۲ به حدود ۲۳۰۰ دستگاه رسیده است.
یکی دیگر از اقدامات مهم باکو توسعه خطوط ویژه اتوبوس در معابر پرتردد است. شبکه خطوط ویژه در این شهر به حدود ۱۱۴ کیلومتر در ۴۰ خیابان و بزرگراه رسیده است. اختصاص مسیر حرکتی جداگانه به اتوبوس‌ها به‌ویژه در مسیرهایی که با ترافیک سنگین روبه‌رو هستند، می‌تواند میزان تأخیر ناشی از ازدحام خودروهای شخصی را کاهش دهد و زمان‌بندی حرکت را قابل‌اعتمادتر کند.
در همین راستا، بازنگری شبکه مسیرها و استفاده از داده‌های ترافیکی برای بهینه‌سازی خدمات نیز دنبال شده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده در ژانویه ۲۰۲۶، شمار سفرهای اتوبوسی در باکو و مناطق پیرامونی طی چهار سال گذشته افزایش پیدا کرده و شبکه حمل‌ونقل عمومی در مسیر توسعه قرار گرفته است.
گسترش پرداخت غیرنقدی از دیگر بخش‌های این برنامه است. امکان پرداخت با کارت‌های بانکی در اتوبوس‌ها، ضمن کاهش وابستگی به پول نقد، فرایند پرداخت کرایه را برای مسافران ساده‌تر کرده است. در شبکه مترو نیز امکان پرداخت بدون تماس با کارت‌های بانکی و استفاده از فناوری NFC در تمام ایستگاه‌ها فراهم شده است. سامانه پرداخت آزمایشی مترو در دو ماه نخست پس از آغاز در اکتبر ۲۰۲۵، بیش از هفت میلیون بار استفاده شده است.
در بخش ریلی نیز توسعه و ارتقای راه‌آهن حومه‌ای آبشرون در دستور کار بوده است. شمار مسافران روزانه این شبکه در روزهای کاری از ۳۶ هزار نفر به ۴۳ هزار نفر افزایش پیدا کرده است. افزایش تعداد حرکت قطارها، فروش اینترنتی بلیت، راه‌اندازی اپلیکیشن و نوسازی ایستگاه‌ها از جمله اقداماتی هستند که برای ارتقای خدمات اجرا شده‌اند.
باکو کنار نوسازی اتوبوس و مترو، توسعه مسیرهای دوچرخه و وسایل نقلیه سبک را نیز دنبال می‌کند. شبکه مسیرهای میکروموبیلیتی شهر به ۶۰ کیلومتر رسیده است و در سال ۲۰۲۵ بیش از ۴۰۵ هزار کاربر از خدمات اجاره دوچرخه و اسکوتر استفاده کرده‌اند. این کاربران در مجموع ۳.۷۴ میلیون سفر انجام داده‌اند. ایجاد ارتباط میان پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری، اتوبوس و مترو دسترسی به ایستگاه‌ها را آسان کرده و نیاز به خودروهای شخصی را در بخشی از سفرهای شهری کاهش داده است. تجربه باکو نشان می‌دهد که حتی بدون رایگان‌سازی کرایه، می‌توان با سرمایه‌گذاری در ناوگان، اولویت‌دهی به اتوبوس در معابر، پرداخت هوشمند و یکپارچه‌سازی شیوه‌های جابه‌جایی، جذابیت حمل‌ونقل عمومی را افزایش داد.
پاریس؛ تخصیص یارانه‌های هدفمند حمل‌ونقل عمومی
پاریس و منطقه پیرامونی آن، ایل‌دوفرانس نظامی هدفمند برای کاهش هزینه سفر گروه‌های کم‌درآمد و آسیب‌پذیر ایجاد کرده‌اند. این سیاست بر اساس یک اصل مشخص طراحی شده است: حمایت مالی باید به افرادی برسد که بیش از دیگران به حمل‌ونقل عمومی نیاز دارند یا پرداخت هزینه‌های رفت‌وآمد برای آن‌ها دشوارتر است. به همین دلیل، تخفیف‌ها و معافیت‌ها با توجه به سطح درآمد، دریافت کمک‌های اجتماعی، سن، وضعیت معلولیت و شرایط تحصیلی افراد تعیین می‌شود.
مهم‌ترین ابزار این نظام، طرح همبستگی حمل‌ونقل است که زیر نظر سازمان حمل‌ونقل منطقه‌ای ایل‌دوفرانس موبیلیته اجرا می‌شود. افراد واجد شرایط می‌توانند بر اساس نوع حمایت اجتماعی و وضعیت اقتصادی خود، از اشتراک‌های حمل‌ونقل با تخفیف ۵۰ یا ۷۵ درصدی استفاده کنند. در بالاترین سطح حمایت، دریافت‌کنندگان کمک‌های اجتماعی امکان استفاده رایگان از اشتراک حمل‌ونقل رایگان ناویگو (Navigo) را دارند. این اشتراک، جابه‌جایی نامحدود در شبکه حمل‌ونقل عمومی منطقه ایل‌دوفرانس شامل مترو، قطار، اتوبوس و تراموا را در محدوده‌های تعیین‌شده فراهم می‌کند. برخورداری از این مزایا خودکار نیست و متقاضیان باید شرایط درآمدی و مدارک لازم را ارائه کنند و در دوره‌های مشخص، واجد شرایط بودن خود را تمدید کنند.
برای سالمندان و افراد دارای معلولیت نیز سازوکارهای جداگانه‌ای در نظر گرفته شده است. یکی از نمونه‌های اصلی، کارت حمایتی آمتیست است که از سوی شوراهای شهرستانی منطقه و با همکاری شبکه حمل‌ونقل اجرا می‌شود. سالمندان و افراد دارای معلولیت در صورت برخورداری از شرایط سنی، درآمدی و اقامتی تعیین‌شده، می‌توانند از سفر رایگان یا تخفیف‌دار در شبکه حمل‌ونقل عمومی استفاده کنند. میزان و شکل حمایت در شهرستان‌های مختلف یکسان نیست و شرایط دریافت این کارت به محل سکونت و مقررات نهاد محلی مسئول بستگی دارد.
دانش‌آموزان، دانشجویان و کارآموزان نیز از طریق اشتراک‌های موسوم به Imagine R به شبکه حمل‌ونقل دسترسی ارزان‌تری پیدا می‌کنند. این اشتراک‌ها امکان سفر نامحدود سالانه را با هزینه‌ای پایین‌تر از خرید اشتراک عادی فراهم می‌کنند. افزون بر این، در بعضی شهرها و شهرستان‌های منطقه، بخشی از هزینه اشتراک دانش‌آموزان یا دانشجویان از طریق طرح‌های بازپرداخت محلی جبران می‌شود. میزان این بازپرداخت ثابت نیست و به تصمیم نهادهای محلی، مقطع تحصیلی و محل سکونت فرد بستگی دارد. کارفرمایان نیز در فرانسه موظف هستند دست‌کم ۵۰ درصد هزینه اشتراک سالانه حمل‌ونقل عمومی کارکنان خود را برای رفت‌وآمد میان خانه و محل کار بازپرداخت کنند؛ اقدامی که هزینه استفاده روزمره از حمل‌ونقل عمومی را برای شاغلان کاهش می‌دهد.
نتایج اجرایی این سیاست را باید در افزایش دسترسی اقتصادی به شبکه حمل‌ونقل، کاهش هزینه رفت‌وآمد گروه‌های هدف و تقویت امکان استفاده منظم از مترو، اتوبوس و قطار منطقه‌ای ارزیابی کرد. نظام تعرفه‌ای پاریس توانسته است مانع مالی سفر را برای میلیون‌ها نفر کاهش دهد و حمل‌ونقل عمومی را به گزینه‌ای در دسترس‌تر و عادلانه‌تر تبدیل کند.
فوژو؛ رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی و افزایش چشمگیر سفرهای مترو
شهر فوژو در جنوب‌شرقی چین یکی از نمونه‌های مورد توجه در مطالعات جدید درباره تأثیر رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی است. این شهر که مرکز استان فوجیان محسوب می‌شود، طی سال‌های اخیر با توسعه شبکه مترو و اتوبوس در مسیر افزایش ظرفیت جابه‌جایی عمومی قرار گرفته است.
اجرای طرح رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی در این شهر منجر به افزایش روزانه ۱۲۹ هزار سفر مترو شده که معادل رشد ۴۹.۸ درصدی تعداد سفرهای روزانه متروی گزارش شده است. این یافته نشان می‌دهد که حذف هزینه استفاده از حمل‌ونقل عمومی می‌تواند در شرایط مناسب، به افزایش قابل توجه تقاضا منجر شود.
نتایج این طرح نشان داد که در کوتاه‌مدت، غلظت ذرات معلق ریز حدود ۰.۳۳ میکروگرم بر متر مکعب معادل ۲.۱ درصد کاهش یافته است. پژوهشگران با برآورد منافع سلامت ناشی از کاهش آلودگی، ارزش اقتصادی سالانه این طرح را سه میلیارد یوان تخمین زدند. بر اساس محاسبات انجام‌شده در پژوهش، این رقم حدود شش برابر کرایه ازدست‌رفته برآورد شده است.
تجربه فوژو نشان می‌دهد که ارزیابی سیاست‌های رایگان‌سازی باید فراتر از شمارش مسافران باشد و شاخص‌هایی همچون تغییر کیفیت هوا، آثار سلامت، هزینه‌های عمومی و تغییر شیوه سفر را نیز در بر بگیرد. افزایش تقاضا در این شهر، ضرورت هماهنگی سیاست‌های قیمتی با ظرفیت ناوگان، تعداد قطارها و مدیریت ازدحام را برجسته می‌کند.
نظر شما