به گزارش خبرگزاری ایمنا، سالها پیش، شناخت خواص گیاهان دارویی از دل تجربه و دانش نسلها شکل میگرفت؛ دانشی که بخشی از میراث پزشکی ایران را ساخته است. امروز اما همان تجربه در نقطهای تازه ایستاده است؛ جایی که گیاه دارویی، آزمایشگاه، فناوری و دانش داروسازی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. سازمان جهانی بهداشت نیز بر اهمیت استفاده ایمن و مبتنی بر شواهد از طب سنتی تأکید دارد و اعلام کرده است که طب سنتی و مکمل در ۱۷۰ کشور مورد استفاده قرار میگیرد.
این مسیر به معنای تقابل میان داروسازی سنتی و نوین نیست؛ بلکه میتوان آن را حرکتی از تجربه به سمت شواهد و از شناخت سنتی به توسعه فرآوردههای استاندارد دانست. تجربه جهانی نیز نشان میدهد بخشی از داروهای مدرن ریشه در منابع طبیعی و دانش سنتی دارد و پژوهشهای جدید میتواند ترکیبات و ظرفیتهای درمانی گیاهان را با روشهای علمی شناسایی و ارزیابی کند.
در ایران نیز ظرفیتهای این حوزه تنها به گذشته محدود نمانده است. داروهای گیاهی و فرآوردههای طبیعی در چارچوب نظام نظارتی کشور تولید و عرضه میشوند و سابقه سیاستگذاری، پژوهش و تنظیم مقررات برای این محصولات در نظام سلامت ایران وجود دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز در گزارشهای خود، ایران را دارای سیاستها و ساختارهای مشخص در حوزه طب سنتی و فرآوردههای گیاهی معرفی کرده است.
در سوی دیگر این مسیر، داروسازی نوین با شتاب در حال تغییر است؛ از زیستفناوری و فناوری نانو گرفته تا سامانههای نوین رسانش دارو و امروز هوش مصنوعی. این تحول، داروسازی را از یک حوزه مرتبط با ساخت و عرضه دارو فراتر برده و آن را به عرصهای میانرشتهای تبدیل کرده است؛ عرصهای که در آن پژوهش، فناوری، صنعت و نیازهای واقعی بیمار به یکدیگر میرسند.
روایت داروسازی ایران را میتوان روایت همین پیوند دانست؛ پیوند میان میراث گیاهان دارویی و دانش آزمایشگاهی، میان تجربه تاریخی و استانداردهای علمی و میان داروساز سنتی و متخصص داروسازی امروز. مسیری که اگر بر پایه پژوهش، استانداردسازی، نظارت و نوآوری ادامه پیدا کند، میتواند ظرفیتهای بومی کشور را به فرآوردههای قابل اعتماد و حتی رقابتپذیر در بازارهای منطقهای و جهانی تبدیل کند؛ همان رویکردی که سازمان جهانی بهداشت در راهبرد جهانی طب سنتی ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴ بر آن تأکید دارد.
فناوریهای نوین در خدمت توسعه داروسازی / داروهای گیاهی؛ فرصتی برای حضور در بازار جهانی
محسن میناییان، رئیس دانشکده داروسازی اصفهان با اشاره به تأثیر فناوریهای نوین بر علوم پزشکی و داروسازی به خبرنگار ایمنا میگوید: پیشرفتهای علمی و فناوری در سالهای اخیر به شکل جدی وارد حوزه داروسازی شده و دانشکده نیز متناسب با این تحولات، برنامههای آموزشی و پژوهشی خود را بهروز کرده است. واحد درسی کاربرد هوش مصنوعی در آموزش داروسازی به تازگی در دانشکده به تصویب رسیده و پس از تأیید وزارت بهداشت، در قالب یک واحد درسی به دانشجویان ارائه خواهد شد.
وی با بیان اینکه هوش مصنوعی میتواند ظرفیتهای جدیدی را در علوم پزشکی ایجاد کند، میافزاید: این فناوری میتواند در ارائه مشاوره، طراحی پروژههای پژوهشی، شناسایی شکافهای تحقیقاتی و فناورانه و یافتن راهکارهای جدید برای مسائل علمی مورد استفاده قرار گیرد. انتظار میرود ورود هوش مصنوعی به حوزه دارو و داروسازی، در سالهای آینده زمینهساز تحولات مهمی در آموزش، پژوهش و توسعه فناوریهای دارویی باشد.
رئیس دانشکده داروسازی اصفهان با اشاره به سایر فناوریهای نوین مورد توجه در حوزه داروسازی ادامه میدهد: فناوری نانو، سلولهای بنیادی، زیستفناوری، ژنومیکس و پروتئومیکس از جمله حوزههایی هستند که طی سالهای اخیر وارد عرصه پزشکی و داروسازی شدهاند. این فناوریها در گروههای آموزشی مرتبط مورد توجه قرار گرفتهاند و تلاش میشود دانشجویان و پژوهشگران با رویکردهای نوین علمی و فناورانه در حوزه داروسازی آشنا شوند.
داروهای گیاهی؛ ظرفیت مهم داروسازی ایران
میناییان با اشاره به جایگاه داروهای گیاهی اظهار میکند: فرآوردههای گیاهی امروز نهتنها در ایران، بلکه در بسیاری از کشورهای جهان مورد توجه قرار گرفتهاند و کشور ما نیز ظرفیت بسیار خوبی در این حوزه دارد. در بسیاری از داروخانهها بخشی از محصولات به فرآوردههای گیاهی اختصاص دارد و بسیاری از مواد مؤثره گیاهان دارویی، در قالب فرآوردههای مختلف مورد استفاده قرار میگیرند.
وی با تأکید بر ضرورت مصرف آگاهانه فرآوردههای گیاهی میگوید: نباید این تصور شکل بگیرد که چون یک فرآورده منشأ گیاهی دارد، بنابراین فاقد عارضه یا تداخل دارویی است.
رئیس دانشکده داروسازی اصفهان تصریح میکند: مصرف خودسرانه فرآوردههای گیاهی یا جایگزین کردن آنها با داروهای شیمیایی و داروهای نوین میتواند نادرست و حتی خطرناک باشد؛ بنابراین افراد نباید بدون نظر پزشک و داروساز در رژیم درمانی خود تغییر ایجاد کنند.
میناییان ادامه میدهد: فرآوردههای گیاهی نیز ممکن است عوارض جانبی یا تداخل با سایر داروها داشته باشند و در برخی شرایط حتی مسیر درمان را تغییر دهند؛ بنابراین مصرف آنها باید با نظر متخصص انجام شود.
ایران؛ برخوردار از ظرفیت کمنظیر گیاهان دارویی
وی با اشاره به ظرفیتهای طبیعی کشور در حوزه گیاهان دارویی اضافه میکند: ایران به دلیل برخورداری از تنوع اقلیمی، جغرافیایی و زیستی، ظرفیت بسیار مناسبی برای توسعه گیاهان دارویی و فرآوردههای حاصل از آنها دارد. این ظرفیت میتواند زمینه مناسبی برای توسعه علمی، تولید فرآوردههای باکیفیت و حضور بیشتر ایران در بازارهای منطقهای و جهانی فراهم کند.
رئیس دانشکده داروسازی اصفهان با اشاره به جایگاه استان اصفهان در حوزه گیاهان دارویی خاطرنشان میکند: اصفهان یکی از قطبهای توسعهیافته کشور در زمینه داروهای گیاهی است و علاوه بر اصفهان، استانهایی مانند تهران، خراسان و آذربایجان نیز در این زمینه فعالیتهای قابل توجهی دارند. صادرات فرآوردههای گیاهی ایران نیز انجام میشود و بهویژه کشورهای همسایه ظرفیت مناسبی برای پذیرش این محصولات دارند و برخی فرآوردههای ایرانی در این بازارها مورد استفاده قرار گرفتهاند.
میناییان با تأکید بر ظرفیت صادراتی کشور گفت: برای اینکه بتوانیم در حوزه صادرات فرآوردههای گیاهی پیشرفت بیشتری داشته باشیم، علاوه بر توان علمی و تولیدی، فراهم بودن شرایط در حوزه بینالمللی برای صادرات در این زمینه اهمیت زیادی دارد. بسیاری از کشورهای جهان در زمینه تولید و صادرات فرآوردههای گیاهی فعال هستند و حتی برخی محصولات خارجی وارد کشور ما میشوند، در حالی که ایران از نظر ظرفیت علمی و طبیعی چیزی کمتر از بسیاری از این کشورها ندارد. میتوانیم محصولات باکیفیت و رقابتپذیری تولید کنیم و در صورت فراهم شدن شرایط مناسب، حضور مؤثرتری در بازارهای جهانی داشته باشیم.
رئیس دانشکده داروسازی اصفهان عنوان میکند: مهم است که اقدامات لازم در زمینههای مختلف برای حضور در بازار جهانی فراهم شود تا بتوانیم ظرفیتهای علمی و صنعتی خود را در حوزه فرآوردههای گیاهی به شکل مطلوبتری در بازار جهانی عرضه کنیم. امیدواریم با تقویت جایگاه داروسازی و استفاده از ظرفیتهای علمی، پژوهشی و صنعتی این حوزه، دانشآموختگان و متخصصان داروسازی بتوانند بیش از گذشته در ارتقای سلامت جامعه و توسعه صنعت دارویی کشور نقشآفرینی کنند.
از گیاهان دارویی تا داروسازی نوین؛ مسیر ایران برای تبدیل دانش بومی به داروهای استاندارد
محمد انصاریپور، مدیر گروه طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با تشریح مسیر تحول داروسازی از طب ایرانی و استفاده سنتی از گیاهان دارویی تا داروسازی مدرن به خبرنگار ایمنا میگوید: یکی از مهمترین نکات در بررسی این مسیر، تفکیک دانش طب ایرانی از فرآیند تولید داروی مدرن» است. در طب ایرانی، گیاهان دارویی معمولاً بهعنوان مجموعهای از ترکیبات مورد توجه قرار میگیرند و ممکن است بخش مشخصی از گیاه مانند برگ، ریشه، بذر یا گل، بر اساس ویژگیهای آن و شرایط بیمار مورد استفاده قرار گیرد؛ در حالی که داروسازی مدرن تلاش میکند ترکیبات شیمیایی موجود در گیاه، مواد مؤثره و سازوکار احتمالی اثر آنها را شناسایی و ارزیابی کند.
وی میافزاید: در داروسازی نوین، یکی از مسیرهای مهم، شناسایی ترکیبات فعال گیاه و بررسی ارتباط ساختار شیمیایی آنها با اثرات زیستی است. پس از شناسایی، میتوان این ترکیبات را خالصسازی، استانداردسازی و در برخی موارد با روشهای شیمیایی سنتز کرد. تاریخ داروسازی نیز نمونههایی از این مسیر را در اختیار ما قرار میدهد، برای مثال مطالعه ترکیبات موجود در پوست درخت بید به توسعه سالیسیلاتها و در نهایت آسپیرین کمک کرد، البته این مسئله به این معنا نیست که اثر یک گیاه را میتوان همیشه به یک ماده شیمیایی منفرد تقلیل داد. در بسیاری از فرآوردههای گیاهی، مجموعهای از ترکیبات میتوانند در کنار یکدیگر در اثر نهایی نقش داشته باشند؛ به همین دلیل، شناخت ماتریس گیاه و تعامل ترکیبات آن نیز در پژوهشهای دارویی اهمیت دارد.
مدیرگروه طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با اشاره به ضرورت بررسی علمی میراث دارویی طب ایرانی تاکید میکند: سابقه طولانی استفاده از یک گیاه میتواند برای پژوهشگر یک سرنخ یا فرضیه علمی ایجاد کند، اما سابقه مصرف بهتنهایی معادل اثبات اثربخشی یا ایمنی یک فرآورده نیست. برای تبدیل یک تجربه سنتی به یک فرآورده دارویی قابل اتکا، باید مسیر علمی از شناسایی گیاه و ترکیبات آن تا ارزیابی کیفیت، ایمنی، دوز مناسب و در صورت لزوم مطالعات بالینی طی شود، این همان مسیری است که امروز در سطح بینالمللی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
انصاریپور اضافه میکند: سازمان جهانی بهداشت در راهبرد جهانی طب سنتی ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴، بر تقویت شواهد، ایمنی، کیفیت، تنظیمگری و استفاده مسئولانه از طب سنتی تأکید کرده است؛ بنابراین حرکت از تجربه به سمت شواهد، یکی از پایههای اصلی آینده این حوزه خواهد بود.
گنجینهای از اطلاعات؛ از منابع تاریخی تا مطالعات علمی
وی ادامه میدهد: در کنار منابع تاریخی و متون طب ایرانی، منابع علمی متعددی نیز درباره گیاهان دارویی وجود دارد که میتوانند در طراحی مطالعات جدید مورد استفاده قرار گیرند. منابع تخصصی گیاهان دارویی و مقالات منتشرشده در مجلات علمی، اطلاعاتی درباره ترکیبات، کاربردهای احتمالی، عوارض و محدودیتهای مصرف گیاهان ارائه میکنند.
مدیرگروه طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان تصریح میکند: لازم است بدانیم نقش پژوهشگر بسیار مهم است؛ زیرا باید میان ادعای درمانی و شاهد علمی تفاوت قائل شد. یک گیاه ممکن است سابقه مصرف طولانی داشته باشد، اما برای اثبات یک کاربرد درمانی مشخص، همچنان به دادههای دقیق درباره دوز، شکل دارویی، جمعیت هدف، اثربخشی، عوارض و تداخلات نیاز است.
انصاریپور درباره نسبت داروسازی مدرن با طب ایرانی میگوید: داروسازی مدرن ابزارهایی در اختیار ما قرار میدهد که میتوان با استفاده از آنها دانش موجود درباره گیاهان دارویی را دقیقتر بررسی کرد؛ از فارماکوگنوزی و شیمی تجزیه گرفته تا فناوری استخراج، تعیین مشخصات شیمیایی، کنترل کیفیت، مطالعات فارماکولوژیک و طراحی شکل دارویی، بنابراین اگر دانش سنتی یک نقطه شروع برای شناسایی یک ظرفیت دارویی باشد، علوم دارویی جدید میتواند آن ظرفیت را ارزیابی، استاندارد و به فرآوردهای با کیفیت مشخص تبدیل کند. این نقطه اتصال میتواند یکی از مهمترین مسیرهای توسعه داروهای گیاهی در کشور باشد.
«گیاهی بودن» به معنای بیخطر بودن نیست
وی با تأکید بر ضرورت اصلاح بعضی باورهای عمومی درباره داروهای گیاهی اظهار میکند: یکی از مهمترین نکات در حوزه داروهای گیاهی این است که طبیعی بودن یک ماده بهتنهایی به معنای بیخطر بودن آن نیست. یک فرآورده گیاهی نیز میتواند دارای اثرات دارویی، عوارض جانبی و تداخل با سایر داروها باشد، به همین دلیل، در فرآیند توسعه یک فرآورده گیاهی باید همان نگاه دقیق به کیفیت، دوز، ایمنی، پایداری و تداخلات وجود داشته باشد. نهادهای علمی و نظارتی بینالمللی نیز برای فرآوردههای گیاهی الزامات مشخصی درباره کیفیت مواد اولیه، کنترل آلایندهها، فرآیند تولید، پایداری و ارزیابی ایمنی و اثربخشی در نظر گرفتهاند.
از نسخه سنتی تا داروی استاندارد
مدیرگروه طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان عنوان میکند: یکی از مسیرهای مهم پیشروی کشور این است که اگر یک گیاه یا ترکیب گیاهی در مطالعات علمی، شواهد قابل قبول برای یک کاربرد مشخص به دست آورد، بتوان آن را با استفاده از فناوری داروسازی در قالب شکلهای دارویی استاندارد مانند قرص، کپسول، شربت، پماد یا سایر اشکال مناسب دارو تولید کرد. در این مسیر، هدف نباید تنها تغییر شکل ظاهری یک داروی سنتی باشد؛ بلکه باید مقدار ماده مؤثره یا شاخصهای کیفی مشخص، یکنواختی بین بچهای تولیدی، پایداری، شرایط نگهداری، دوز مصرف و مشخصات ایمنی محصول تعیین شود. این همان نقطهای است که دانش طب ایرانی میتواند با فناوری داروسازی مدرن وارد یک فرآیند علمی و صنعتی شود. الزامات بینالمللی نیز برای فرآوردههای گیاهی بر مشخصات، آزمونها، کنترل مواد اولیه، آلایندهها و پایداری تأکید دارند.
انصاریپور درباره ظرفیت ایران در توسعه داروهای گیاهی میگوید: کشور ما از سه ظرفیت مهم برخوردار است؛ نخست تنوع قابل توجه گیاهان دارویی، دوم وجود دانش و منابع طب ایرانی و سوم ظرفیت دانشگاههای علوم پزشکی، دانشکدههای داروسازی و مراکز پژوهشی. اگر این سه ظرفیت به شکل منسجم در کنار یکدیگر قرار گیرند، میتوان برنامه پژوهشی مشخصی برای بازشناسی گیاهان دارویی مورد استفاده در طب ایرانی تعریف کرد؛ به این معنا که برای هر گیاه، هویت گیاهشناختی، بخش مورد استفاده، ترکیبات شاخص، روش استخراج، دوز، کاربرد، عوارض، تداخلات و موارد منع مصرف به شکل نظاممند بررسی شود.
آینده داروسازی؛ پیوند میراث علمی و فناوری
وی اضافه میکند: آینده داروسازی گیاهی ایران را باید در پیوند میان دانش بومی و علوم دارویی جدید جستوجو کرد. نه میتوان تجربه تاریخی و منابع طب ایرانی را نادیده گرفت و نه میتوان بدون روشهای علمی، استانداردسازی و ارزیابی دقیق، هر ادعای درمانی را بهعنوان دارو پذیرفت.
مدیرگروه طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان خاطرنشان میکند: اگر دانشگاههای طب ایرانی، دانشکدههای داروسازی، مراکز پژوهشی و صنعت دارویی در یک زنجیره مشخص کنار یکدیگر قرار گیرند، میتوان از ظرفیت گیاهان دارویی کشور برای تولید فرآوردههایی استفاده کرد که هم برای نظام سلامت ارزش درمانی داشته باشند و هم از منظر اقتصادی و صادراتی قابل رقابت باشند. در چنین مسیری، طب ایرانی میتواند منبعی برای تولید فرضیههای علمی باشد و داروسازی نوین ابزار تبدیل این فرضیهها به محصولات استاندارد، قابل ارزیابی و قابل اعتماد.
داروسازی امروز دیگر در مرز میان سنت و مدرنیته تعریف نمیشود؛ بلکه در نقطهای ایستاده است که تجربه تاریخی، پژوهش علمی و فناوریهای نوین میتوانند یکدیگر را تکمیل کنند. رویکرد جدید سازمان جهانی بهداشت نیز بر همین مسیر تأکید دارد؛ تقویت شواهد علمی، تضمین کیفیت و ایمنی و فراهم کردن زمینه استفاده مسئولانه از ظرفیتهای طب سنتی و مکمل در نظامهای سلامت. برای کشور، این مسیر میتواند فرصتی برای تبدیل سرمایه ارزشمند گیاهان دارویی و دانش بومی به محصولات استاندارد، دانشبنیان و رقابتپذیر باشد؛ مشروط بر اینکه سنت، جایگزین علم نشود و فناوری نیز میراث علمی و فرهنگی را کنار نگذارد. آینده داروسازی را میتوان در همین پیوند جستوجو کرد؛ جایی که از دل تجربههای کهن، با ابزارهای علم امروز، راهی برای درمان ایمنتر، مؤثرتر و دسترسپذیرتر ترسیم میشود.
نظر شما