به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، تغییرات اقلیمی، بارش‌های کوتاه و شدید، گسترش سطوح آسفالتی، کاهش نفوذپذیری سطوح شهری و فرسودگی شبکه‌های فاضلاب موجب شده است شهرها به دنبال روش‌هایی کم‌هزینه‌تر و طبیعت‌محورتر برای مدیریت آب باشند. مادی‌ها و آبراهه‌های روباز راهکارهای سنتی هستند که در صورت نگهداری مناسب، می‌توانند آب را در سطح شهر پخش کنند، بخشی از آن را به خاک نفوذ دهند، سرعت جریان را کاهش دهند و فشار بر شبکه‌های دفع آب‌های سطحی را کم کنند.
مادی‌ها، جوی‌ها و آبراهه‌های روباز از قدیمی‌ترین زیرساخت‌های آبی شهرها هستند. این مسیرها در گذشته برای انتقال آب از رودخانه‌ها، چشمه‌ها و قنات‌ها به زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها و محله‌های شهری ساخته می‌شدند، اما کارکرد آن‌ها فقط به آبیاری محدود نبود. آبراهه‌ها می‌توانستند سرعت حرکت آب را کاهش دهند، بخشی از رواناب را در زمین نفوذ دهند، آب اضافی را به مناطق کم‌خطر هدایت کنند و از تمرکز جریان در یک نقطه جلوگیری کنند.
امروزه افزایش بارش‌های شدید و فرسودگی شبکه‌های فاضلاب‌ها توجه دوباره‌ای را به این زیرساخت‌های سنتی جلب کرده است. بسیاری از شهرها تلاش می‌کنند به‌جای انتقال سریع تمام آب باران از طریق کانال‌های بتنی، بخشی از جریان را در آبراهه‌های طبیعی، تالاب‌ها، باغ‌ها و فضاهای باز نگه دارند.
والنسیا؛ از آبراهه‌های آبیاری تا پارک رودخانه‌ای
والنسیا در شرق اسپانیا یکی از نمونه‌های مهم پیوند میان شهر، رودخانه و شبکه‌های سنتی آبیاری است. در پیرامون این شهر، شبکه‌ای گسترده از آبراهه‌ها شکل گرفته است که آب رودخانه توریا را به زمین‌های کشاورزی، باغ‌ها و سکونتگاه‌ها منتقل می‌کند. این شبکه طی قرن‌ها توسعه پیدا کرده و از کانال‌های اصلی، شاخه‌های فرعی، دریچه‌ها و سازوکارهای تقسیم آب تشکیل شده است.
آبراهه‌های والنسیا با شیبی ملایم ساخته شده‌اند تا آب بدون نیاز به پمپاژ و با نیروی گرانش حرکت کند. بعضی از این کانال‌ها خاکی هستند و امکان نفوذ بخشی از آب به زمین را فراهم می‌کنند. کارکرد اصلی این آبراهه‌ها آبیاری است، اما از نظر هیدرولوژیک، آثار دیگری نیز دارند. حرکت آب در مسیرهای متعدد موجب می‌شود جریان در یک نقطه متمرکز نشود. بخشی از آب در طول مسیر به خاک نفوذ می‌کند و پوشش گیاهی و باغ‌ها نیز در کاهش رواناب نقش دارند.
مهم‌ترین تجربه والنسیا در زمینه مدیریت سیلاب به رودخانه توریا مربوط می‌شود. در سال ۱۹۵۷ سیلاب گسترده توریا بخش‌هایی از شهر را زیر آب برد. پس از این حادثه، مسیر اصلی رودخانه به جنوب شهر منتقل و بستر قدیمی آن به یک پارک شهری بزرگ تبدیل شد که امروزه با نام پارک توریا شناخته می‌شود.
این پروژه دو بخش داشت: نخست، ساخت یک مسیر جدید و مهندسی‌شده برای عبور جریان‌های بزرگ رودخانه و دوم، تبدیل بستر قدیمی رودخانه به فضای سبز عمومی. کانال جدید از مناطق متراکم مرکزی فاصله گرفت و ظرفیت بیشتری برای عبور سیلاب پیدا کرد. بستر قدیمی نیز با وجود آنکه دیگر مسیر اصلی رودخانه نیست، به‌عنوان یک کریدور سبز، فضای نفوذپذیر و مسیر پیاده و دوچرخه به شهر خدمت می‌کند. والنسیا نشان می‌دهد که مدیریت سیلاب با یک راه‌حل منفرد انجام نمی‌شود. آبراهه‌های سنتی، کانال‌های مهندسی، پارک‌های شهری، شبکه زهکشی و فضاهای کشاورزی در کنار یکدیگر عمل می‌کنند.
گرانادا؛ آبراهه‌های شیب‌دار در شهر کوهپایه‌ای
گرانادا در دامنه‌های سیرا نوادا قرار دارد و از گذشته به آب چشمه‌ها، رواناب ارتفاعات و ذوب برف وابسته بوده است. آبراهه‌های سنتی این منطقه آب را از ارتفاعات به باغ‌ها، زمین‌های کشاورزی، محله‌های تاریخی و مجموعه‌های باغی منتقل می‌کنند. این شبکه در کاهش رواناب نیز نقش غیرمستقیم دارند. در مناطق کوهپایه‌ای اگر بارش به‌طور مستقیم از دامنه‌ها به خیابان‌ها سرازیر شود، سرعت جریان و خطر فرسایش افزایش می‌یابد. آبراهه‌ها با هدایت مرحله‌ای آب، توزیع آن در باغ‌ها و انتقال جریان در مسیرهای متعدد، از تمرکز رواناب می‌کاهند. پوشش گیاهی باغ‌ها نیز به تثبیت خاک و جذب بخشی از آب کمک می‌کند.
این آبراهه‌ها را باید بخشی از یک سامانه گسترده‌تر دانست که در کنار بستر رودخانه‌ها، مخازن، کانال‌های دفع آب‌های سطحی و فضاهای سبز عمل می‌کند. امروزه بخشی از آبراهه‌های تاریخی گرانادا به‌دلیل توسعه شهری، کاهش منابع آب، تغییر کاربری باغ‌ها و نبود نگهداری مناسب آسیب دیده‌اند. حفاظت از این شبکه فقط به معنای حفظ یک میراث تاریخی نیست، بلکه می‌تواند به آبیاری کم‌مصرف، احیای باغ‌های شهری، افزایش نفوذ آب و کاهش رواناب‌های سطحی نیز کمک کند.
نزوا؛ فالج‌ها، مهار سیلاب و مهندسی آب در بستر وادی
سامانه سنتی فالج در عمان یک زیرساخت آبی چندلایه مشابه قنات و کاریز است که آب چشمه‌ها، سفره‌های زیرزمینی و رواناب دره‌ها را با شیب بسیار ملایم و بدون پمپ به واحه‌ها، روستاها و اراضی کشاورزی می‌رساند. نزوا در منطقه شرقی عمان از شهرهای شاخص در این سامانه است.
نقش فالج در کنترل سیلاب دوگانه است: بخشی از رواناب فصلی وادی‌ها پیش از تبدیل‌شدن به سیلاب مخرب، وارد شبکه جمع‌آوری و هدایت می‌شود و مسیر زیرزمینی و کانال‌های روباز، آب را میان واحه‌ها و اراضی نفوذپذیر پخش می‌کنند و به تغذیه خاک و آبخوان کمک می‌کنند. عبور زیرزمینی فالج از زیر وادی زیرساخت را از آسیب مستقیم سیلاب، فرسایش و تبخیر محافظت می‌کند؛ ویژگی که در اقلیم گرم و خشک عمان اهمیت ویژه‌ای دارد.
در سال ۲۰۲۵ یک فالج در جنوب شرقی عمان بازسازی شد که شامل ترمیم حوضچه جمع‌آوری آب، بازسازی ۱۵۰ متر کانال روباز، تعمیر پل‌ها و ساخت دیوار پله‌ای برای کاهش اثر سیلاب بود. دیوار پله‌ای نه‌تنها از فرسایش کناره‌ها جلوگیری می‌کند، بلکه انرژی جریان سیلاب را می‌شکند و ورود ناگهانی حجم زیاد آب و رسوب به کانال‌های فالج را مهار می‌کند. این پروژه نشان می‌دهد که فالج برای عمان فقط یک میراث تاریخی نیست، بلکه می‌تواند در ترکیب با سازه‌های مدرن کنترل سیلاب، به بخشی از زیرساخت تاب‌آور آب شهری و روستایی تبدیل شود.
سنگاپور؛ پارک بیشان‌انگ مو کیو و تبدیل کانال بتنی به آبراهه سیلابی
سنگاپور در پروژه پارک بیشان‌انگ مو کیو و رودخانه کالانگ، یک کانال زهکشی بتنی و مستقیم را به آبراهه‌ای طبیعی، پیچان و چندکارکردی تبدیل کرده است. این پروژه حاصل همکاری اداره آب و محیط زیست سنگاپور و هیئت پارک‌های ملی و بخشی از برنامه ملی «آب‌های فعال، زیبا و پاک» است. هدف اصلی پروژه ارتقای ظرفیت زهکشی شهری در کنار ایجاد فضای عمومی سبز و تقویت تنوع زیستی بود.
پیش از بازطراحی، رودخانه کالانگ در محدوده پارک به‌صورت کانالی بتنی، مستقیم و به طول ۲.۷ کیلومتر وجود داشت که بیشترین کارکرد آن انتقال سریع رواناب بود. در پروژه جدید مسیر آب به رودخانه‌ای مارپیچ با طول حدود ۳.۲ کیلومتر تبدیل شده است و پهنای آن در شرایط عادی محدود به جریانی باریک در مرکز بستر است. در زمان بارش شدید، کرانه‌ها و بخش‌های پایین پارک به‌عنوان دشت سیلابی فعال می‌شوند و پهنای آبراهه می‌تواند به نزدیک ۱۰۰ متر برسد؛ در حالی‌که ظرفیت سیلابی کانال پیشین تنها ۲۴ متر بود.
این پروژه بر مفهوم دشت سیلابی استوار است: در هوای خشک، آب در جوی باریک میانی جریان دارد و فضاهای کناری برای پیاده‌روی، تفریح و ارتباط شهروندان با آب آزاد می‌ماند. هنگام طوفان، آب اضافی به‌تدریج از بستر اصلی خارج و در سطح پارک پخش می‌شود؛ سپس به‌آرامی به سمت پایین‌دست و شبکه زهکشی شهری هدایت می‌شود. این الگو به‌جای انتقال فوری و متمرکز رواناب، زمان تاخیر و ظرفیت نگهداشت موقت را افزایش می‌دهد و فشار سیلاب بر خیابان‌ها و محله‌های مجاور را کاهش می‌دهد.
کرانه‌های رودخانه با روش‌های مهندسی زیستی تثبیت شده‌اند؛ ترکیبی از گیاهان بومی، سنگ، خاک مهندسی‌شده و مصالح طبیعی که هم از فرسایش خاک جلوگیری می‌کنند و هم ظاهر رودخانه را طبیعی‌تر می‌سازند. تیم طراحی ۱۲ تکنیک مهندسی زیستی را آزمایش کرد و بخشی از خرده‌سنگ‌های حاصل از تخریب کانال بتنی پیشین را نیز در تثبیت بستر و کرانه‌ها به کار گرفت. این راهکار ضمن کاهش وابستگی به سازه‌های بتنی، زیستگاه گیاهی و جانوری تازه‌ای در دل شهر ایجاد کرده است.
هزینه اجرای پروژه حدود ۷۶.۷ میلیون دلار سنگاپور، معادل۵۶.۳ میلیون دلار آمریکا برآورد شده و مساحت بازطراحی‌شده پارک ۶۲ هکتار است. این پروژه نشان می‌دهد که زیرساخت زهکشی می‌تواند بدون کاهش ظرفیت کنترل سیلاب به پارک شهری، کریدور سبز و فضای عمومی باکیفیت تبدیل شود. سامانه هشدار اولیه نیز با برج‌های نوری و اعلان چندزبانه، کاربران پارک را پیش از سرریز احتمالی رودخانه آگاه می‌کند. این تجربه سنگاپور به یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های جهانی زیرساخت آبی‌سبز تبدیل شده است؛ الگویی که در آن آبراهه شهری هم‌زمان نقش کانال کنترل سیلاب، دشت سیلابی، فضای تفریحی، مسیر ارتباطی و زیستگاه طبیعی را ایفا می‌کند.
امارات؛ بازگرداندن فالج به مدیریت آب و سیلاب
در امارات به‌تازگی پروژه‌هایی برای احیای فالج‌های سنتی اجرا شده است که مهم‌ترین نمونه آن، بازسازی فالج در وادی شیس شارجه و البثنه فجیره است. پس از سیلاب‌های شدید اخیر، برنامه‌های ترمیم در مسفوت، البثنه و وادی شیس گسترش پیدا کرده است. در این چارچوب، ۶۰۰ متر فالج البثنه و ۳۰۰ متر فالج وادی شیس از رسوب و آوار پاک‌سازی و بازسازی شده و در مجموع ۹۰۰ متر کانال آسیب‌دیده در مسفوت و البثنه احیا شده است. برای کاهش آسیب سیلاب‌های آتی نیز دیوارهای نگهبان تقویت‌شده از جمله ۲۰ متر دیوار در وادی شیس ساخته شده است. این دیوارها نقش مهار جریان، کاهش فرسایش و محافظت از کانال‌ها و مزارع را بر عهده دارند. نکته فنی مهم این پروژه‌ها، تلفیق فالج سنتی با روش‌های نوین مدیریت رواناب است. در نه مزرعه روستایی، کانال‌های سنتی فالج بازسازی و با سامانه‌های آبیاری مدرن ترکیب شده‌اند تا هدررفت آب کاهش پیدا کند.
نظر شما