به گزارش خبرگزاری ایمنا، افت تحصیلی در سالهای اخیر به یکی از دغدغههای جدی نظام آموزشی کشور تبدیل شده و نشانههای آن در سطوح مختلف تحصیلی، از آموزش ابتدایی تا آموزش عالی قابل مشاهده است. کاهش کیفیت یادگیری، افت میانگین نمرات، ضعف در مهارتهای پایهای همچون خواندن، نوشتن و تفکر تحلیلی و افزایش نارضایتی خانوادهها و معلمان، همگی بیانگر بحرانی خاموش اما تأثیرگذار است.
این پدیده تنها محدود به عملکرد فردی دانشآموزان نیست، بلکه بازتابی از چالشهای ساختاری در نظام آموزشی و شرایط کلی جامعه به شمار میرود. در چنین شرایطی، افت تحصیلی میتواند زنگ خطری برای آینده سرمایه انسانی کشور باشد؛ سرمایهای که نقش محوری در توسعه پایدار، پیشرفت علمی و ثبات اجتماعی ایفا میکند و تضعیف آن پیامدهایی فراتر از محیط مدرسه و دانشگاه خواهد داشت.
بررسی ریشههای افت تحصیلی نشان میدهد این مسئله حاصل مجموعهای از عوامل درهمتنیده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی است. فشارهای معیشتی بر خانوادهها، نابرابری در دسترسی به امکانات آموزشی، کمبود فضا و تجهیزات استاندارد و تراکم بالای کلاسهای درس، از جمله عواملی است که بهطور مستقیم بر کیفیت آموزش اثر میگذارند.
از سوی دیگر، تغییر سبک زندگی، گسترش فضای مجازی بدون آموزش صحیح سواد رسانهای و کاهش تعامل مؤثر میان مدرسه، خانواده و جامعه، انگیزه و تمرکز دانشآموزان را تحت تأثیر قرار داده است و میطلبد با بررسی عوامل بروز این پدیده، گامی مؤثر برای کاهش و ریشهکن کردن آن در سطح مدارس برداشت.
ضرورت بررسی همهجانبه و دقیق علل متعدد افت تحصیلی / نقش معلمان و کادر مدرسه چیست؟
علیرضا فروتن، کارشناس روانشناسی و کارشناس ارشد مشاوره مسیر شغلی به خبرنگار ایمنا میگوید: افت تحصیلی به معنای کاهش عملکرد آموزشی دانشآموز و نزول از سطح بالاتر به سطح پایینتر در فرایند تحصیل است؛ امروزه افت تحصیلی بهعنوان یکی از مهمترین معضلات و چالشهای نظام آموزشی شناخته میشود، پدیدهای که میتواند موجب کاهش انگیزه دانشآموزان شده و در بعضی موارد حتی به ترک تحصیل آنها منجر شود.
وی با اشاره به عوامل گوناگون افت تحصیلی دانشآموزان میافزاید: گاهی یک عامل مشخص و در مواردی چند عامل بهصورت همزمان در بروز افت تحصیلی دانشآموزان نقش دارد؛ ازاینرو، بررسی همهجانبه و دقیق علل متعدد و پیچیده افت تحصیلی، بهمنظور برنامهریزی و اقدام مؤثر برای پیشگیری و رفع آن، امری ضروری به شمار میآید.
این مشاور و روانشناس ادامه میدهد: بعضی از دلایل افت تحصیلی به خود دانشآموز و بعضی دیگر به محیط و شرایط زندگی او بازمیگردد. عوامل فردی یا بهعبارتی درونی شامل نبود انگیزه و هدفمندی، مشکلات روحی و اختلالات روانی، اختلالات یادگیری، نبود مهارتهای لازم تحصیلی، سبک زندگی ناسالم و وضعیت جسمانی از جمله نقص عضو است و در مقابل، عوامل محیطی یا بیرونی نیز در بروز افت تحصیلی نقش دارد که از جمله آنها میتوان به مشکلات خانوادگی، مشکلات محیط آموزشی، فشار همسالان و تأثیر تکنولوژی و عوامل حواسپرتی اشاره کرد.
فروتن با اشاره به عامل نبود انگیزه و هدفمندی عنوان میکند: شاید این پرسش که «چرا اصلاً باید درس بخوانم؟» را بارها از زبان دانشآموزان شنیده باشیم؛ یکی از مهمترین دلایل افت تحصیلی، نداشتن انگیزه و هدف مشخص برای ادامه تحصیل است. دانشآموزانی که هدف روشنی برای یادگیری ندارند، به طور معمول در فرایند تحصیل با مشکلاتی از جمله افت تحصیلی مواجه میشوند؛ زیرا مقصدی ندارند که با انگیزه به سوی آن حرکت کنند و در این میان، کادر آموزشی و مشاوران میتوانند با کمک به هدفگذاری تحصیلی و شغلی دانشآموزان و ایجاد انگیزه برای حرکت در این مسیر، نقش مؤثری در کاهش و رفع افت تحصیلی ایفا کنند.
وی با تاکید بر اهمیت مشکلات روحی و روانی و تأثیر آن بر عملکرد تحصیلی دانشآموزان اضافه میکند: اختلالاتی همچون افسردگی و اضطراب میتواند تأثیر منفی قابلتوجهی بر عملکرد تحصیلی داشته باشد؛ این مشکلات موجب کاهش تمرکز و انگیزه در دانشآموزان میشود و میتواند بهطور مستقیم بر افت تحصیلی آنها اثر بگذارند.
کارشناس ارشد مشاوره مسیر شغلی خاطرنشان میکند: در این زمینه، مشاوران مدرسه و سیستمهای غربالگری سلامت روان میتوانند در شناسایی این عامل نقش مؤثری ایفا کرده و دانشآموز را به سمت پیگیری و درمان هدایت کنند؛ همچنین آگاهیبخشی به والدین درباره علائم و نشانههای اختلالاتی مانند افسردگی و اضطراب میتواند روند حمایت و کمک به دانشآموز را تسریع کند.
لزوم توجه به سه مؤلفه اساسی خواب، تغذیه و تحرک
فروتن میافزاید: برخی از دانشآموزان ممکن است با اختلالات یادگیری مواجه باشند که بر توانایی آنها در یادگیری دروس تأثیر میگذارد؛ این اختلالات میتواند شامل مشکلاتی در خواندن، نوشتن یا ریاضی باشد که بهویژه در مقطع دبستان نیازمند توجه و پیگیری بیشتری است و آگاهی کادر مدرسه و تمام معلمان نسبت به شناسایی دانشآموزان دارای اختلالات یادگیری و همچنین شناخت و بهکارگیری روشهای مناسب آموزش و تعامل با این دانشآموزان، میتواند نقش مؤثری در کاهش افت تحصیلی آنها داشته باشد.
وی با اشاره به لزوم توجه به سبک زندگی صحیح و سالم تاکید میکند: عواملی همچون خواب، تغذیه و میزان تحرک بر فرایند یادگیری و افت تحصیلی دانشآموزان تأثیرگذار است؛ خواب ناکافی میتواند موجب کاهش تمرکز در کلاس درس شود و نبود فعالیت بدنی و نشاط کافی نیز بر میزان مشارکت فعال دانشآموز در محیط آموزشی و کیفیت یادگیری اثر منفی دارد.
این مشاور و روانشناس میگوید: اختلال در الگوی تغذیه دانشآموزان میتواند چرخهای معیوب ایجاد کند که در نهایت بر یادگیری آنها تأثیر میگذارد؛ در این راستا، ایجاد و تقویت سبک زندگی سالم دانشآموزی و توجه به سه مؤلفه اساسی خواب، تغذیه و تحرک با بهرهگیری از نظر متخصصان و همراهی والدین میتواند اثربخش باشد.
فروتن درباره دیگر عوامل مؤثر بر بروز افت تحصیلی دانشآموزان عنوان میکند: تنشها و مشکلات موجود در محیط خانواده میتواند بر روحیه و عملکرد تحصیلی دانشآموزان تأثیرگذار باشد؛ عواملی همچون نبود حمایت عاطفی و اقتصادی از سوی خانواده نیز میتواند به افت تحصیلی دانشآموزان منجر شود.
مواجهه با افت تحصیلی نیازمند رویکردی جامع و علمی است
وی ادامه میدهد: دسترسی به منابع آموزشی و کمکآموزشی، کمبود یا حتی نبود مشاوران در محیط آموزشی، عدم تنوع فعالیتهای آموزشی متناسب با نیاز دانشآموزان، همچنین کیفیت آموزش و روشهای تدریس معلمان، نقش مهمی در موفقیت تحصیلی دانشآموزان دارد؛ معلمان با بهکارگیری روشهای تدریس مناسب، شیوههای سنجش مطالب درسی و سبک ارتباطی مؤثر با دانشآموزان میتوانند عاملی تعیینکننده در این زمینه باشند.
کارشناس ارشد مشاوره مسیر شغلی خاطرنشان میکند: در یک جو تحصیلی مثبت، دانشآموزان بیشتر به یادگیری و پیشرفت تحصیلی ترغیب میشوند و در مقابل، جوهای تحصیلی منفی میتواند موجب شکلگیری احساس ناامیدی و بیعلاقگی در آنها شود؛ همچنین فشار همسالان ممکن است سبب شود دانشآموزان بهجای تمرکز بر تحصیل، توجه بیشتری به فعالیتهای غیرتحصیلی مانند تفریحات یا رفتارهای غیرسازنده نشان دهند.
فروتن میافزاید: در برخی موارد، دانشآموزان برای جلب توجه یا کسب پذیرش از سوی همسالان، از تلاش تحصیلی فاصله میگیرند یا به رفتارهایی روی میآورند که با اهداف و مقاصد تحصیلی آنها در تضاد است.
وی با اشاره به رابطه استفاده از تکنولوژی و حواسپرتی تاکید میکند: استفاده بیش از حد از وسایل الکترونیکی، مواجهه با حجم بالای اطلاعات و فعالیت در شبکههای اجتماعی میتواند تمرکز دانشآموزان را از فرایند تحصیل منحرف کرده و در نهایت به افت تحصیلی منجر شود.
پیامدهای افت تحصیلی محدود به دوران تحصیل نمانده و میتواند در بلندمدت بر بازار کار، سرمایه اجتماعی و توان رقابتپذیری کشور اثر منفی بگذارد. دانشآموزانی که با ضعف آموزشی وارد جامعه میشوند، در آینده با مشکلات بیشتری در اشتغال، مشارکت اجتماعی و سازگاری با تغییرات مواجه خواهند شد. از اینرو، مواجهه با افت تحصیلی نیازمند رویکردی جامع، علمی و مبتنی بر شواهد است.
بازنگری در سیاستهای آموزشی، ارتقای جایگاه و توانمندی معلمان، تقویت عدالت آموزشی و افزایش نقش خانوادهها در فرایند یادگیری، از جمله اقداماتی است که میتواند در کاهش این پدیده مؤثر باشد. این گزارش با هدف تبیین ابعاد مختلف افت تحصیلی و جلب توجه تصمیمگیران و افکار عمومی، تلاش دارد زمینهای برای گفتوگو و اقدام مؤثر در جهت بهبود کیفیت آموزش و تضمین آیندهای روشنتر برای نسلهای آینده فراهم آورد.
نظر شما