به گزارش خبرگزاری ایمنا، شناخت سیره ائمه اطهار(ع) تنها به بازخوانی ابعاد عبادی و اخلاقی زندگی آنها محدود نمیشود، بلکه بخش مهمی از این سیره، به نحوه مواجهه آنها با ساختارهای قدرت، جریانهای سیاسی و اجتماعی زمانه و تلاش برای حفظ و گسترش معارف اسلامی بازمیگردد. از این منظر، زندگی امام رضا(ع) یکی از مقاطع مهم تاریخ تشیع است؛ دورهای که در آن، رویارویی امام با دستگاه خلافت عباسی در شرایطی متفاوت از دوران دیگر ائمه(ع) رقم خورد.
دوران امامت امام رضا(ع) با تحولات مهمی در ساختار سیاسی خلافت عباسی همزمان بود؛ اختلافات درونی خاندان عباسی، تغییر قدرت و شکلگیری شرایط جدید سیاسی، فضایی متفاوت را در برابر امام هشتم(ع) قرار داد و در چنین شرایطی، مبارزه امام(ع) تنها در قالب تقابل مستقیم و آشکار با حکومت تعریف نمیشد و مجموعهای از اقدامات، مواضع، روشنگریها و هدایت جریان شیعی را دربرمیگرفت که هر یک بخشی از راهبرد ایشان برای صیانت از جایگاه امامت و تداوم مسیر اهلبیت(ع) بود.
اهمیت بررسی این دوره از آن جهت است که دستگاه خلافت نیز تلاش میکرد با بهرهگیری از ابزارهای سیاسی و اجتماعی، جایگاه خود را تثبیت کند و در برابر نفوذ روزافزون علویان و شیعیان واکنش نشان دهد؛ در چنین فضایی، تصمیم مأمون برای دعوت امام رضا(ع) به خراسان و طرح موضوع ولایتعهدی، نقطه عطفی در این مواجهه به شمار میآید، اقدامی که در ظاهر میتوانست نشانه نزدیک شدن امام به ساختار قدرت تلقی شود، اما در عمل، عرصه تازهای را برای تبیین مواضع و معارف اهلبیت(ع) فراهم کرد.
در کنار این تحولات سیاسی، توجه امام رضا(ع) به موضوعاتی همچون جایگاه امامت، حفظ هویت جامعه شیعی، احیای فرهنگ عاشورا و تقویت پیوند میان پیروان اهلبیت(ع)، بخش دیگری از این سیره را تشکیل میدهد و از همین رو، مبارزات امام(ع) را باید در مجموعهای از اقدامات آشکار و پنهان، فرهنگی و اجتماعی و همچنین مواضع سیاسی ایشان جستوجو کرد؛ اقداماتی که هدف مشترک آنها حفظ مسیر امامت و هدایت جامعه بود.
بازخوانی این سیره، بهویژه در سالروز شهادت امام رضا(ع)، فرصتی است برای توجه دوباره به شیوهای که آن حضرت در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ اسلام، میان شرایط پیچیده سیاسی و مسئولیت هدایت جامعه دینی توازن برقرار کردند.
مبارزهای که امام رضا (ع) هدایت کرد
حجتالاسلام سید محمد صادق ابطحی، پژوهشگر معارف اسلامی و عضو جامعه روحانیت و ائمه جماعات استان اصفهان در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با تسلیت سالروز شهادت حضرت امام رضا(ع)، درباره سیره مبارزاتی آن حضرت اظهار کرد: همانگونه که در زندگی سایر ائمه(ع) مشاهده میکنیم، امامان در طول عمر شریف خود مبارزهای سرسختانه با دشمنان و غاصبان ولایت و کاسبان خلافت داشتهاند و امام هشتم(ع) نیز از این قاعده مستثنی نیستند.
وی افزود: در برنامه امام هشتم (ع) در موضوع مبارزات، چند روش وجود داشت؛ نخست اینکه امام رضا (ع) در دوران سه خلیفه عباسی حضور داشتند، یکی دوره ۱۰ ساله امامت ایشان همزمان با خلافت هارونالرشید، سپس دوره خلافت امین عباسی و پس از آن پنج سال دوره خلافت مأمون عباسی.
عضو جامعه روحانیت و ائمه جماعات استان اصفهان ادامه داد: در دوره هارون علیرغم اینکه وی با امام کاظم (ع) با شدت برخورد کرد، ایشان را دستگیر و زندانی کرد و فشارهای فراوانی بر امام کاظم (ع) وارد شد، اما پس از شهادت ایشان، چنین رفتاری را نسبت به امام هشتم (ع) نداشتند؛ امام رضا(ع) در مدینه حضور داشتند و مبارزات را بهصورت پنهانی هدایت میکردند.
ابطحی گفت: علویون و شیعیانی که در زمان امام کاظم (ع) پراکنده شده و تحت فشار بودند، توسط امام هشتم (ع) بهصورت بسیار ظریفی راهنمایی، ارشاد و هدایت میشدند و امام رضا (ع) صحنه مبارزه را بهگونهای هدایت میکردند که سوژهای به دست هارون نیفتد و دستگاه خلافت متعرض ایشان نشود.
وی تصریح کرد: پس از مرگ هارون، شرایط بهگونهای شد که بر سر موضوع خلافت میان دو برادر، امین و مأمون، درگیری ایجاد شد و این شرایط بهترین موقعیت را برای امام هشتم (ع) فراهم کرد تا مبارزات ایشان مقداری علنیتر شود.
این پژوهشگر معارف اسلامی افزود: شیعیان و علویونی که در دوره هارون به دلیل فشارهای حکومت، در بیابانها و بهصورت مخفیانه زندگی میکردند و حرکت مخفیانهای داشتند، به دلیل درگیری میان دو برادر بر سر مسئله خلافت، موقعیتی پیدا کردند که به میدان بیایند، پس از شرایط سخت خارج شدند، به میدان آمدند، خود را سازماندهی کردند و برای مبارزهای سخت با دستگاه خلافت عباسی آماده شدند.
وقتی علویون میدان مبارزه را به دست گرفتند
ابطحی اظهار کرد: این افراد ارتباط مستقیمی با امام هشتم (ع) داشتند و میدان آن زمان در اختیار آنها قرار گرفت.
وی ادامه داد: به این دلیل که در رأس حکومت میان امین و مأمون درگیری وجود داشت، علویون و شیعیان احساس کردند زمینه مبارزات علنی آنها فراهم شده است، بنابراین علنیتر به میدان آمدند و در مقابل دشمن موضع گرفتند؛ آنان با امام هشتم(ع) در ارتباط بودند و امام(ع) نیز آنها را ارشاد و راهنمایی میکردند و مبارزات تحت هدایت ایشان بود.
این کارشناس دینی گفت: این روند تا زمانی ادامه داشت که امین کشته شد و مأمون بر سر خلافت آمد و هنگامی که خلیفه شد، وارث یک مملکت خراب و بههمریخته بود، چراکه در رأس کشور درگیری وجود داشت.
ابطحی افزود: مملکت هارونی، مملکتی محدود نبود و بهتقریب از شرق تا هند امروز، از غرب تا تمام مدیترانه، از شمال تا قلب اروپا و روم و از جنوب تا قلب آفریقا امتداد داشت؛ کشور بسیار وسیعی بود که شاید امروز حدود ۸۰ تا ۹۰ کشور در محدوده آن قرار میگیرد بهگونهای که هارون میگفت «ای آسمان ببار که بر هر کجا بباری بر ملک هارون باریدی.»
زیرکی مأمون در مواجهه با امام رضا (ع)
وی خاطرنشان کرد: این مملکت با این وسعت، بههم ریخته و شیرازه آن درهم شکسته شده بود و مأمون وارث مملکتی شیرازهگسیخته و بههمریخته شد و اینکه مأمون امام هشتم(ع) را دعوت کرد و ایشان را آورد و تحت نظارت خود قرار داد، به همین دلیل بود.
این پژوهشگر معارف اسلامی افزود: برخلاف خلفای دیگر، مأمون با امام هشتم(ع) برخورد نکرد، ایشان را دستگیر و زندانی نکرد و شرایط سختی برای امام فراهم نکرد، بلکه هیئتی بلندپایه فرستاد و از امام دعوت کرد؛ این مسئله زیرکی مأمون را نشان میدهد و در میان خلفای عباسی، مأمون از همه زیرکتر و سیاستمدارتر بود.
ابطحی ادامه داد: ازاینرو به جای دستگیری و برخورد با امام، ایشان را با احترام به مرو که مرکز حکومت بود، آورد تا تحت اشراف خودش داشته باشد و دلیل این اقدام، صحنهای بود که در کشور به وجود آمده بود و مهمتر از همه اینکه علویون و شیعیان میدان مبارزه را به دست گرفته و میداندار شده بودند.
وی گفت: اگر مأمون امام هشتم(ع) را دستگیر و زندانی میکرد و برخورد آنچنانی با ایشان داشت، همین علویون و شیعیان به میدان میآمدند و صحنه برای او بسیار سخت میشد، بنابراین مأمون امام(ع) را به مرکز حکومت خود در مرو که همان خراسان امروزی است، دعوت کرد و به ظاهر خلافت را به ایشان پیشنهاد داد و پس از آنکه امام نپذیرفتند، ولایتعهدی را مطرح کرد و درواقع هدف اصلی مأمون این بود که بتواند مبارزات شیعیان و علویون را مهار و از نفوذ امام هشتم (ع) برای سر و سامان دادن به مملکت آن زمان استفاده کند.
احیای عاشورا؛ روی دیگر مبارزه امام رضا(ع)
این پژوهشگر معارف اسلامی با اشاره به اینکه این یکی از صحنههای مبارزاتی امام هشتم(ع) در مسیر تقویت علویون و شیعیانی بود که در دوره هارون تحت فشار بودند تا بتوانند میدان مبارزه را به دست بگیرند، افزود: یکی دیگر از عرصههای مبارزاتی امام رضا(ع)، تبلیغ و ترویج مکتب عاشورا بود و ائمه ما پس از واقعه کربلا، همگی تلاش کردند واقعه عاشورا را به عنوان سمبل مبارزه با دستگاه خلافت زنده نگه دارند.
ابطحی احیای عنوان امامت را موضوع دیگر مبارزات امام رضا(ع) دانست و اظهار کرد: زمانی که یکی از اصحاب حضرت به محضر ایشان میآید و میگوید در مسجد جامع مرو بر سر موضوع امامت بحث شده است، امام(ع) امامت را توضیح میدهند و بحثی مفصل و جامع درباره آن مطرح میکنند و در این سخنان درصدد تفکیک موضوع خلافت و دستگاه عباسی از اصل موضوع امامت بودند.
وی افزود: احیای موضوع امامت در مقابل هجمه سنگین دستگاه خلافت و خطبه و سخنرانی امام رضا (ع) نیز یکی دیگر از صحنههای مبارزاتی ایشان بود.
مبارزه منفی امام در اوج حضور در حکومت
عضو جامعه روحانیت و ائمه جماعات استان اصفهان مبارزه منفی امام رضا(ع) با دستگاه عباسی را از دیگر روشهای مبارزاتی آن حضرت برشمرد و گفت: امام(ع) زیر بار خلافت نرفتند و ولایتعهدی را نیز با فشار بر ایشان تحمیل کردند که امام آن را پذیرفتند؛ با این حال، در همان شرایط، امام هشتم(ع) که به عنوان ولیعهد کشور بودند، مبارزه پنهانی خود را با دستگاه خلافت هدایت میکردند.
ابطحی اظهار کرد: هرچه این ایام گذشت، گرچه امام در ظاهر در کنار مأمون و در رأس حکومت بودند، اما صحنه مبارزات را در آن زمان امام هشتم(ع) هدایت میکردند.
وی ادامه داد: اینکه پس از امام هشتم(ع)، در زمان امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام عسکری(ع)، جامعه شیعی تقویت شد، جان گرفت و جمعیت شیعی از همه زمانها بیشتر شد، به دلیل حرکت بزرگی بود که امام هشتم(ع) در دوره ۱۹ ساله امامت خود برای هدایت جامعه شیعی انجام داد.
پیام امام رضا(ع) برای حفظ وحدت: در مقابل دشمن یک مشت واحد باشید
این پژوهشگر معارف اسلامی درباره ارتباط سیره امام رضا(ع) با وحدت شکلگرفته در جامعه افزود: از وجود مقدس امام هشتم(ع) روایتی نقل شده است که بسیار مهم است که در آن خطاب به جناب عبدالعظیم حسنی تعابیر بسیار زیبایی دارند.
ابطحی گفت: عبدالعظیم حسنی از اصحاب ائمه(ع) بود و به محضر امام هشتم(ع) آمد و ایشان دستورالعملی را برای شیعیان بیان کردند و فرمودند سلام من را به شیعیان برسان و از قول من بگو که این رفتارها را داشته باشند؛ در ادامه این روایت، امام(ع) از شیعیان میخواهند که با یکدیگر جدال نکنند، سکوت کنند و موضع خود را حفظ کنند، همچنین از شیعیان خواسته شده است که یکدیگر را ضایع نکنند و در مقابل دشمن یک جبهه متحد داشته باشند.
وی گفت: امام هشتم(ع) میفرمایند اگر کسی یکی از دوستان و اولیای ما را به خشم آورد یعنی کسی که وحدت جامعه اسلامی را بر هم بزند و اتحاد جامعه اسلامی را در مقابل دشمن خدشهدار کند، از خدا میخواهم او را در دنیا به شدیدترین وضع عذاب کند.
این پژوهشگر معارف اسلامی با تاکید بر اینکه حفظ وحدت در شرایط فعلی وظیفه ماست، اظهار کرد: گویی این سخن امام هشتم (ع) به همه ماست و به ما دستور میدهد که در مقابل دشمن یک مشت واحد باشیم، پشت سر مقام ولایت و رهبری جامعه اسلامی قرار بگیریم و در مقابل دشمنی که نمیتواند این عزت و وحدت جامعه را ببیند، یک جمعیت واحد باشیم و نگذاریم جامعه ما از هم متلاشی شود.
ابطحی ادامه داد: در مبارزه با دشمن نیز در طی این حدود ۱۶۵ شب، مردم این وحدت و همبستگی را نشان دادند و امیدواریم ادامه این مسیر که منتهی به پیروزی جبهه حق در مقابل باطل خواهد شد، با وحدت و انسجام ادامه پیدا کند و بتوانیم دشمن را در رسیدن به اهدافش ناکام بگذاریم.
به گزارش ایمنا، سیره مبارزاتی امام رضا(ع) نشان میدهد رویارویی با جریان قدرت و حفظ مسیر هدایت جامعه، همواره به معنای تقابل مستقیم و آشکار نیست و گاهی در قالب روشنگری، هدایت اجتماعی، تقویت جریان پیروان اهلبیت(ع)، احیای فرهنگ عاشورا و تبیین جایگاه امامت دنبال میشود؛ امام هشتم(ع) در شرایطی که دستگاه خلافت عباسی تلاش میکرد اقتدار خود را حفظ کند، با بهرهگیری از موقعیتهای مختلف، مسیر هدایت جامعه شیعی را دنبال کردند.
بررسی این دوره همچنین نشان میدهد حضور امام رضا (ع) در ساختار سیاسی آن زمان، به معنای پذیرش رویکرد دستگاه خلافت نبود و مواضع و رفتارهای ایشان همچنان در راستای حفظ استقلال جایگاه امامت و هدایت جامعه قرار داشت و از سوی دیگر، تأکید امام (ع) بر حفظ انسجام میان شیعیان و پرهیز از اختلاف و جدال داخلی، بخش مهمی از این سیره را تشکیل میدهد.
از این منظر، بازخوانی زندگی امام رضا(ع)، بررسی شیوه مواجهه یک رهبر دینی با شرایط پیچیده سیاسی و اجتماعی و چگونگی حفظ هویت یک جامعه در برابر فشارهای بیرونی است؛ سیرهای که در کنار مبارزه با انحراف و سلطه، بر هدایت، انسجام و حفظ وحدت جامعه نیز تأکید دارد.
نظر شما