به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، برنامهریزی بر پایه طبیعت (NbS) رویکرد جدید شهرهای جهان است که از فرایندها و اکوسیستمهای طبیعی برای حل چالشهای شهری همچون سیلاب، گرمای شدید، از دست رفتن تنوع زیستی و نابرابری استفاده میکند. این رویکرد بهجای تکیه صرف بر زیرساختهای خاکستری و بتنی، از فضاهای سبز و آبی همچون پارکها، بامهای سبز، تالابها، رودخانههای احیا شده و جنگلهای شهری بهره میبرد تا خدمات اکوسیستمی را به شهر بازگرداند.
آنچه راهکارهای بر پایه طبیعت را متمایز میکند، توانایی آن در حل همزمان چند مسئله است. یک بام سبز نهتنها رواناب باران را مدیریت میکند، بلکه گرما را کاهش میدهد، تنوع زیستی را افزایش میدهد و کیفیت هوا را بهبود میبخشد. یک رودخانه احیاشده هم سیلاب را مهار میکند و هم فضایی برای تفریح و ارتباط مردم با طبیعت فراهم میآورد.
سازمان اسکان بشر سازمان ملل (UN-Habitat) تأکید کرده است که راهکارهای بر پایه طبیعت باید در بازآفرینی شهری به کار گرفته شود تا شهرها بتوانند ریسک اقلیمی، از دست رفتن تنوع زیستی و نابرابری را همزمان مهار کنند. از سوی دیگر، این رویکرد به مشارکت جامعه محلی و حکمرانی مشترک نیاز دارد، زیرا موفقیت آن به هماهنگی میان زمین، جامعه و منابع محیطزیستی وابسته است.
ژوهانسبورگ؛ احیای حوضه رودخانه جوکسکی
شهر ژوهانسبورگ، پایتخت اقتصادی آفریقای جنوبی، در اوت ۲۰۲۶ پروژه جامع احیای محیطزیست شهری را با هدف تقویت تابآوری اقلیمی به پایان رساند. این طرح در چارچوب برنامه «مقیاسدهی راهحلهای شهری بر پایه طبیعت برای سازگاری اقلیمی (SUNCASA)» و با همکاری مؤسسه منابع جهانی در آفریقا و مؤسسه بینالمللی توسعه پایدار اجرا شد.
این پروژه ۴۸۹ هکتار از حوضه رودخانه جوکسکی را از طریق پاکسازی گونههای گیاهی مهاجم و احیای پوشش گیاهی بومی بازسازی کرد. در بخش جنگلداری شهری، شهرداری و شرکای محلی ۴۷ هزار و ۶۰۰ درخت کاشتند و ۶۶۴ تن زباله جامد را از آبراهههای جوکسکی خارج کردند. این عملیات نهتنها آلودگی را کاهش داد، بلکه با جلوگیری از رسوبگذاری و بهبود جریان آب، خطر سیلاب را برای ۱.۰۴۵ میلیون نفر کاهش داد.
نکته متمایز این پروژه، نصب شبکه پایش هیدرولوژیکی پیوسته برای سیستمهای هشدار اولیه سیلاب و فرمولبندی دو استراتژی بلندمدت برای نهادینهسازی برنامهریزی شهری بر پایه طبیعت است. در آوریل ۲۰۲۶، سیستم اکوفیلتر بر پایه طبیعت در حوضه بالادست جوکسکی نصب شد که همچون تالاب طبیعی عمل میکند و آلودگیهای میکروبی، مواد مغذی اضافی، پسماند آلی و فلزات سنگین را فیلتر میکند. این سیستم امکان پایش مستمر کیفیت آب و تولید دادههای بلندمدت برای تصمیمگیری بر پایه شواهد را فراهم میآورد.
تحلیلها نشان میدهد که این مداخلات به ازای هر یک دلار سرمایهگذاری، ۳.۰۶ دلار بازده اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی دارند. با دوره بازگشت سرمایه حدود هفت سال، منافع خالص طی ۲۵ سال به ۸.۶ میلیون دلار میرسد. حدود ۳.۷ میلیون دلار از این مبلغ از طریق کاهش هزینههای بهداشت عمومی ناشی از بهبود کیفیت آب و ۳.۵ میلیون دلار از طریق جلوگیری از خسارت سیلاب صرفهجویی میشود.
احیای جوکسکی بهعنوان یکی از منابع اصلی آب شهری و مسیر جریان آب، نقش کلیدی در مدیریت سیلاب، افزایش کیفیت آب و حفظ دریاچههای شهری ایفا میکند. کاشت درختان علاوه بر جذب گازهای گلخانهای، اثر جزیره گرمایی را کاهش داده و سایه و خنکی برای ساکنان فراهم میآورد. این پروژه نشان میدهد که نهادینهسازی برنامهریزی شهری بر پایه طبیعت نهتنها مداخله محیط زیستی، بلکه سرمایهگذاری زیرساختی با توجیه مالی قوی است.
نایروبی؛ کاهش سیلاب با راهحلهای طبیعی
شهر نایروبی، پایتخت کنیا، بهعنوان یکی از نمونههای پیشرو در پیادهسازی راهحلهای بر پایه طبیعت در آفریقا شناخته میشود. این شهر با جمعیت حدود ۴.۴ میلیون نفر و رشد سریع شهری، با چالشهای جدی سیلاب، مدیریت رواناب و دسترسی به خدمات اساسی روبهرو است و مداخلات بر پایه طبیعت در سالهای اخیر نتایج ملموسی در کاهش سیلاب محلی، بهبود مدیریت آب طوفان و کاهش اختلال در دسترسی به مدارس و سایر خدمات عمومی به دنبال داشته است.
شواهد کیفی و کمی از پروژههای نایروبی نشان میدهد که این مداخلات بهطور قابلتوجهی سیلابهای محلی را کاهش دادهاند. معلمان و کادر آموزشی مدارس تأیید کردهاند که پس از این مداخلات، آب طوفان دیگر کلاسهای درس را زیر آب نمیبرد و دسترسی به مدارس در بارانهای سنگین بهبود یافته است.
این مداخلات شامل طیف وسیعی از راهحلهای سبز و ترکیبی شامل سطوح نفوذپذیر، باغهای بارانی، سیستمهای زیستنگهدار، مخازن نفوذ، جمعآوری آب باران، تقویت و سبزسازی کرانههای رودخانه است. این سیستمها با ترکیب عناصر سبز همچون پوشش گیاهی و خاک نفوذپذیر و عناصر خاکستری مهندسیشده همچون کانالهای بتنی و دیوارهای حایل، به مدیریت کارآمد آب در زمان بارشهای شدید کمک میکنند.
در آوریل ۲۰۲۶، دولت کنیا از طرح جامع تابآوری در برابر سیلاب نایروبی به ارزش ۴۷.۲ میلیارد شیلینگ (حدود ۳۶۰ میلیون دلار) رونمایی کرد که اصول شهر اسفنجی را به کار میگیرد. این طرح شامل احیای کرانههای رودخانه، ابتکارات سبز شهری برای افزایش نفوذپذیری و کاهش رواناب و برنامههای تبدیل پسماند به انرژی برای کاهش تجمع پسماند جامد است که به بهبود زهکشی کمک میکند.
یکی از متمایزترین جنبههای تجربه نایروبی، تمرکز بر مداخلات در مدارس، مراکز جوانان و مناطق ساحلی رودخانه است. این پروژهها با ترکیب عناصر سبز و خاکستری، به مدیریت آب طوفان، کاهش سیلاب و بهبود دسترسی به خدمات آموزشی کمک میکنند. شواهد کیفی نشاندهنده کاهش سیلابهای محلی، بهبود مدیریت رواناب و اختلالات کمتر در دسترسی به مدارس در بارانهای شدید است، همچنین مزایای جانبی همچون بهبود دسترسی به آب از طریق جمعآوری آب باران گزارش شده است.
آنچه تجربه نایروبی را متمایز میکند، تمرکز آن بر راهحلهای محلی و مشارکتی است که همزمان به مدیریت آب و بهبود زندگی روزمره جامعه کمک میکنند. پروژهها با مشارکت فعال جامعه محلی، سازمانهای جامعهمحور و گروههای جوانان طراحی و اجرا شدهاند. این رویکرد نهتنها پذیرش محلی را افزایش میدهد، بلکه تضمینکننده پایداری بلندمدت مداخلات است.
پروژه آبهای خنک که از ژوئیه ۲۰۲۴ تا دسامبر ۲۰۲۶ اجرا میشود، نمونهای از این مشارکت است. این پروژه شامل آموزش جوانان در زمینه گرما، سیلاب، پسماند، نقشهبرداری مخاطرهای توسط جوانان، تحلیل ژئواسپشیال مناطق سیلابخیز آینده و جزایر گرمایی شهری و طرحهای سازگاری جامعهمحور است که توسط جوانان بر اساس دادههای محلی و مدلسازی جغرافیایی طراحی شدهاند.
تجربه نایروبی نشان میدهد که برنامهریزی شهری بر پایه طبیعت نهتنها یک ابزار اکولوژیکی، بلکه یک ابزارسیاسیاجتماعیاقتصادی برای تابآوری شهری در آفریقا است. با ترکیب دانش محلی، فناوریهای نوین و مشارکت جامعه، میتوان شهرهایی ساخت که هم در برابر تغییرات اقلیمی تابآور باشند و هم کیفیت زندگی ساکنان را بهبود بخشند.
دارالسلام؛ زیرساخت سبز برای مدیریت آب و ارتقای سکونتگاه
شهر دارالسلام پایتخت تجاری تانزانیا با جمعیت حدود ۶.۷ میلیون نفر است که در کنار نایروبی، یکی از نمونههای پیشرو در پیادهسازی راهحلهای بر پایه طبیعت در آفریقای شرقی به شمار میرود. این شهر با رشد سریع شهری (۵.۶ درصد سالانه)، زیرساختهای ناکافی و قرارگیری در مناطق پست ساحلی، با چالشهای جدی سیلاب روبهرو است. با این حال، مداخلات بر پایه طبیعت در سالهای اخیر نتایج ملموسی در کاهش سیلاب محلی، بهبود مدیریت رواناب و کاهش اختلال در دسترسی به مدارس و خدمات اساسی داشته است.
برنامه «تحقق راهحلهای شهری بر پایه طبیعت» که از ۲۰۱۹ در تانزانیا اجرا میشود، تاکنون ۶۶ مؤلفه را در پنج سکونتگاه غیررسمی در دو سه شهر نایروبی، امبو و دارالسلام تحویل داده است. این برنامه در دارالسلام بر طرحهای محلهای جامعهمحور با رویکرد «رودخانهها و مردم» متمرکز است. مداخلات شامل سطحهای نفوذپذیر، باغهای بارانی، مخازن نفوذ، جمعآوری آب باران، تقویت و سبزسازی کرانههای رودخانه و کانالهای فیلتر است که به مدیریت کارآمد آب در زمان بارشهای شدید کمک میکنند.
شواهد کیفی نشان میدهد که این مداخلات به کاهش سیلابهای محلی، بهبود مدیریت رواناب و اختلالات کمتر در دسترسی به مدارس در بارانهای شدید انجامیده است. مزایای جانبی همچون بهبود دسترسی به آب از طریق جمعآوری آب باران نیز در این شهر گزارش شده است. مطالعهای در یک سکونتگاه غیررسمی با ۱۹۹ خانوار نشان داد که خانوادهها از چندین گزینه سازگاری با سیلاب استفاده میکنند، از جمله اقدامات ساختاری برای جلوگیری از ورود آب سیلاب به خانهها و استراتژیهای عملیاتی همچون جابهجایی موقت. پتانسیلهایی همچون شبکههای اجتماعی قوی، جوامع منسجم و حضور مؤسسات محلی برای حمایت از پاسخهای خانوار به سیلاب شناسایی شد.
آنچه تجربه دارالسلام را متمایز میکند، تمرکز آن بر راهحلهای مقرونبهصرفه است که میتوانند در محلههای فقیرنشین نیز اجرا شوند و نتایج ملموسی همچون کاهش سیلاب و بهبود دسترسی به دنبال آورند. این راهحلها بهویژه در سکونتگاههای غیررسمی که زیرساختهای خاکستری محدودی دارند، اهمیت حیاتی دارند. هزینه پایین، نیاز به فناوری ساده و امکان مشارکت جامعه، راهکارهای بر پایه طبیعت را به گزینهای ایدهآل برای شهرهای در حال توسعه آفریقا تبدیل کرده است.
برای تقویت سازگاری خانوارها، اقدامات سیاستی برای تقویت شبکههای اجتماعی، اقدامات جامعهمحور، مشارکت چندمؤسسهای و ارتقای معیشت محلی ضروری است. تجربه دارالسلام نشان میدهد که راهحلهای بر پایه طبیعت میتوانند در شهرهای در حال توسعه با منابع محدود نیز مؤثر باشند؛ بهشرط آنکه با مشارکت جامعه محلی و درک زمینه محلی طراحی شوند.
نظر شما