به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، آلودگی هوا از دیرباز بهعنوان یک معضل بهداشتی محلی شناخته میشده، اما در سالهای اخیر، این مسئله به یک بحران ژئوپلیتیکی درجهیک تبدیل شده است. ذرات ریز، دودهای صنعتی و آلایندههای ناشی از حملونقل و انرژی که شهرهای امروزی را خفه میکنند، نهتنها یک مشکل محلی هستند، بلکه به مرزهای ملی احترام نمیگذارند، صدها کیلومتر جابهجا میشوند و کیفیت هوا را به سرنوشتی مشترک تبدیل میکنند،
گزارش کیفیت هوای جهان در سال ۲۰۲۵ که توسط مؤسسه آیکیوایر (IQAir) منتشر شده و دادههای ۹۴۴۶ شهر را در ۱۴۳ کشور تحلیل کرده است، نشان میدهد که ۹۱ درصد از کشورها و مناطق، از رهنمود سالانه سازمان بهداشت جهانی (WHO) درباره ذرات معلق PM2.5 فراتر رفتهاند. این بحران تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست؛ بلکه یک موضوع ریشهای بهداشت عمومی، دیپلماتیک و امنیت شهری نیازمند پاسخی فراملی است.
آلودگی فرامرزی به آلایندهای گفته میشود که در یک مکان تولید، اما اثرات آن در جای دیگر احساس میشود. مسیرهای انتقال این آلودگی متنوع و پیچیده است. گردوغبار صحرای بزرگ آفریقا میتواند از اقیانوس اطلس عبور کند، دود ناشی از آتشسوزیهای جنگلی در کانادا میتواند سواحل شرقی آمریکا را بپوشاند و انتشار آلایندههای صنعتی یک کشور میتواند بر کیفیت هوای همسایگانش تأثیر بگذارد. این جابهجایی، راهحلهای تنها ملی را بیاثر میکند، چراکه برای مثال سوئیس و یونان بهدلیل دود ناشی از آتشسوزیهای فرامرزی از آمریکای شمالی و گردوغبار صحرای آفریقا، با افزایش بیش از ۳۰ درصدی میانگین سالانه غلظت ذرات PM2.5 روبهرو شدهاند.
بنابراین ابعاد مشکل بسیار گسترده است. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، ۹۹ درصد از جمعیت جهان در معرض سطوح آلودگی هوا قرار دارند که از رهنمودهای ایمن برای ذرات معلق ریز فراتر است. تنها در سال ۲۰۲۱، ۸.۱ میلیون مرگ به آلودگی هوا نسبت داده شده است که ۵۸ درصد از این مرگها ناشی از آلودگی هوای محیطی با ذرات PM2.5 بوده است.
علاوهبر این، ۲.۸ میلیون مرگ ناشی از بیماریهای انسداد مزمن ریوی، ذاتالریه و سرطان ریه به آلودگی هوا منتسبشده که معادل ۳۵ درصد از کل مرگهای ناشی از این بیماریهاست. گزارش آیکیوایر در سال ۲۰۲۵ تصویری نگرانکننده ترسیم میکند؛ تنها ۱۴ درصد از شهرهای جهان به استاندارد سالانه ۵ میکروگرم بر مترمکعب ذرات PM2.5 سازمان بهداشت جهانی رسیدهاند که نسبت به ۱۷ درصد سال قبل کاهش پیدا کرده است. این شکاف بین استانداردهای سلامت و واقعیت شهری، پرتگاهی است که با سیاستهای ملی بهتنهایی قابل پر کردن نیست و به شکل جدیدی از همکاری یعنی «دیپلماسی زیستمحیطی» نیاز دارد.
دیپلماسی زیستمحیطی و الگوی شبکه شهری
آلودگی فرامرزی بیشتر در خلأ حکمرانی گرفتار میشود، جایی که منبع آلودگی در یک کشور و اثرات آن در کشور دیگر است. هزینه کنترل توسط یک دولت متحمل، اما منافع آن میان چندین شهر یا کشور تقسیم میشود. اینجاست که دیپلماسی زیستمحیطی ضرورت پیدا میکند. این رویکرد فراتر از معاهدات بیندولتی سنتی و کند حرکت میکند و به توافقاتی برای بهاشتراکگذاری دادهها، هماهنگی استانداردهای پایش، مکانیسمهای هشدار زودهنگام و تقسیم مسئولیتها و منافع دست پیدا میکند. در این رویکرد جدید، شهرها بهعنوان بازیگران اصلی دیپلماتیک در حال ظهور هستند. آنها چابکتر، دادهمحورتر و بیشتر نسبت به دولتهای ملی تمایل بیشتری به اقدام دارند.
ابتکار شهرهای تنفسکننده (Breathe Cities) نمونهای قدرتمند از این الگو در عمل است. این ابتکار که در سال ۲۰۲۳ راهاندازی شد و توسط بنیاد بلومبرگ، صندوق هوای پاک و سازمان شهرهای C40 اجرا میشود، شبکهای جهانی از شهرهاست که برای تبدیل دادههای کیفیت هوا به اقدام عملی تلاش میکنند. این شبکه در حال حاضر شامل ۱۶ شهر در پنج قاره، از آکرا و جاکارتا تا لندن است.
این ابتکار تا به امروز به شهرها کمک کرده است تا آلودگی دیاکسید نیتروژن سمی را ۱۴ درصد کاهش دهند و از استقرار نزدیک به ۱۲۰۰ سنسور کیفیت هوا حمایت کرده است. گسترش اخیر این ابتکار با سرمایهگذاری جدید ۴۵ میلیون دلاری از سوی بنیاد بلومبرگ، نشاندهنده تقاضای رو به رشد برای این رویکرد رهبریشده توسط شهرها و بر پایه داده است. ۱۶ شهر در حال حاضر ۲۶ سیاست محلی پاکسازی هوا را اجرا میکنند و ۱۰ شهر متعهد شدهاند که تا سال ۲۰۳۰ مناطق هوای پاک ایجاد کنند که مناطقی با بیش از ۱۸ میلیون نفر جمعیت را تحتتأثیر قرار میدهد.
در لندن، دادههای بیش از ۳۳۰ سنسور به این شهر کمک کرد تا برای نخستین بار محدودیتهای قانونی دیاکسید نیتروژن را رعایت کند، این موفقیت حدود ۲۰۰ سال زودتر از پیشبینی کارشناسان حاصل شد. در جاکارتا، یک سیاست برقرسانی پیشگامانه اتوبوسها، حملونقل پاکتر را تسریع کرد و در بوگوتا، بیش از ۱۵۰۰ اتوبوس برقی اکنون روزانه به نزدیک ۶۰۰هزار سفر خدمت میکنند.
لایه فناوری: هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و دیپلماسی دادهها
موفقیت این شبکههای شهری بر پایه یک انقلاب فناورانه سریع استوار است. ابزارهای دیپلماسی زیستمحیطی دیگر تنها معاهدات و مذاکرات نیستند؛ بلکه سنسورهای کمهزینه، ماهوارهها، مدلهای هوش مصنوعی و داشبوردهای باز هستند. این فناوریها، ایده همکاری فرامرزی را عملیاتی میکنند.
راهحلهای بر پایه هوش مصنوعی و نوآوریهای فناورانه برای پر کردن شکافهای داده و امکانپذیرسازی سیاستهای هدفمند، حیاتی هستند. گزارش آیکیوایر ۲۰۲۵ بر اهمیت گسترش شبکههای پایش کیفیت هوا، بهویژه از طریق سنسورهای کمهزینه تأکید دارد که جوامع، محققان و سیاستگذاران را با دادههای عملی توانمند میکند. این دادههای باز و شفاف، ابزاری ضروری برای پاسخگو کردن آلودهکنندگان و تضمین یک محیط سالم برای همه است.
گزارش جهانی کیفیت هوا یک واقعیت حیاتی را آشکار میکند. در حالی که کیفیت هوا همچنان یک بحران جهانی است، جوامع، دانشمندان و دادهها در حال مقابله با این چالش هستند. در سال ۲۰۲۵، متخلفان آشنایی همچون کشاورزی صنعتی، آتشسوزیهای جنگلی و سوختهای فسیلی، اثر خود را در دادههای جمعآوریشده توسط آیکیوایر در سراسر جهان به جا گذاشتند. این رویکرد دادهمحور برای درک منابع، پیشبینی رویدادهای آلودگی و هماهنگی پاسخها در سراسر مرزها، نقشی اساسی ایفا میکند.
با وجود این موفقیتها، همکاری فرامرزی با دشواریهایی روبهروست. چالشهای کلیدی این اقدام فقدان استانداردهای یکپارچه برای سنسورها و کیفیت دادهها، تفاوت در ظرفیت مالی و فنی میان شهرها، نگرانیهای مربوط به مالکیت داده و شفافیت و حساسیتهای سیاسی در مورد پذیرش منابع آلودگی است. از سوی دیگر این خطر وجود دارد که پروژههای فناورمحور تنها به ویترینهای داده بدون تأثیر واقعی تبدیل شوند که فاقد سازوکارهای اعتماد و سیاسی برای اقدام بر اساس دادهها باشند.
با این حال مسیر پیش رو روشن است. شهرهای سراسر جهان در حال تسریع انتقال به سیستمهای حملونقل و گرمایش پاکتر هستند؛ بهطوری که بیش از ۷۵۰۰ اتوبوس برقی در سراسر شبکه «شهرهای تنفسکننده» در حال فعالیت هستند. ورشو و صوفیا حدود ۲۴هزار و ۵۰۰ سیستم گرمایشی خانگی آلاینده را جایگزین کردهاند. تلاشهای آگاهیبخشی عمومی از طریق شهرهای تنفسکننده به بیش از ۲۰۰ میلیون نفر رسیده است، در حالی که کارگاههای بینالمللی، تورهای مطالعاتی و تبادلات همآموزی به رهبران شهری کمک میکند تا راهحلهای اثباتشده هوای پاک را تکرار کنند و به پیشرفت سرعت دهند.
آینده دیپلماسی زیستمحیطی، آیندهای است که در آن کشورها و شهرها فقط درباره هوا مذاکره نمیکنند؛ بلکه آن را بهطور همزمان پایش، پیشبینی و مدیریت میکنند. این چشمانداز، آیندهای است که در آن یک توفان گردوغبار در یک منطقه آغاز میشود، سنسورها و سیستمهای ماهوارهای آن را شناسایی میکنند، یک مدل هوش مصنوعی مسیر آن را پیشبینی میکند و شهرهای همسایه هشدار دریافت و پاسخهای خود را از مدیریت ترافیک گرفته تا توصیههای بهداشت عمومی هماهنگ میکنند.
ابتکاراتی همچون شهرهای تنفسکننده نشان میدهد که همکاری در سطح شهرها میتواند نتایجی سریعتر از مکانیسمهای دیپلماتیک کلاسیک به دست آورد و الگویی برای جهانی ارائه دهد که در آن مرزهای سیاسی کمتر از شبکههای دادهای اهمیت دارند که بشر را در جو مشترک زمین به هم متصل میکنند.
نظر شما