به گزارش خبرگزاری ایمنا، اظهارات دونالد ترامپ پس از برگزاری انتخابات میان‌دوره آمریکا درباره استفاده گسترده از حق وتو در صورت تغییر ترکیب کنگره، بار دیگر موضوع حدود اختیارات رئیس‌جمهور در ساختار سیاسی ایالات متحده را به مرکز توجه آورده است؛ اظهاراتی که در شرایط احتمال شکل‌گیری دولت دوپاره در واشنگتن مطرح شده و می‌تواند زمینه‌ساز تقابل بیشتر کاخ سفید با کنگره در دو سال پایانی دوره ریاست‌جمهوری او باشد.
ترامپ روز سه‌شنبه سوم نوامبر ۲۰۲۶ در گفت‌وگو با رابرت کاستا، خبرنگار شبکه سی‌بی‌اس، در پاسخ به پرسشی درباره احتمال کسب اکثریت کنگره از سوی دموکرات‌ها گفت: قدرت نهایی در اختیار اوست و این قدرت، حق وتو است. او همچنین اعلام کرد در صورت پیروزی دموکرات‌ها در مجلس نمایندگان یا سنا، از اینکه آقای وتو خطاب شود استقبال می‌کند.
رئیس‌جمهور آمریکا مدعی شد استفاده مکرر از این اختیار می‌تواند دموکرات‌ها را پس از مدتی به مذاکره با کاخ سفید وادار کند. به اعتقاد او، وتوی چندماهه طرح‌های حزب رقیب در نهایت آنها را به این نتیجه می‌رساند که برای پیشبرد برنامه‌هایشان باید با دولت به توافق برسند.
با این حال، ترامپ ساعاتی بعد در گفت‌وگو با پولیتیکو موضع ملایم‌تری اتخاذ کرد و گفت علاقه‌ای ندارد دو سال پایانی ریاست‌جمهوری خود را صرف وتوی همه طرح‌ها کند. این تغییر موضع نشان می‌دهد که حتی در نگاه رئیس‌جمهور آمریکا نیز استفاده نامحدود از این ابزار، راهبردی بدون هزینه و پیامد نیست.
اما پرسش اساسی این است که حق وتو در ساختار سیاسی آمریکا دقیقاً چه اختیاراتی به رئیس‌جمهور می‌دهد و در صورت تسلط دموکرات‌ها بر کنگره، ترامپ تا چه اندازه می‌تواند در برابر آنها مقاومت کند؟
بیشتر بخوانید: نتایج انتخابات آمریکا ۲۰۲۶ | جنگ ایران علیه ترامپ، دموکرات‌ها را پیش انداخت
حق وتو در آمریکا چگونه عمل می‌کند؟
حق وتو یکی از اختیاراتی است که در اصل اول، بخش هفتم قانون اساسی آمریکا برای رئیس‌جمهور پیش‌بینی شده است. بر اساس این سازوکار، هر طرح قانونی پس از تصویب در مجلس نمایندگان و سنا باید برای تأیید به رئیس‌جمهور ارائه شود.
رئیس‌جمهور در این مرحله سه انتخاب دارد؛ نخست اینکه مصوبه را امضا کند تا به قانون تبدیل شود؛ دوم اینکه با ذکر دلایل مخالفت، آن را به مجلس مبدأ بازگرداند و از این طریق وتوی عادی را اعمال کند؛ و سوم اینکه در مهلت قانونی اقدامی انجام ندهد.
بر اساس قانون اساسی، رئیس‌جمهور ۱۰ روز، بدون احتساب یکشنبه‌ها، فرصت دارد درباره مصوبه تصمیم بگیرد. اگر در این مدت آن را امضا نکند یا به کنگره بازنگرداند، در صورتی که کنگره همچنان امکان دریافت مصوبه را داشته باشد، طرح بدون امضای رئیس‌جمهور به قانون تبدیل می‌شود.
البته یک استثنا نیز وجود دارد؛ اگر کنگره با پایان دوره کاری خود مانع بازگرداندن مصوبه شود، رئیس‌جمهور می‌تواند با امضا نکردن آن، از تبدیل شدنش به قانون جلوگیری کند. این سازوکار به وتوی جیبی یا «Pocket Veto» معروف است و برخلاف وتوی عادی، با رأی مجدد کنگره قابل بی‌اثر شدن نیست.
بنابراین، حق وتو ابزاری برای جلوگیری از تبدیل مصوبات به قانون است، نه اختیاری برای متوقف کردن فعالیت کنگره یا لغو قوانینی که پیش‌تر به تصویب رسیده‌اند.
آیا دموکرات‌ها می‌توانند وتوی ترامپ را بی‌اثر کنند؟
مهم‌ترین محدودیت قانونی در برابر حق وتوی رئیس‌جمهور، اختیار کنگره برای لغو آن است. قانون اساسی آمریکا این امکان را فراهم کرده است که نمایندگان و سناتورها با کسب اکثریت دوسوم آرا در هر دو مجلس، مصوبه وتوشده را بدون نیاز به تأیید مجدد رئیس‌جمهور به قانون تبدیل کنند.
به بیان دیگر، اگر ترامپ مصوبه‌ای را وتو کند، نمایندگان مجلس و سناتورها می‌توانند بار دیگر درباره آن رأی‌گیری کنند و در صورت دستیابی به اکثریت دوسوم در هر دو مجلس، وتوی رئیس‌جمهور را بی‌اثر کنند.
نکته مهم این است که این اکثریت بر اساس تعداد اعضای حاضر و رأی‌دهنده، با رعایت حد نصاب قانونی جلسه، محاسبه می‌شود؛ نه لزوماً دوسوم کل کرسی‌های هر مجلس.
با این حال، کسب اکثریت ساده در انتخابات میان‌دوره‌ای به معنای برخورداری از چنین اختیاری نیست. حتی اگر دموکرات‌ها کنترل هر دو مجلس را به دست آورند، برای عبور از وتوی ترامپ همچنان به حمایت بخشی از جمهوری‌خواهان نیاز خواهند داشت؛ موضوعی که می‌تواند تصویب قوانین مورد نظر آنها را با دشواری مواجه کند.
از سوی دیگر، اگر دموکرات‌ها تنها در یکی از دو مجلس اکثریت داشته باشند، همچنان می‌توانند از تصویب طرح‌های مورد نظر دولت جلوگیری کنند؛ زیرا تصویب قوانین عادی مستلزم موافقت هر دو مجلس با متن یکسان است. با این حال، در چنین شرایطی امکان لغو وتوی رئیس‌جمهور را به‌تنهایی نخواهند داشت.
ترامپ نمی‌تواند هر قانونی را وتو کند
یکی دیگر از محدودیت‌های مهم این اختیار آن است که رئیس‌جمهور فقط در مرحله نهایی قانون‌گذاری و پس از تصویب متن یکسان در هر دو مجلس می‌تواند وتو را اعمال کند.
او نمی‌تواند قانونی را که پیش‌تر امضا کرده یا بدون امضای او به‌صورت قانونی لازم‌الاجرا شده است، با استفاده از حق وتو لغو کند. برای تغییر یا لغو چنین قوانینی، مسیر قانون‌گذاری باید بار دیگر طی شود.
همچنین حق وتو به رئیس‌جمهور اجازه نمی‌دهد تنها بخش‌هایی از یک مصوبه را رد کند و سایر بخش‌های آن را به اجرا بگذارد. در نظام فدرال آمریکا، رئیس‌جمهور اختیار وتوی سطری یا بخشی (Line-item Veto) ندارد و باید با کل مصوبه موافقت کند یا آن را وتو کند.
البته همه تصمیم‌های کنگره نیز مشمول این سازوکار نیستند. برای نمونه، اصلاحیه‌های پیشنهادی قانون اساسی آمریکا که باید با رأی دوسوم هر دو مجلس به تصویب برسند، برای تأیید به رئیس‌جمهور ارائه نمی‌شوند و او نمی‌تواند آنها را وتو کند.
آیا حق وتو می‌تواند کنگره را فلج کند؟
پاسخ به این پرسش به نوع مصوبات و ترکیب سیاسی کنگره بستگی دارد. اگر دموکرات‌ها کنترل یکی یا هر دو مجلس را به دست آورند، می‌توانند دستور کار قانون‌گذاری را تغییر دهند، طرح‌های مورد نظر خود را به جریان بیندازند و از تصویب پیشنهادهای دولت ترامپ جلوگیری کنند.
در چنین شرایطی، وتوی مکرر رئیس‌جمهور می‌تواند مانع مهمی در مسیر تبدیل طرح‌های دموکرات‌ها به قانون باشد؛ به‌ویژه اگر آنها نتوانند حمایت دوسوم اعضای هر دو مجلس را برای عبور از وتو جلب کنند.
با این حال، وتو به معنای تعطیل شدن کنگره نیست. نمایندگان همچنان می‌توانند جلسات نظارتی برگزار کنند، درباره عملکرد دولت تحقیق کنند، مقام‌های دولتی را برای پاسخ‌گویی فرا بخوانند و از ابزارهای قانونی و بودجه‌ای خود استفاده کنند.
در واقع، کنترل کنگره فقط به تصویب قوانین محدود نمی‌شود و بخش مهمی از قدرت آن در نظارت بر عملکرد دولت، بررسی هزینه‌کردهای عمومی و تصمیم‌گیری درباره بودجه فدرال قرار دارد؛ حوزه‌هایی که حق وتو به‌تنهایی نمی‌تواند آنها را از اختیار کنگره خارج کند.
راهبرد دوم ترامپ؛ اداره کشور با اختیارات اجرایی
موضوع دیگری که در کنار تهدید ترامپ به استفاده از حق وتو اهمیت دارد، تلاش کاخ سفید برای پیشبرد برنامه‌های دولت از مسیر اختیارات اجرایی است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی که اول نوامبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، نوشت مقام‌های دولت ترامپ از ماه‌ها قبل در حال بررسی راهکارهایی برای ادامه اجرای برنامه‌های دولت در صورت از دست رفتن اکثریت کنگره هستند.
بر اساس این گزارش، استیون میلر، معاون رئیس دفتر کاخ سفید، راسل ووت، مدیر دفتر مدیریت و بودجه و وکلای کاخ سفید در حال بررسی اقداماتی در حوزه مهاجرت، تعرفه‌های تجاری، مسکن و هزینه‌های دولتی هستند. از جمله گزینه‌های مورد بررسی، اعمال محدودیت‌های بیشتر در صدور روادید، تغییر نحوه تخصیص کمک‌های دولتی و اعمال تعرفه بر برخی کالاهاست.
این رویکرد نشان می‌دهد که راهبرد دولت ترامپ صرفاً بر استفاده از وتو استوار نیست و کاخ سفید در کنار این ابزار، به دنبال بهره‌گیری از اختیاراتی است که قانون اساسی و قوانین موجود در اختیار قوه مجریه قرار داده‌اند.
با این حال، اختیارات اجرایی نیز نامحدود نیستند. رئیس‌جمهور نمی‌تواند صرفاً با صدور فرمان اجرایی، قانونی را که کنگره تصویب کرده است لغو کند یا بدون مجوز قانونی هزینه‌های جدیدی را به دولت تحمیل کند. تصمیم‌های اجرایی نیز در صورت مغایرت با قوانین یا قانون اساسی می‌توانند در دادگاه‌ها به چالش کشیده شوند.
رأی دیوان عالی چه تغییری در اختیارات ترامپ ایجاد کرده است؟
ترامپ در گفت‌وگو با سی‌بی‌اس به رأی دیوان عالی آمریکا در پرونده ترامپ علیه اسلاتر (Trump v. Slaughter) نیز استناد کرد و مدعی شد این حکم اختیارات بیشتری برای اداره دستگاه اجرایی در اختیار رئیس‌جمهور قرار داده است.
دیوان عالی آمریکا در ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶ با رأی شش به سه اعلام کرد محدودیت قانونی برکناری اعضای کمیسیون تجارت فدرال (FTC) که برکناری آنها را به دلایل مشخصی مانند قصور یا تخلف محدود می‌کرد، با قانون اساسی مغایرت دارد.
این حکم به ترامپ امکان داد با اتکای بیشتری به اختیارات خود در قوه مجریه، مقام‌های برخی نهادهای مستقل را برکنار کند و بر عملکرد آنها نظارت داشته باشد.
با این حال، دامنه این رأی را نباید با اختیار قانون‌گذاری یا حق وتو یکسان دانست. حکم دیوان عالی به موضوع رابطه رئیس‌جمهور با مقام‌های اجرایی و حدود نظارت او بر دستگاه اداری مربوط است و به معنای اعطای اختیار نامحدود برای نادیده گرفتن قوانین مصوب کنگره نیست.
تقابل کاخ سفید و کنگره؛ وتو ابزار فشار است، نه قدرت مطلق
اظهارات ترامپ درباره تبدیل شدن به آقای وتو را باید در چارچوب احتمال شکل‌گیری تقابل میان قوه مجریه و قوه مقننه در واشنگتن بررسی کرد. رئیس‌جمهور آمریکا می‌تواند با استفاده از این اختیار، تصویب بسیاری از طرح‌های دموکرات‌ها را دشوار کند و آنها را برای رسیدن به توافق با کاخ سفید تحت فشار قرار دهد؛ اما نمی‌تواند به‌تنهایی جایگزین کنگره شود.
در مقابل، دموکرات‌ها نیز حتی با کسب اکثریت مجلس نمایندگان یا سنا، نمی‌توانند بدون حمایت دوسوم اعضای هر دو مجلس از همه موانع ناشی از وتوی ریاست‌جمهوری عبور کنند.
از این رو، نتیجه عملی چنین وضعیتی نه حذف قدرت یکی از دو نهاد، بلکه شکل‌گیری دوره‌ای از چانه‌زنی، تقابل بر سر بودجه و نظارت و احتمال توقف بخشی از برنامه‌های قانون‌گذاری خواهد بود.
در نهایت، حق وتو می‌تواند برای ترامپ سپری در برابر طرح‌های کنگره تحت کنترل دموکرات‌ها باشد، اما این سپر به معنای در اختیار داشتن قدرت مطلق نیست. میزان اثرگذاری آن به ترکیب دو مجلس، امکان جلب حمایت دوحزبی، موضوع مصوبات و حدود اختیارات قانونی قوه مجریه بستگی خواهد داشت.
نظر شما