به گزارش خبرگزاری ایمنا، مغز مرکز فرماندهی بدن انسان، هر لحظه مسئول هدایت هزاران عملکرد حیاتی است؛ از حرکت دست‌ها و پاها گرفته تا گفتار، حافظه و تصمیم‌گیری، اما اگر جریان خون در بخشی از این اندام حیاتی مختل شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ سکته مغزی یکی از جدی‌ترین شرایط پزشکی است که می‌تواند در زمانی کوتاه، عملکردهای اساسی بدن را تحت تأثیر قرار دهد و زندگی فرد را با تغییراتی عمیق روبه‌رو کند.
سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که خون‌رسانی به بخشی از مغز قطع یا مختل شود یا یکی از رگ‌های مغزی دچار پارگی شود. در چنین شرایطی، سلول‌های مغزی اکسیژن و مواد مغذی کافی دریافت نمی‌کنند و ممکن است در مدت کوتاهی آسیب ببینند و به همین دلیل، تشخیص سریع و آغاز به‌موقع درمان، نقشی تعیین‌کننده در کاهش آسیب‌های احتمالی دارد.
با این حال، پیامدهای سکته مغزی تنها به لحظه وقوع آن محدود نمی‌شود. برخی افراد پس از سکته با مشکلات حرکتی، اختلال در گفتار یا دشواری در انجام فعالیت‌های روزمره مواجه می‌شوند و برای بازیابی توانایی‌های خود به درمان و توان‌بخشی نیاز دارند. این مسیر می‌تواند زندگی بیمار و خانواده او را تحت تأثیر قرار دهد؛ هرچند شدت عوارض و روند بهبودی در افراد مختلف متفاوت است.
با وجود جدی بودن این عارضه، آگاهی از نشانه‌های هشداردهنده و عوامل خطر می‌تواند به تشخیص سریع‌تر و کاهش احتمال بروز سکته کمک کند. شناخت علائمی مانند ضعف ناگهانی یک سمت بدن، افتادگی صورت و اختلال در گفتار، در کنار توجه به عواملی مانند فشار خون بالا، دیابت و مصرف دخانیات، بخش مهمی از مقابله با این بیماری است، اما سکته مغزی چگونه رخ می‌دهد، چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند و برای پیشگیری از آن چه اقداماتی می‌توان انجام داد؟
آناتومی یک بحران؛ نگاهی به سکته مغزی
فریبرز خوروش، متخصص بیماری‌های مغز و اعصاب با بیان اینکه سکته مغزی یکی از مهم‌ترین علل ناتوانی پایدار در انسان است و به همین دلیل، در نظام سلامت و علم پزشکی اهمیت ویژه‌ای دارد، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: سکته مغزی یک حادثه حاد عروقی است که در اثر اختلال ناگهانی در جریان خون مغز یا خونریزی درون آن رخ می‌دهد و می‌تواند به آسیب بافت مغزی و بروز درجات مختلفی از ناتوانی منجر شود. سکته مغزی به‌طور کلی به دو نوع اصلی شامل سکته مغزی ایسکمیک و سکته مغزی هموراژیک، تقسیم می‌شود.
وی می‌افزاید: در سکته ایسکمیک، جریان خون به بخشی از مغز به دلیل انسداد یک رگ، بر اثر تشکیل لخته خون، کاهش پیدا می‌کند یا متوقف می‌شود و در مقابل، سکته هموراژیک زمانی رخ می‌دهد که یکی از رگ‌های خونی مغز پاره شود و خونریزی درون مغز یا فضاهای اطراف آن اتفاق بیفتد. از نظر فراوانی، حدود ۸۵ درصد سکته‌های مغزی از نوع ایسکمیک و حدود ۱۵ درصد از نوع هموراژیک هستند و تشخیص تفاوت این دو نوع اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا سازوکار ایجاد آنها متفاوت است و روش درمان نیز باید متناسب با نوع سکته انتخاب شود.
متخصص بیماری‌های مغز و اعصاب با بیان اینکه یکی از عوامل مهم ایجاد سکته مغزی خونریزی‌دهنده، فشار خون بالا است که می‌تواند به عروق خونی آسیب برساند و خطر پارگی آنها را افزایش دهد، تصریح می‌کند: هنگامی که یک رگ خونی در مغز پاره می‌شود، خون از داخل رگ خارج شده و وارد بافت مغز یا فضای اطراف آن می‌شود. جمجمه فضای بسته‌ای با ظرفیت محدود است که مغز، خون و مایع مغزی‌نخاعی را در خود جای می‌دهد، بنابراین ورود خون به این فضا می‌تواند از چند مسیر باعث آسیب شود.
نوع و شدت علائم در بیماران سکته مغزی می‌تواند متفاوت باشد
خوروش ادامه می‌دهد: نخست اینکه خونریزی ممکن است مستقیم به بافت مغزی مجاور آسیب برساند و عملکرد بخشی از مغز را مختل کند. دوم اینکه اگر حجم خونریزی زیاد باشد، فشار داخل جمجمه افزایش پیدا می‌کند و این افزایش فشار می‌تواند عوارض بیشتری ایجاد کند و شدت عوارض سکته خونریزی‌دهنده به عواملی مانند حجم خونریزی و محل وقوع آن بستگی دارد و در نتیجه، نوع و شدت علائم در بیماران مختلف می‌تواند متفاوت باشد.
وی با بیان اینکه مغز از بخش‌های مختلفی تشکیل شده است که هرکدام وظایف مشخصی دارند، می‌گوید: نیمکره‌های مغزی، ساقه مغز و مخچه از بخش‌های اصلی آن هستند و هر قسمت در کنترل عملکردهای خاصی از بدن نقش دارد. به همین دلیل، محل وقوع سکته مغزی تأثیر زیادی بر نوع علائم و عوارض آن دارد و سکته مغزی ممکن است موجب فلج یا ضعف ناگهانی بخشی از بدن، به‌ویژه یک نیمه بدن، شود.
متخصص بیماری‌های مغز و اعصاب اضافه می‌کند: اختلالات حسی، دوبینی، کاهش یا اختلال بینایی، سرگیجه، اختلال تعادل و مشکلات تکلم نیز از دیگر علائم احتمالی هستند و نوع و شدت این نشانه‌ها به محل آسیب‌دیدگی مغز و گستردگی آن بستگی دارد و اگرچه برخی تفاوت‌ها میان دو نوع سکته مغزی وجود دارد، محل وقوع آسیب نقش بسیار مهمی در تعیین علائم دارد. برای مثال، سردرد ممکن است در سکته‌های خونریزی‌دهنده شایع‌تر باشد، اما نمی‌توان تنها بر اساس وجود یا شدت سردرد، نوع سکته را مشخص کرد.
مغز در بحران؛ از نشانه‌های هشدار تا مسیر درمان
علی نصیری، رئیس اورژانس پیش‌بیمارستانی و مدیر حوادث دانشگاه علوم‌پزشکی اصفهان با بیان اینکه سلول‌های مغزی در برابر قطع جریان خون و کمبود اکسیژن بسیار حساس هستند و هرچه زمان بیشتری بگذرد، احتمال ایجاد آسیب‌های برگشت‌ناپذیر افزایش پیدا می‌کند، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: به همین دلیل، با مشاهده علائم مشکوک به سکته مغزی، نباید منتظر ماند تا وضعیت بیمار خودبه‌خود بهتر شود و در چنین شرایطی اولین اقدام این است که بلافاصله با اورژانس پیش‌بیمارستانی، یعنی شماره ۱۱۵، تماس گرفته شود.
وی می‌افزاید: هنگام تماس نیز لازم است شرح حال بیمار و علائمی که مشاهده شده، تا حد امکان دقیق به کارشناسان اتاق فرمان اعلام شود. بیان دقیق علائم، زمان شروع آنها و وضعیت فعلی بیمار به نیروهای اورژانس کمک می‌کند تصمیم مناسب‌تری برای اعزام و اقدامات لازم اتخاذ کنند و حتی اگر سکته مغزی در هنگام خواب اتفاق افتاده باشد و اطرافیان مدتی بعد متوجه وضعیت بیمار شوند، باز هم نباید از تماس با ۱۱۵ صرف‌نظر کنند.
رئیس اورژانس پیش‌بیمارستانی و مدیر حوادث دانشگاه علوم‌پزشکی اصفهان با بیان اینکه گذشتن زمان مشخصی از شروع علائم، به این معنا نیست که دیگر اقدامی نمی‌توان انجام داد، تصریح می‌کند: بیمار همچنان نیازمند ارزیابی و انتقال ایمن پزشکی است و باید در سریع‌ترین زمان ممکن تحت مراقبت قرار گیرد و در مواجهه با چنین بیماری، بهتر است اطرافیان خودشان اقدام به انتقال بیمار با وسیله شخصی نکنند و منتظر رسیدن نیروهای اورژانس باشند.
نصیری ادامه می‌دهد: همکاران اورژانس پیش‌بیمارستانی پس از رسیدن بر بالین بیمار می‌توانند اقدامات اولیه و حیات‌بخش را انجام دهند و سپس بیمار را به شکل ایمن به مرکز درمانی یا در صورت نیاز به مرکز تخصصی مناسب منتقل کنند. انتقال بیمار توسط آمبولانس این مزیت را دارد که اقدامات لازم در طول مسیر نیز ادامه پیدا می‌کند و خطرات احتمالی تا رسیدن به مرکز درمانی بهتر کنترل می‌شود و از سوی دیگر، هنگام تماس با ۱۱۵، کارشناسان اتاق فرمان فقط اعزام آمبولانس را انجام نمی‌دهند، بلکه می‌توانند تا زمان رسیدن نیروهای عملیاتی، راهنمایی‌های لازم را به همراهان بیمار ارائه کنند.
در صورت مشکوک بودن فردی به سکته مغزی، چه کنیم؟
وی با بیان اینکه این راهنمایی‌ها، از جمله نحوه قرار دادن بیمار در وضعیت مناسب و انجام اقداماتی که متناسب با شرایط او لازم است، می‌تواند در پیشگیری از عوارض بعدی و حفظ جان بیمار مؤثر باشد، می‌گوید: یکی از نکات مهم دیگر در مورد بیماران مشکوک به سکته مغزی این است که نباید به آنها آب، غذا یا دارو داده شود. در برخی بیماران، عملکرد بخش‌هایی از بدن که از ورود مواد غذایی و مایعات به راه‌های هوایی و ریه محافظت می‌کنند، ممکن است دچار اختلال شده باشد و در نتیجه، دادن آب یا غذا می‌تواند باعث ورود مواد به راه‌های هوایی و ایجاد عوارض ریوی شود.
رئیس اورژانس پیش‌بیمارستانی و مدیر حوادث دانشگاه علوم‌پزشکی اصفهان با بیان اینکه علاوه بر این، بیمار ممکن است از نظر سطح هوشیاری و وضعیت عمومی، آمادگی لازم برای خوردن یا مصرف دارو را نداشته باشد و دادن دارو نیز بسته به شرایط بیمار می‌تواند مشکلات دیگری ایجاد کند، اضافه می‌کند: تا زمان ارزیابی بیمار توسط نیروهای پزشکی، نباید به او آب، غذا یا دارو داده شود.
نصیری می‌افزاید: در مورد زمان انتقال نیز باید توجه داشت که سکته‌های مغزی انواع مختلفی دارند و بسته به نوع سکته و شرایط بیمار، فرصت درمانی متفاوت است، بنابراین نمی‌توان برای همه بیماران یک زمان ثابت تعیین کرد. با این حال، اصل اساسی این است که هر دقیقه تأخیر می‌تواند اهمیت داشته باشد و نباید زمان را از دست داد. اگر فرد به هر دلیل بخواهد بیمار را با وسیله شخصی منتقل کند، باید در نظر داشته باشد که ترافیک، فاصله مرکز درمانی و مشکلات رفت‌وآمد شهری می‌تواند زمان رسیدن را افزایش دهد و به همین دلیل، استفاده از اورژانس ۱۱۵ و انتقال ایمن توسط آمبولانس، انتخاب مناسب‌تری است.
وی خاطرنشان می‌کند: افتادگی یا کجی صورت، ضعف دست یا یک طرف بدن و اختلال ناگهانی در تکلم، از جمله علائم سکته مغزی به شمار می‌رود و در کنار این علائم، اختلال دید، اختلال تعادل، سرگیجه، بی‌حسی و برخی سردردهای بسیار شدید و ناگهانی نیز باید جدی گرفته شوند. مهم‌ترین نکته این است که زمان شروع علائم را به خاطر بسپاریم، در سریع‌ترین زمان ممکن با ۱۱۵ تماس بگیریم، اطلاعات دقیق را در اختیار کارشناسان اورژانس قرار دهیم، از دادن آب، غذا و دارو به بیمار خودداری کنیم و خودسرانه اقدام به جابه‌جایی بیمار نکنیم.
سکته مغزی یادآوری می‌کند که سلامت مغز، با وجود نقش تعیین‌کننده‌اش در تمام لحظات زندگی، تا چه اندازه می‌تواند در برابر اختلالی ناگهانی آسیب‌پذیر باشد. این عارضه ممکن است در زمانی کوتاه رخ دهد، اما پیامدهای آن می‌توانند مدت‌ها ادامه پیدا کنند و از همین رو، شناخت عوامل خطر، توجه به علائم هشداردهنده و جدی گرفتن تغییرات ناگهانی در وضعیت جسمی، از مهم‌ترین گام‌ها برای مقابله با این عارضه است.
در مواجهه با سکته مغزی، زمان فقط یک عدد روی ساعت نیست؛ عاملی تعیین‌کننده در فرصت درمان و میزان آسیب احتمالی است. افتادگی ناگهانی یک سمت صورت، ضعف یا بی‌حسی دست و اختلال در گفتار، از نشانه‌هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. با مشاهده چنین علائمی، حتی اگر پس از مدت کوتاهی برطرف شوند، باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت و از انتقال ایمن بیمار به مراکز درمانی اطمینان حاصل کرد. در این شرایط، انتظار برای بهتر شدن خودبه‌خودی یا تلاش برای درمان خانگی می‌تواند فرصت ارزشمند رسیدگی پزشکی را از بین ببرد.
البته مقابله با سکته مغزی تنها به لحظه وقوع آن محدود نمی‌شود. کنترل فشار خون، مدیریت دیابت و چربی خون، پرهیز از مصرف دخانیات، فعالیت بدنی منظم و پیروی از یک الگوی غذایی سالم، از اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش خطر این عارضه کمک کنند. در کنار پیشگیری، دسترسی به خدمات درمانی مناسب و حمایت از افرادی که سکته را پشت سر گذاشته‌اند نیز اهمیت زیادی دارد، چراکه بهبودی، در بسیاری از موارد، مسیری تدریجی است که به مراقبت، توان‌بخشی و همراهی خانواده نیاز دارد.
شاید مهم‌ترین سلاح ما در برابر سکته مغزی، پیش از هر چیز، آگاهی باشد؛ آگاهی که نشانه‌های خطر را به موقعیت‌هایی قابل تشخیص تبدیل می‌کند و تردید را در لحظات حساس کنار می‌زند. سکته مغزی همیشه قابل پیشگیری نیست و پیامدهای آن نیز برای همه یکسان نخواهد بود، اما می‌توان با شناخت بهتر، اقدام سریع و مراقبت آگاهانه، از بخشی از خطرها کاست. گاهی نجات یک فرصت، به دانستن یک نشانه و تصمیم گرفتن در همان لحظه بستگی دارد، تصمیمی که ممکن است آینده یک انسان را تغییر دهد.
نظر شما