به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، برنامه‌ریزی شهری به‌طور معمول با فضا آغاز می‌شود: مدرسه کجا ساخته شود، چگونه محله‌ها به هم وصل شوند، مراکز درمانی کجا باشند و حمل‌ونقل عمومی چگونه بهتر شود، اما بعدی که نادیده گرفته می‌شود زمان است؛ اینکه هر فرد برای کارهای روزمره چقدر وقت صرف می‌کند و چقدر زمان برای استراحت و تفریح باقی می‌ماند.
شیوه‌ای که شهرها خدمات، حمل‌ونقل و فضاهای عمومی را طراحی می‌کنند، می‌تواند نابرابری‌های موجود را بیشتر کند یا برعکس، ابزاری برای عدالت اجتماعی باشد. سازمان‌دهی زمان در شهرها میان شهروندان به‌طور برابر توزیع نمی‌شوند.
پرسش اصلی این است: زمان در میان ساکنان یک شهر چگونه توزیع می‌شود؟ یک نفر چقدر وقت برای رفتن به سر کار، رساندن فرزند به مدرسه یا مراجعه به مرکز درمانی صرف می‌کند و چه مقدار زمان برای استراحت، شرکت در فعالیت‌های اجتماعی و تفریح باقی می‌ماند؟ پاسخ این پرسش‌ها فقط به انتخاب‌های فردی وابسته نیست، بلکه به شیوه سازمان‌دهی شهر نیز بستگی دارد. واردکردن «زمان» به برنامه‌ریزی شهری به‌معنای پذیرفتن این واقعیت است که سیاست‌های عمومی فقط فضا را تقسیم نمی‌کنند، بلکه زمان و فرصت‌ها را نیز میان شهروندان توزیع می‌کنند.
یکی از محورهای اصلی این نگاه، مفهوم «فقر زمانی» است. توزیع نابرابر کارهای روزمره و مراقبتی بدون‌دستمزد، زمان در دسترس افراد برای استراحت، تفریح، تحصیل، مشارکت در بازار کار و بهزیستی را محدود می‌کند. این مسئله به‌ویژه در خانوارهای کم‌درآمد و خانواده‌هایی شدیدتر است که مسئولیت مراقبت از کودک، سالمند یا فرد نیازمند را بر عهده دارند. این وضعیت یک چرخه معیوب می‌سازد: بار مراقبت، زمان لازم برای تحصیل، کار یا کسب درآمد را کم می‌کند، در نتیجه کمبود منابع مالی دسترسی به خدمات و حمایت‌هایی را دشوارتر می‌سازد که می‌توانند این بار را توزیع کنند.
ابتکار «استفاده از زمان (TUI)» سازمانی مستقل و غیرانتفاعی است که در سال ۲۰۱۴ در بارسلونا شکل گرفت و برای کاهش فقر زمانی و ترویج حق برخورداری از زمان فعالیت می‌کند تا افراد فرصت کافی برای کار، مراقبت، استراحت و زندگی شخصی داشته باشند. این نهاد با دولت‌ها و شهرداری‌ها همکاری می‌کند تا از طریق اقداماتی همچون هماهنگ‌کردن ساعت خدمات عمومی، بهبود تعادل کار و زندگی و حمایت از مراقبان، زمان روزمره مردم عادلانه‌تر سازمان‌دهی شود.
داده‌های پژوهش مشترک برنامه زنان ملل متحد و ابتکار استفاده از زمان نشان می‌دهد که زنان و مردان شهر را متفاوت تجربه می‌کنند. الگوی رفت‌وآمد، شیوه حمل‌ونقل و تعداد سفرهای روزانه، ارتباط مستقیمی با مسئولیت‌های مراقبتی دارند و زمان باقی‌مانده برای سایر فعالیت‌ها را شکل می‌دهند.
بر اساس داده‌های موجود در آرژانتین، شیلی، کلمبیا، السالوادور، مکزیک، پرو و اروگوئه، از هر چهار نفر یک نفر فقر زمانی را تجربه می‌کند. این وضعیت در میان زنان سرپرست خانوار تک‌والد شدیدتر است. زنان روزانه بین ۲ ساعت و ۱۲ دقیقه تا ۳ ساعت و ۵ دقیقه بیشتر از مردان صرف کار خانگی و مراقبتی بدون دستمزد می‌کنند.
مراقبت و زمان در ساخت شهرهای قابل‌سکونت
داده‌ای که کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای آمریکای لاتین و کارائیب ارائه کرده است نشان می‌دهد که در آمریکای لاتین و کارائیب، زنان بین دو تا سه برابر مردان زمان صرف کار خانگی و مراقبتی بدون‌دستمزد می‌کنند. آزادکردن زمان زنان و توزیع عادلانه مسئولیت مراقبت، یعنی کاهش بارهایی که زمان لازم برای بهزیستی، مراقبت از خود و تفریح را محدود می‌کنند.
نمونه عملی این نگاه، «بلوک‌های مراقبت» در بوگوتای کلمبیا است که بر اصل نزدیکی جغرافیایی بنا شده است: خدمات موردنیاز مراقبان و افراد نیازمند مراقبت، در نزدیکی محل زندگی آن‌ها جمع می‌شوند تا زمان و هزینه دسترسی به حمایت، آموزش، خدمات اجتماعی و فعالیت‌های بهزیستی کاهش پیدا کند. «اتوبوس‌های مراقبت» نیز خدمات را به مناطقی می‌برند که دسترسی به آن‌ها دشوارتر است. هدف این است که مراقبان مجبور نباشند ساعت‌ها در راه باشند تا به خدمات برسند.
شهرها بازیگران کلیدی این تحول هستند. خدمات عمومی، حمل‌ونقل، فضاهای اجتماعی و زیرساخت مراقبت در سطح محلی سازمان‌دهی می‌شوند و به‌طور مستقیم بر نحوه گذراندن ۲۴ ساعت روزانه افراد اثر می‌گذارند، بنابراین زمان فقط یک موضوع فردی نیست، بلکه محصول تصمیم‌های سیاست‌گذاری عمومی است.
ورود «منظر زمان‌محور» به برنامه‌ریزی شهری به دولت‌های محلی کمک می‌کند نابرابری‌های پنهان را شناسایی کنند و پاسخ‌هایی طراحی کنند که کیفیت زندگی را بهبود دهند، مسئولیت مراقبت را عادلانه تقسیم کنند و دسترسی به فرصت‌ها، خدمات و فضاهای عمومی را عادلانه‌تر کنند.
چالش پیش روی دولت‌های محلی این است که ارزش زمان را به رسمیت بشناسند و آن را به‌عنوان معیار مرکزی در برنامه‌ریزی شهری، ارائه خدمات و ساخت شهرهای مراقبتی به کار بگیرند. همان‌طور که شهرها آموخته‌اند فضا را برنامه‌ریزی کنند، اکنون با چالش برنامه‌ریزی زمان روبه‌رو هستند.
زمان را می‌توان به‌عنوان یک منبع راهبردی برای ساخت شهرهای تاب‌آورتر معرفی کرد به‌ویژه در بستری که با پیرشدن جمعیت، شهرنشینی سریع، تحول در دنیای کار و چالش‌های اقلیمی روبه‌روست. دموکراتیزه‌کردن زمان یعنی گسترش توان همه افراد برای داشتن زمان کافی برای مراقبت، کار، استراحت، مشارکت و تفریح. این تعهد به شهرهای عادلانه‌تر می‌انجامد؛ شهرهایی که نه‌تنها فضا را بازطراحی می‌کنند، بلکه شیوه زیستن و تقسیم زمان را نیز تغییر می‌دهند.
شهر قابل‌سکونت فقط با متر، کیلومتر و متر مربع سنجیده نمی‌شود، بلکه با دقیقه و ساعت نیز سنجیده می‌شود. شهری که خدمات، حمل‌ونقل و مراقبت را نزدیک‌تر به زندگی روزمره مردم طراحی کند، زمان و فرصت را عادلانه‌تر توزیع می‌کند. این نگاه برنامه‌ریزی شهری را از طراحی فضا به طراحی زمان گسترش می‌دهد؛ مسیری که می‌تواند نابرابری جنسیتی، فقر زمانی و نابرابری دسترسی به خدمات را هم‌زمان هدف بگیرد.
بوگوتا؛ بلوک‌های مراقبت زمان مراقبان را آزاد می‌کند
در بوگوتای کلمبیا «بلوک‌های مراقبت» ستون اصلی سامانه منطقه‌ای مراقبت شهرداری هستند؛ برنامه‌ای که از سال ۲۰۲۰ با هدف کاهش، به رسمیت‌شناختن و بازتوزیع بار نابرابر مراقبت بر دوش زنان آغاز شد. ایده محوری این مدل، نزدیک‌کردن خدمات مراقبتی، آموزشی، رفاهی و حمایتی به محل زندگی مراقبان است تا آن‌ها مجبور نباشند ساعت‌ها در راه باشند.
هر بلوک مراقبت مجموعه‌ای از خدمات رایگان را در یک نقطه شهری جمع می‌کند. مراقبان می‌توانند هم‌زمان از خدمات آموزشی، رفاهی و حمایتی استفاده کنند، درحالی‌که کودکان، سالمندان یا افراد دارای معلولیت تحت مراقبت آن‌ها نیز در همان محدوده از فعالیت‌های مناسب خود بهره‌مند می‌شوند. این طراحی استراحت را به بخشی از سیاست عمومی تبدیل می‌کند.
خدمات آموزشی شامل تحصیل منعطف برای تکمیل دوره ابتدایی یا متوسطه، آموزش‌های تکمیلی با همکاری سازمان ملی آموزش حرفه‌ای کلمبیا، دوره‌های راه‌اندازی و مدیریت کسب‌وکار، آموزش مهارت‌های مالی و شخصی و اعتباربخشی مهارت‌های مراقبتی است. خدمات استراحت نیز شامل حمایت روانی‌اجتماعی فردی، ژیمناستیک درمانی، یوگا، دوچرخه‌سواری و فعالیت بدنی است.
برای افرادی که مراقبت می‌شوند نیز خدمات متنوعی ارائه می‌شود: فعالیت‌های بازی و سرگرمی برای کودکان، فعالیت بدنی برای سالمندان، توان‌بخشی بر پایه جامعه برای افراد دارای معلولیت و کارگاه‌های بازاندیشی درباره بازتوزیع مراقبت میان زنان و مردان.
گزارش‌های خبری معتبر بودجه سالانه شهرداری برای این برنامه را حدود ۸۰۰ هزار دلار اعلام کرده‌اند. سامانه مراقبت شهر از نوامبر ۲۰۲۰ تا پایان ژوئن ۲۰۲۶، به بیش از یک میلیون فرد غیرتکراری خدمت رسانده و مجموع خدمات ثبت‌شده از ۹ میلیون نوبت گذشته است. نزدیک به ۳.۹۷ میلیون نوبت از این خدمات در بلوک‌های مراقبت ارائه شده و باقی به اتوبوس‌های مراقبت، کمک شخصی و واحدهای عملیاتی اختصاص داشته است.
شبکه بلوک‌های مراقبت با افتتاح مرکز سان‌کریستوبال در دسامبر ۲۰۲۵ به ۲۷ مرکز رسید. استقرار این مرکز در نزدیکی پایانه حمل‌ونقل عمومی، نمونه‌ای از پیوند سیاست مراقبت با دسترسی شهری است: خدمات در نقطه‌ای مستقر شده‌اند که رسیدن به آن برای مراقبان و خانواده‌ها آسان‌تر باشد. شبکه اعلام‌شده در ژوئن ۲۰۲۶، علاوه بر این مراکز ثابت دو اتوبوس مراقبت را نیز در بر می‌گرفت.
خوان دیاز؛ نخستین پایلوت قانون مراقبت خانوادگی
خوان دیاز یکی از ناحیه‌های بزرگ پایتخت کشور پاناما است که اجرای آزمایشی برنامه «سرزمین‌هایی که مراقبت می‌کنند» را برای نخستین بار آغاز کرده است؛ تلاشی برای تبدیل مراقبت از مسئولیتی خانوادگی به خدمتی سازمان‌یافته با پشتیبانی عمومی. مبنای حقوقی این برنامه، قانون شماره ۴۳۱ است که در آوریل ۲۰۲۴ به تصویب رسید و سامانه ملی مراقبت پاناما را ایجاد کرد. این قانون مراقبت را حقی انسانی و مسئولیتی مشترک می‌شناسد و برای تامین خدمات، توسعه زیرساخت و آموزش حرفه‌ای چارچوب تعیین می‌کند. کاهش بار نامتوازنی که کار مراقبتی بدون‌دستمزد بر دوش زنان گذاشته، از اهداف اصلی برنامه است.
وزارت توسعه اجتماعی پاناما هدایت این پایلوت را بر عهده دارد. دبیرخانه ادغام اجتماعی آمریکای مرکزی و بانک توسعه بین‌آمریکایی از آن حمایت می‌کنند و برنامه زنان ملل متحد نیز کمک فنی ارائه می‌دهد. زنان ملل متحد از سال ۲۰۲۲ با انجام مطالعات، ارزیابی نیازها و پشتیبانی تخصصی در طراحی سامانه ملی مراقبت مشارکت داشته است. اجرای محلی در خوان دیاز مرحله‌ای برای انتقال این چارچوب از سطح قانون‌گذاری به خدمات روزمره است.
بسته خدمات پایلوت چند گروه با نیازهای متفاوت را پوشش می‌دهد. کمک در منزل برای سالمندان یکی از اجزای آن است. علاوه بر آن «خانه روزانه رزاریو سالینرو د گاگو» به سالمندانی خدمت می‌کند که برای انجام فعالیت‌های روزمره به کمک سبک تا متوسط نیاز دارند. «مرکز جامع مراقبت از کودکان خردسال (CAIPI)» نیز بخش دیگری از برنامه است. کنار هم قرارگرفتن خدمات سالمندی و کودکی، نشان‌دهنده رویکردی است که مراقبت را به یک گروه سنی محدود نمی‌کند و نیاز خانواده را در مراحل مختلف زندگی در نظر می‌گیرد.
افزون بر گسترش خدمات، آموزش مراقبان نیز جایگاه مهمی در این برنامه دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده در ژوئن ۲۰۲۵، به ۷۹ نفر بورسیه شرکت در دوره تخصصی مراقبت در دانشگاه تخصصی قاره آمریکا (UDELAS) اعطا شده است. این دوره با هدف ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای و به‌رسمیت‌شناختن کاری برگزار می‌شود که بیشتر وظیفه‌ای خانوادگی تلقی شده و تخصص لازم برای انجام آن نادیده مانده است. این آموزش به دستیاران مراقبت در منزل اعتمادبه‌نفس، پشتوانه حرفه‌ای و ابزارهای لازم برای ارائه مراقبت باکیفیت می‌دهد. کسانی که پیش‌تر این کار را کم‌اهمیت می‌دانستند، اکنون آن را فعالیتی تخصصی و ضروری می‌شناسند، به این ترتیب آموزش نه‌فقط به بهبود کیفیت خدمات، بلکه به تغییر نگاه جامعه به جایگاه مراقبان نیز کمک می‌کند.
مسیر توسعه مدل، در همان مرحله نخست به خوان دیاز محدود نمانده است و گزارش سازمان ملل متحد از پنج نوبت دیگر دوره آموزشی در استان‌های دیگر و پنج میز محلی هماهنگی مراقبت با حمایت آژانس همکاری بین‌المللی توسعه اسپانیا خبر می‌دهد. همکاری با دولت‌های محلی، بخش خصوصی و نهادهای مدنی بخشی از این مسیر است. تامین مالی پایدار، رساندن خدمات به مناطق روستایی و بومی و هماهنگی مؤثر دستگاه‌ها، چالش‌های اصلی این برنامه هستند.
نظر شما