به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، اقتصاد دایرهای در تقابل با الگوی خطی تولید-مصرف-دورریز، میکوشد ارزش مواد و محصولات را تا حد ممکن در چرخه نگه دارد و پسماند را به منبعی برای تولید دوباره تبدیل کند. در قلب این رویکرد، مدیریت پسماند دیگر یک هزینه صرف نیست، بلکه یک زیرساخت بازیابی منابع بهشمار میآید. پسماندهای آلی به کمپوست و بیوگاز، پلاستیک و فلز به مواد اولیه ثانویه و انرژی حاصل از زبالهسوزی به برق و گرمایش شهری تبدیل میشوند. تحقق این چرخه بدون داده و فناوری ممکن نیست، اینجاست که مفهوم «مدیریت هوشمند پسماند» وارد میشود.
مدیریت هوشمند پسماند ترکیبی از حسگرهای اینترنت اشیا، هوش مصنوعی، تحلیل داده و سامانههای مسیریابی پویا است. سطلهای هوشمند مجهز به حسگر اولتراسونیک، سطح پرشدگی را در لحظه گزارش میکنند و الگوریتمهای پیشبینیکننده، زمان و مسیر جمعآوری را بهینه میسازند. نتیجه این روند کاهش مراجعات بیهوده، کاهش مصرف سوخت و انتشار کربن و کاهش سرریز زباله در معابر است. پژوهشهای میدانی نشان میدهند که این سامانهها میتوانند رویدادهای سرریز را تا ۵۰ درصد، مراجعات بیهوده را تا بیش از ۷۰ درصد و مصرف سوخت را تا حدود ۱۵ درصد کاهش دهند و دقت طبقهبندی پسماند با بینایی ماشین به بیش از ۹۰ درصد برسد.
تجربه شهرهای پیشرو نشان میدهد که موفقیت زمانی رقم میخورد که ابزارهای هوشمند با سازوکارهای اقتصادی و مشارکت شهروندی همراه شوند. طرحهایی همچون «پرداخت بر اساس میزان پسماند» که هزینه را به حجم پسماند پیوند میزند، یا جمعآوری درب منزل پسماند آلی، رفتار خانوارها را تغییر میدهند و دادههای هوشمند نیز این رفتار را اندازهگیری و اصلاح میکنند.
گیومارش؛ انقلاب پسماند آلی با جمعآوری درب منزل
گیومارش، شهر تاریخی شمال پرتغال با حدود ۱۵۷ هزار نفر جمعیت که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده، یکی از موفقترین شهرهای اروپا در مدیریت پسماند آلی است. این شهر در چارچوب «برنامه اقدام پسماند زیستی» خود و در قالب پروژه موسوم به RRRCICLO به معنای کاهش، بازیافت و بازاستفاده در چرخه یک استراتژی سهفازی را از خانوارها و رستورانها تا مدارس، بیمارستانها و فضاهای عمومی اجرا کرده است.
قلب این طرح، جمعآوری درب منزل پسماند آلی و نظام تعرفهای «پرداخت بر اساس تولید» است که در آن شهروندانی که بهتر تفکیک میکنند، هزینه کمتری میپردازند. پوشش جمعیتی این سامانه از ۴۰ درصد در سال ۲۰۲۳ به ۴۸ درصد در ۲۰۲۴ رسید و این شهر در مسیر رسیدن به ۶۰ درصد تا ۲۰۲۶ و پوشش کامل تا ۲۰۲۸ قرار دارد.
نتایج این طرح چشمگیر بوده است. نرخ جمعآوری جداگانه پسماند آلی یعنی نسبت پسماند زیستی جمعآوریشده به کل تولید سالانه که حدود ۲۱ هزار و ۶۴۳ تن برآورد میشود، در سال ۲۰۲۴ به ۳۵ درصد رسید. بر اساس گزارش سازمان منابع انتشار صفر، گیومارش در سال ۲۰۲۴ توانست ۱۴۴ کیلوگرم پسماند زیستی به ازای هر شهروند جمعآوری کند و در رتبه نخست پرتغال قرار گیرد. از مجموع شش هزار و ۶۰۸ تن پسماند غذایی جمعآوریشده، پنج هزار و ۵۳۶ تن از خانوارها و هزار و ۷۲ تن از بخش هتلداری و رستورانها به دست آمد. منطقه تحت پوشش نظام پرداخت بر اساس تولید با حدود هفت هزار و ۸۳۰ نفر، هزار و ۸۴۰ تن از این مقدار را تأمین کرد.
اثر این طرح بر کاهش زباله مخلوط نیز آشکار است. طبق گزارش ابتکار «شهرها و مناطق دایرهای» اتحادیه اروپا جمعآوری درب منزل پسماند زیستی به کاهش ۶۸ درصدی زباله مخلوط و افزایش ۶۴ درصدی جمعآوری بستهبندی و پسماند غذایی انجامیده است. اکنون ۳۵ درصد پسماند زیستی بهطور جداگانه جمعآوری میشود و شمار شهروندانی که کمپوست را انجام میدهند، دو برابر شده است. حجم پسماند زیستی منحرفشده از محل دفن و تبدیلشده به کمپوست از یک هزار و ۰۹۵ تن در ۲۰۲۲ به شش هزار و ۱۸۲ تن در ۲۰۲۳ و هفت هزار و ۵۳۲ تن در ۲۰۲۴ رسیده و تا اوت ۲۰۲۵ نیز چهار هزار و ۶۸۰ تن دیگر ثبت شده است. شهر «نقشه پسماند» را به ابزاری برای شفافیت و مشارکت عمومی بدل کرده و شهروندان را در روند تصمیمگیری درباره جمعآوری و تفکیک درگیر ساخته است.
بعد اقتصادی این طرح کمتر از بعد زیستمحیطی آن نیست. از آنجا که ارسال کمتر پسماند به محل دفن، پرداخت عوارض دفن را کاهش میدهد، صرفهجویی مالی گیومارش تا اوت ۲۰۲۵ به ۱۶۳ هزار و ۸۰۴ یورو در همان سال رسیده است. این رقم نشان میدهد که گذار به اقتصاد دایرهای، برخلاف تصور رایج، میتواند هزینه مدیریت پسماند را کاهش دهد. مدل گیومارش اکنون به الگویی برای دیگر شهرداریهای پرتغال بدل شده و در گزارشهای سازمان منابع انتشار صفر بهعنوان مثالی برای پیروی معرفی میشود، زیرا نشان میدهد ترکیب جمعآوری درب منزل، تعرفه هوشمند و مشارکت شهروندی، پسماند آلی را از یک معضل به یک منبع ارزشمند کمپوست و انرژی تبدیل میکند و در عین حال، بودجه شهرداری را نیز سبکتر میسازد. این تجربه که در سپتامبر ۲۰۲۵ بهعنوان «داستان موفق» ابتکار شهرها و مناطق دایرهای اتحادیه اروپا منتشر شد، نشان میدهد که تحول دایرهای در مقیاس یک شهر متوسط نیز ممکن است.
کاپانوری؛ پیشگام زباله صفر و کیفیت تفکیک
کاپانوری، شهری کوچک در منطقه توسکانی ایتالیا با حدود ۴۶ هزار نفر جمعیت، نخستین شهر اروپاست که بهطور رسمی به جنبش «زباله صفر» پیوست و نام خود را بهعنوان الگوی جهانی مدیریت پسماند ثبت کرد. این شهر بهعنوان یکی از شهرهای نمونه در ابتکار شهرها و مناطق دایرهای اتحادیه اروپا انتخاب شده و طرحهای آن در کتابچه راهحلهای دایرهای این ابتکار در دسامبر ۲۰۲۵ منتشر شده است. رویکرد کاپانوری بر سه ستون استوار است: جمعآوری درب منزل، نظام تعرفهای پرداخت بر اساس تولید و آموزش و مشارکت مستمر شهروندان.
نتایج تازهترین دادههای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد که این شهر حتی از نقطه شروع قوی خود نیز بهبود یافته است. پسماند باقیمانده به ازای هر نفر ۲۴ درصد کاهش پیدا کرده و از ۶۷.۳۴ کیلوگرم به ۵۱.۶۵ کیلوگرم رسیده است. این کاهش معادل جلوگیری از ورود حدود ۷۲۰ تن پسماند در سال به جریان زباله است. در مسیر بلندمدت زباله صفر، نرخ جمعآوری جداگانه به ۸۸.۸ درصد رسیده است که بسیار بالاتر از میانگین اروپایی و ایتالیایی است. در این مسیر دهساله، پسماند روزانه هر شهروند از نزدیک به ۲ کیلوگرم به کمتر از ۱.۲ کیلوگرم کاهش پیدا کرده، پسماند باقیمانده ۵۷ درصد کم شده و مالیات پسماند شهروندان نیز ۲۰ درصد پایین آمده است.
آنچه کاپانوری را متمایز میکند، ، نهفقط کمیت بلکه کیفیت بالای مواد بازیافتی است. بر اساس گزارش ابتکار شهرها و مناطق دایرهای اتحادیه اروپا، خلوص شیشه به ۹۹ درصد، آلودگی پسماند آلی به ۲ درصد و آلودگی چندمادهای به ۱۵ درصد رسیده است، در حالی که آلودگی چندمادهای در بسیاری از شهرهای دیگر حدود ۳۰ درصد است. این کیفیت بالا به این معناست که مواد تفکیکشده میتوانند واقعاً وارد چرخه بازیافت شوند و به مواد اولیه ثانویه تبدیل شوند، نه آنکه بهدلیل آلودگی دوباره به محل دفن یا زبالهسوز بروند. کاپانوری نشان میدهد که زباله صفر فقط یک شعار نیست، بلکه یک نظام مهندسیشده از مشوقهای اقتصادی و رفتار شهروندی است که همزمان کیفیت بازیافت و رضایت شهروندان را بالا میبرد.
درس کاپانوری برای شهرهای دیگر روشن است: موفقیت در مدیریت پسماند بیش از آنکه به فناوری گرانقیمت وابسته باشد، به طراحی درست انگیزهها و فرهنگسازی بستگی دارد. نظام تعرفهای پرداخت بر اساس تولید هزینه را مستقیم به حجم پسماند تولیدشده پیوند میزند و شهروند را در هر تصمیم کوچک، از خرید تا تفکیک، درگیر میکند. این مدل اکنون در سطح ملی ایتالیا نیز رواج یافته و در تحلیلهای اروپایی نشان داده است که میتواند نرخ تفکیک را بهطور میانگین ۱۰ واحد درصد افزایش دهد. این دستاوردها در حالی به دست آمده که شهر همچنان در حال گسترش دامنه طرح خود به بخشهای جدید است و الگوی آن به دیگر شهرداریهای ایتالیا و اروپا نیز سرایت کرده است.
سئول؛ هوشمندسازی پسماند غذایی با سطلهای هوشمند
سئول، پایتخت کره جنوبی با بیش از ۹ میلیون نفر جمعیت، در مدیریت هوشمند پسماند غذایی به الگویی جهانی بدل شده است. نقطه عطف این تحول، استقرار سطلهای هوشمند مجهز به فناوری شناسایی با امواج رادیویی (RFID) است که هزینه دفع پسماند را بهصورت لحظهای و بر اساس وزن محاسبه میکنند. تا سال ۲۰۲۶ حدود شش هزار سطل هوشمند در سطح شهر مستقر شده و هدف رسیدن به ۱۵ هزار سطل تا ۲۰۳۰ است. در محلههایی که این سطلها جایگزین سامانه کیسههای استاندارد شدهاند، تولید پسماند غذایی در نخستین سال بهرهبرداری حدود ۳۳ درصد پیدا کرده یافته است. این سامانه بخشی از چارچوب گستردهتری است که مسئولیت گسترده تولیدکننده، محلههای آزمایشی زباله صفر و شبکههای همزیستی صنعتی را نیز در بر میگیرد.
سئول در شش سال بهرهبرداری، پسماند غذایی سالانه خود را حدود ۴۷ هزار تن کاهش داده است؛ رقمی که از مقایسه حجم واقعی جمعآوریشده با روند پیشبینیشده پیش از استقرار RFID به دست آمده است. این کاهش ناشی از انگیزه اقتصادی است، زیرا هزینه دفع بهصورت مستقیم با مقدار دورریختهشده متناسب است و شهروندان به همین دلیل در خرید، پخت و مصرف غذایی خود بازنگری میکنند.
نرخ بازیافت پسماند غذایی سئول به ۹۸ درصد رسیده است و پسماند آلی به کمپوست، خوراک دام و بیوگاز تبدیل میشود. برآورد وزارت محیط زیست کره جنوبی نشان میدهد که بازیافت پسماند غذایی در سطح ملی سالانه از انتشار حدود ۴۵۰ هزار تن دیاکسید کربن معادل جلوگیری میکند؛ سهم سئول بهتناسب جمعیت حدود ۸۵ هزار تن در سال است.
سئول در سایر بخشهای پسماند نیز پیشتاز است. نرخ بازیافت پسماند شهری این شهر حدود ۶۰ درصد است که در میان کشورهای سازمان توسعه و همکاری اقتصادی در رتبه دوم پس از آلمان قرار دارد و نرخ بازیافت پسماند غذایی آن با ۹۸ درصد در جهان بینظیر است. نرخ بازیافت مواد از ۱۵.۳ درصد در ۱۹۹۴ به ۸۶.۴ درصد در دوره اخیر رسیده است که جهشی ۵۲ واحد درصدی نسبت به میانگین سازمان توسعه و همکاری اقتصادی را نشان میدهد . این شهر همچنین پنج محله آزمایشی زباله صفر راهاندازی کرده است که سامانه مسئولیت گسترده تولیدکننده را برای بیش از ۱۲ دسته محصول اعمال میکند و در محلات پایلوت، ۴۳ درصد از خریدهای غذایی محلی با ظروف قابل استفاده مجدد انجام میشود. تجربه سئول ثابت میکند که در مقیاس یک کلانشهر بزرگ میتوان با ترکیب انگیزه اقتصادی، فناوری و مشارکت، به نتایجی دست پیدا کرد که همزمان زباله را کاهش میدهد ، منابع را بازیابی میکند و انتشار کربن را مهار میسازد.
نظر شما