به گزارش خبرگزاری ایمنا، مدیریت پسماند در اصفهان طی سالهای اخیر از یک اقدام صرفاً اجرایی فراتر رفته و به مسیری فرهنگی و اجتماعی تبدیل شده است که در آن آموزش شهروندی به عنوان زیربنای شهر پایدار نقش محوری دارد و سیاستگذاریها به گونهای طراحی شدهاند که تغییر رفتار عمومی را هدف بگیرند و شهروندان را به بازیگران اصلی این فرآیند بدل کنند.
تجربه اصفهان نشان میدهد بدون آموزش مستمر و هدفمند هیچ نظام پایداری در حوزه پسماند شکل نمیگیرد زیرا تفکیک از مبدا، کاهش تولید زباله و مشارکت داوطلبانه نیازمند درک عمیق شهروندان از پیامدهای زیستمحیطی و اجتماعی است و این نگاه آموزشی به عنوان پایه تصمیمسازی در برنامههای شهری مورد توجه قرار گرفته است.
آموزش فراگیر در اصفهان محدود به یک قشر یا یک مکان خاص نبوده و از خانهها تا نهادهای رسمی را دربرگرفته است به گونهای که مدارس، اصناف، ادارات، مراکز فرهنگی و درمانی، مساجد، هیئات مذهبی و محلات هرکدام به حلقهای اثرگذار در زنجیره مدیریت پسماند تبدیل شدهاند و پیام مسئولیتپذیری را بازتولید کردهاند.
در این میان محلهمحوری و گفتوگوی چهرهبهچهره جایگاه ویژهای یافته است زیرا ارتباط مستقیم با شهروندان و شنیدن دغدغههای روزمره آنان زمینه تغییر عادتهای رفتاری را فراهم میکند و ابزارهایی مانند سامانه ۱۳۷ و شبکهسازی اجتماعی به پل ارتباطی میان مدیریت شهری و مردم تبدیل شدهاند.
آموزش رودررو در محلات نهتنها به انتقال دانش کمک کرده بلکه حس تعلق و مشارکت را نیز تقویت کرده است وقتی شهروندان احساس میکنند بخشی از راهحل هستند همکاری آنان افزایش مییابد و مدیریت پسماند از یک دستورالعمل اداری به یک کنش داوطلبانه و آگاهانه در زندگی روزمره بدل میشود.
نقش نسل آینده در این مسیر انکارناپذیر است دانشآموزان به عنوان سفیران محیط زیست پیامهای آموزشی را به خانوادهها منتقل میکنند و با رفتار خود الگو میسازند در کنار آن اصناف شهری نیز به عنوان بازیگران کلیدی در اقتصاد شهر با کاهش تولید پسماند و اصلاح الگوهای مصرف نقش مؤثری ایفا میکنند.
پیوند میان فرهنگ دینی و محیط زیست یکی دیگر از ویژگیهای این رویکرد است استفاده هوشمندانه از ظرفیت مساجد و هیئات مذهبی باعث شده مفاهیمی مانند پاکیزگی و حفظ محیط به عنوان ارزشهای اجتماعی و دینی بازتعریف شوند و پیام مدیریت پسماند با زبان باورهای فرهنگی در جامعه نهادینه شود.
این همافزایی فرهنگی موجب شده پیامهای آموزشی نهتنها شنیده شوند بلکه به رفتار تبدیل شوند زیرا وقتی یک مفهوم با هویت فرهنگی و اعتقادی جامعه گره میخورد ماندگاری بیشتری پیدا میکند و شهروندان آن را بخشی از مسئولیت اخلاقی و اجتماعی خود میدانند.
در کنار آموزش حضوری استفاده از ابزارهای دیجیتال دامنه اثرگذاری را به شکل چشمگیری افزایش داده است تولید محتوای بومی در فضای مجازی، برگزاری وبینارها و آموزشهای آنلاین امکان دسترسی گسترده شهروندان به مفاهیم مدیریت پسماند را فراهم کرده و پیامها را به بیش از صد هزار نفر رسانده است.
این ترکیب هوشمندانه از آموزش سنتی و دیجیتال باعث شده محدودیت زمان و مکان از میان برداشته شود و شهروندان در هر سن و شغلی بتوانند با اصول مدیریت پسماند آشنا شوند و این آگاهی را در سبک زندگی خود به کار بگیرند.
در نهایت آنچه در اصفهان شکل گرفته مدیریت پسماند به مثابه یک پروژه اجتماعی است پروژهای که در آن شهرداری نقش تسهیلگر دارد و شهروندان بازیگران اصلی هستند و این رویکرد نشان داده است که با سرمایهگذاری بر آموزش و فرهنگسازی میتوان مسئولیتهای شهری را به کنش جمعی پایدار تبدیل کرد.
آنچه در ادامه میخوانید، حاصل گفتوگوی خبرنگار ایمنا با غلامرضا ساکتی، مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری اصفهان درباره مسیر آموزشمحور، مشارکت اجتماعی و تبدیل مدیریت پسماند به مسئولیتی همگانی در شهر اصفهان است.
ایمنا: چگونه آموزش شهروندی به محرکی مؤثر برای توسعه پایدار شهری در اصفهان تبدیل شده است؟
ساکتی: در راستای تبدیل آموزش به محرکی اثرگذار برای توسعه شهری پایدار و مسئولانه، اداره آموزش شهروندی و امور مشترکین سازمان مدیریت پسماند شهرداری اصفهان، در طول نُه ماه گذشته با تکیه بر رویکردی نوآورانه، مشارکتمحور و مبتنی بر نیازسنجی واقعی، مجموعههایی منسجم و هدفمند از برنامههای آموزشی را در گستره شهر به اجرا گذاشته است؛ برنامههایی که آموزش را از یک اقدام مقطعی به فرآیندی جریانساز در مدیریت شهری تبدیل کرده است.
این گزیده عملکرد، بازتابی از فعالیتهایی چندبُعدی است که با هدف توانمندسازی اقشار مختلف شهروندی، از دانشآموز و صنفگر گرفته تا ساکنان محلات، کارگران و کارکنان، طراحی و اجرا شدهاند. تمامی این اقدامات در چارچوب هشت محور اصلی ارائه میشود که نشاندهنده پوشش جامع، برنامهریزی راهبردی و تلاش هدفمند برای ایجاد اثری ماندگار در بافت اجتماعی و فرهنگی شهر اصفهان است.
نگاه حاکم بر این برنامهها بر این باور استوار است که آموزش، کلید طلایی ساختن شهری آگاه، منسجم و پیشرو بهشمار میرود؛ باوری که نه در شعار، بلکه در عمل و در قالب برنامههای متنوع آموزشی متجلی شده است. آنچه در ادامه این مسیر شکل گرفته، گواهی روشن بر تعهد عملی به این رویکرد و گامی مؤثر در مسیر ارتقای مستمر کیفیت زندگی شهری محسوب میشود.
این برنامههای آموزشی در حوزههای متعددی از جمله آموزش در سازمانها و مراکز، آموزش شهروندی در محلات، آموزش در مدارس و اصناف، آموزش در مراکز مذهبی، آموزش بهصورت محتوای مجازی و همچنین آموزش پرسنل خدماتی اجرا شده است؛ حوزههایی که هر یک با توجه به مخاطبان خاص خود طراحی شده و در مجموع، نقشهای جامع از آموزش فراگیر و هدفمند در سطح شهر اصفهان را ترسیم کردهاند.
آموزش و فرهنگسازی پسماند؛ از مراکز فرهنگی تا ادارات، مسیر ۹ ماهه اصفهان بهسوی مسئولیتپذیری زیستمحیطی
ایمنا: آموزش هدفمند چگونه به بازوی اصلی مدیریت پسماند و ارتقای فرهنگ زیستمحیطی در شهر اصفهان تبدیل شده است؟
ساکتی: گزارش عملکرد حوزه آموزش و فرهنگسازی مدیریت پسماند در نُهماهه نخست سال ۱۴۰۴ نشان میدهد که آموزش بهعنوان یکی از ارکان اصلی تغییر رفتار شهروندی، با تمرکز بر سازمانها، مراکز و نهادهای اثرگذار شهری بهصورت برنامهریزیشده دنبال شده است. این اقدامات با هدف ارتقای آگاهی عمومی، کاهش تولید پسماند و نهادینهسازی مسئولیتپذیری زیستمحیطی در سطح شهر اجرا شده است.
در بخش آموزش در مراکز فرهنگی، این مراکز بهعنوان کانونهای تعامل اجتماعی و نقطهای برای آغاز تغییر مورد توجه قرار گرفتهاند. مراکز فرهنگی به دلیل ظرفیت بالای ارتباط با گروههای مختلف شهروندی، بستر مناسبی برای آموزش غیرمستقیم و جذاب فراهم کردهاند و از طریق برگزاری کارگاهها و برنامههای خلاقانه، مفاهیم مدیریت پسماند در قالب فعالیتهای فرهنگی به مخاطبان منتقل شده است.
تعداد ۸۹۸ برنامه آموزشی در مراکز فرهنگی برگزار شده که در مجموع ۶ هزار و ۳۷۰ نفر مخاطب را تحت پوشش قرار داده است. این آمار بیانگر گستره بالای فعالیتها و استقبال مناسب شهروندان از برنامههای آموزشی با رویکرد فرهنگی در حوزه مدیریت پسماند است.
در حوزه آموزش در مراکز بهداشتی و درمانی، با توجه به حجم بالای پسماندهای خاص و حساس در این مراکز، آموزش تخصصی پرسنل و مراجعهکنندگان در اولویت قرار گرفته است. این برنامهها با تأکید بر مدیریت بهداشتی پسماند و کاهش خطرات زیستمحیطی، نقش مهمی در تضمین سلامت شهر و شهروندان ایفا کرده است.
در مراکز بهداشتی و درمانی، ۱۱ برنامه آموزشی برگزار شده و ۱۹۹ نفر مخاطب در این دورهها شرکت کردهاند؛ برنامههایی که با هدف کاهش ریسکهای زیستمحیطی و ارتقای سطح ایمنی و بهداشت در مدیریت پسماندهای خاص اجرا شده است.
در بخش گواهی مدیریت سبز با شاخص مدیریت پسماند، این فرایند با هدف شناسایی، همراهی و قدردانی از سازمانهای متعهد به مدیریت صحیح پسماند طراحی شده است. اعطای گواهی رسمی مدیریت سبز، نهتنها یک امتیاز تشویقی، بلکه استانداردی برای مسئولیتپذیری زیستمحیطی سازمانها محسوب میشود.
۱۷۶ دستگاه متقاضی دریافت گواهی مدیریت سبز بودهاند که از این میان، ۱۴۱ گواهی مدیریت سبز صادر شده است. این آمار نشاندهنده افزایش توجه سازمانها به رعایت اصول مدیریت پسماند و حرکت به سمت الگوهای پایدار زیستمحیطی است.
در حوزه آموزش در ادارات و سازمانها نیز کارمندان بهعنوان بازوهایی مؤثر برای مدیریت بهتر پسماند مورد توجه قرار گرفتهاند. نهادهای دولتی بهعنوان الگوی جامعه، آموزشهای ویژهای دریافت کردهاند که نتیجه آن کاهش پسماند اداری، صرفهجویی در منابع و الگوسازی برای بخش خصوصی بوده است.
آموزشها در ۵۵ اداره اجرا شده و یکهزار و ۶۱ نفر از کارکنان ادارات و سازمانها مخاطب این برنامهها بودهاند؛ برنامههایی که نقش مهمی در اصلاح الگوی مصرف، کاهش تولید پسماند و ترویج فرهنگ مسئولیتپذیری زیستمحیطی در بدنه اداری شهر اصفهان داشته است.
محلهمحوری در آموزش پسماند؛ از گفتوگوی چهرهبهچهره تا شبکهسازی اجتماعی در اصفهان
ایمنا: آموزش شهروندی در محلات چگونه به ابزار مؤثر تغییر عادات روزمره و کاهش معضلات پسماند شهری تبدیل شده است؟
ساکتی: در حوزه آموزش شهروندی در محلات، رویکردهای متنوع و مبتنی بر ارتباط مستقیم با شهروندان دنبال شده است که یکی از مهمترین آنها آموزش چهرهبهچهره بهعنوان پله نخست آموزش در شهر به شمار میرود. در این طرح، با برقراری ارتباط مستقیم و صمیمی با خانوادهها، آموزشهای شخصیسازیشده در زمینه کاهش پسماند و تفکیک زباله ارائه شده است.
این شیوه آموزشی با تمرکز بر گفتوگوی رودررو و توجه به شرایط واقعی هر خانوار، تأثیر عمیقی بر تغییر عادات روزمره شهروندان داشته و موجب افزایش چشمگیر سطح مشارکت خانوارها در برنامههای مدیریت پسماند شده است؛ رویکردی که آموزش را از سطح توصیههای عمومی به کنشهای عملی در زندگی روزمره ارتقا داده است.
آموزش چهرهبهچهره در ۱۰۹۴ معبر شهری اجرا شده و ۲۸ هزار و ۱۸۰ خانوار را تحت پوشش قرار داده است؛ آماری که نشاندهنده گستردگی اجرای این طرح و نفوذ آموزشهای محلهمحور در بافتهای مختلف شهری است.
در بخش پاسخگویی و آموزش از طریق سامانه ۱۳۷، هر تماس شهروندی به یک فرصت آموزشی تبدیل شده است. کارشناسان این سامانه، علاوه بر رسیدگی به درخواستها و حل مسائل مطرحشده، راهکارهای پیشگیرانه و آموزشی را نیز به شهروندان ارائه میدهند تا از تکرار مشکلات مشابه جلوگیری شود.
این رویکرد آموزشی خدماتی موجب افزایش رضایتمندی شهروندان شده و همزمان به ارتقای سطح آگاهی عمومی در حوزه مدیریت پسماند کمک کرده است. طبق دادههای آماری، در این بخش ۲۰۳۵ درخواست ثبت شده و ۳۵ هزار و ۹۷۱ خانوار از خدمات پاسخگویی و آموزش سامانه ۱۳۷ بهرهمند شدهاند.
در بخش آموزش محلهمحور با اجتماع اهالی، همکاری محلات بهعنوان راهی مؤثر برای کاهش معضلات پسماند مورد توجه قرار گرفته است. با گردهم آوردن ساکنان هر محله در فضاهای عمومی، حس تعلق جمعی و مسئولیتپذیری مشترک تقویت شده و زمینه مشارکت فعال شهروندان فراهم آمده است.
این جلسات تعاملی علاوه بر افزایش آگاهی، زمینهساز شکلگیری گروههای محلی حامی محیط زیست شده و شبکههای اجتماعی مؤثری در سطح محلات ایجاد کرده است. بر اساس آمار ارائهشده، این برنامهها در ۱۵۷ محله اجرا شده و ۷ هزار و ۲۸۵ نفر مخاطب در این فرایندهای آموزشی و مشارکتی حضور داشتهاند.
ایمنا: آموزش هدفمند در مدارس و اصناف چگونه میتواند به نهادینهسازی فرهنگ مدیریت پسماند در زندگی روزمره شهروندان منجر شود؟
ساکتی: در حوزه آموزش در مدارس و اصناف، برنامه آموزش اصناف با رویکرد «اصناف همیاران پاکیزگی» اجرا شده است؛ برنامهای که هدف آن نهادینهسازی فرهنگ مدیریت پسماند و تفکیک زباله در قلب کسبوکارهای شهری است. در این طرح، با حضور مستقیم کارشناسان در اصناف مختلف، آموزشهای کاربردی و متناسب با هر حرفه ارائه شده است.
این رویکرد آموزشی ضمن توجه به ویژگیهای شغلی هر واحد صنفی، نهتنها موجب کاهش میزان تولید پسماند در محیطهای کسبوکار شده، بلکه اصناف را به شرکای فعال و اثرگذار در حفظ پاکیزگی شهر تبدیل کرده است؛ مشارکتی که نقش مهمی در ارتقای مسئولیتپذیری اجتماعی و بهبود چهره شهری ایفا میکند.
این برنامه در ۱۷۷ معبر شهری اجرا شده و ۳ هزار و ۳۷۶ واحد صنفی را تحت پوشش قرار داده است؛ آماری که نشاندهنده گستردگی اجرای طرح و نفوذ آموزشهای مدیریت پسماند در شبکه اقتصادی و صنفی شهر اصفهان است.
در بخش آموزش در مدارس و آموزشگاهها، دانشآموزان بهعنوان پایهگذاران شهری پاک مورد توجه قرار گرفتهاند. با اجرای برنامههای متنوع آموزشی در مقاطع مختلف تحصیلی، دانشآموزان به سفیران فعال مدیریت پسماند تبدیل شدهاند و آموزشها بهگونهای طراحی شده که اثر آن از مدرسه به خانواده و سپس به جامعه منتقل شود.
تأثیر این آموزشها به شکل ملموس در شهری قابل مشاهده است که بهعنوان یکی از شهرهای پیشرو و زبانزد مدیریت پسماند در ایران شناخته میشود. طبق دادههای آماری، این برنامهها در ۱۹۷ مدرسه اجرا شده و ۴۵ هزار و ۸۴۹ نفر مخاطب را دربر گرفته است؛ آماری که بیانگر نقش کلیدی آموزش دانشآموزان در آینده مدیریت شهری است.
پیوند آموزههای دینی با مدیریت پسماند در مراکز مذهبی اصفهان
ایمنا: مراکز مذهبی چگونه میتوانند به کانونی مؤثر برای نهادینهسازی فرهنگ پاکیزگی و مدیریت پسماند در جامعه شهری تبدیل شوند؟
ساکتی: در حوزه آموزش در مراکز مذهبی، برنامه آموزش در مساجد با تأکید بر این اصل که «قرآن کریم، نظافت را نشانه ایمان میداند» اجرا شده است. مساجد بهعنوان پایگاههای معنوی و اجتماعی، نقشی کلیدی در هدایت افکار عمومی دارند و از این ظرفیت برای تلفیق آموزههای دینی درباره پاکیزگی با اصول علمی مدیریت پسماند استفاده شده است.
این رویکرد آموزشی تلاش کرده است مفاهیم محیطزیستی را در بستری آشنا و مورد اعتماد شهروندان ارائه دهد تا پیامهای مرتبط با پاکیزگی، کاهش پسماند و تفکیک زباله با پذیرش بیشتری در میان مخاطبان منتقل شود. بر اساس دادههای آماری، در این بخش ۶۱ برنامه آموزشی اجرا شده و ۲ هزار و ۳۷۰ نفر مخاطب تحت پوشش قرار گرفتهاند.
در ادامه این مسیر، آموزش هیئات و اماکن مذهبی با رویکرد «هیئات، پایگاههای مردمی خدمت» دنبال شده است. با همکاری هیئات مذهبی، برنامههای آموزشی متناسب با مناسبتهای مختلف مذهبی طراحی و اجرا شده تا مفاهیم مدیریت پسماند در متن آیینها و فعالیتهای دینی جای گیرد و اثرگذاری اجتماعی آن افزایش یابد.
این همکاری میان مدیریت شهری و هیئات مذهبی موجب نهادینهسازی فرهنگ محیطزیستی در آیینهای مذهبی شده و نقش این پایگاههای مردمی را در ترویج مسئولیتپذیری اجتماعی پررنگتر کرده است. دادههای آماری نشان میدهد در این بخش ۲۱۱ برنامه برگزار شده و ۳ هزار و ۴۳۵ نفر مخاطب از آموزشهای ارائهشده بهرهمند شدهاند.
ایمنا: آموزش بر بستر فضای مجازی چگونه توانسته است دامنه اثرگذاری فرهنگسازی مدیریت پسماند را در میان شهروندان گسترش دهد؟
ساکتی: در حوزه آموزش به صورت محتوای دیجیتال، آموزش بر بستر مجازی بهعنوان یکی از محورهای اثرگذار فرهنگسازی مورد توجه قرار گرفته است. فضای مجازی بهعنوان بازویی مؤثر در آموزش، با توسعه زیرساختهای آموزش آنلاین، امکان دسترسی به محتوای آموزشی را برای تمام شهروندان فراهم کرده است. وبینارها، دورههای تعاملی و آموزشهای ویدیویی، پوشش گسترده و مستمر برنامهها را تضمین میکنند.
این رویکرد آموزشی موجب شده است آموزشهای مرتبط با مدیریت پسماند بدون محدودیت مکانی و زمانی در اختیار مخاطبان قرار گیرد و مشارکت شهروندان در فرآیند یادگیری افزایش یابد. بر اساس دادههای آماری، در این بخش ۱۷۰ گروه آموزشی فعال بودهاند و تعداد مخاطبان به ۱۳۵ هزار و ۲۵۵ نفر رسیده است که نشاندهنده گستردگی دامنه اثرگذاری این شیوه آموزشی است.
در ادامه این مسیر، تهیه محتوای دیجیتال توسط کارشناسان با هدف ماندگاری پیامها در ذهن شهروندان دنبال شده است. کارشناسان هر منطقه با تولید محتوای بومی و جذاب شامل اینفوگرافیک، کلیپ و مطالب آموزشی، پیامهای محیطزیستی را به زبان هر محله ترجمه کردهاند تا ارتباط مؤثرتری با مخاطبان برقرار شود.
این محتواهای دیجیتال در شبکههای اجتماعی محلی به اشتراک گذاشته میشوند و نقش مهمی در انتقال مفاهیم مدیریت پسماند، کاهش تولید زباله و ارتقای آگاهی عمومی ایفا میکنند. بر اساس دادههای آماری، در این بخش ۴۰ محتوای آموزشی تولید شده است که بهعنوان ابزاری ماندگار در فرآیند آموزش شهروندی مورد استفاده قرار گرفتهاند.
نظر شما