به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، در شرایطی که کرهزمین با سریعترین نرخ گرمایش در تاریخ معاصر خود روبهروست، شهرها بهعنوان کانون تمرکز جمعیت و فعالیتهای اقتصادی، در خط مقدم آسیبپذیریهای ناشی از تغییرات اقلیمی قرار دارند. میانگین دمای جهانی سطح زمین در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۴۴ درجه سانتیگراد بالاتر از سطح پیشازصنعتی (۱۸۵۰–۱۹۰۰) بوده است. دادههای سازمان جهانی هواشناسی (WMO) نشان میدهد که سال ۲۰۲۵ در میان دو یا سه سال گرم ثبتشده در تاریخ قرار دارد و هر یک از سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ بهطور میانگین ۱.۴۸ درجه سانتیگراد گرمتر از سطح پیشازصنعتی بوده است. دوره ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ نیز گرمترین بازه ۱۱ ساله ثبتشده در تاریخ محسوب میشود. این روند صعودی دمای جهانی، شهرها را با چالش بیسابقهای در زمینه تابآوری و سازگاری روبهرو کرده است.
تأثیر موجهای گرما و خشکسالی بر زیرساختها و زندگی شهری
شهرها بهدلیل ویژگیهای مخصوص خود، از جمله تراکم بالای سطوح ساختهشده (بتن، آسفالت، سیمان) و تراکم جمعیت، بهطور طبیعی مستعد تشدید گرمای محیطی هستند. پدیده «جزیره حرارتی شهری» که در آن مناطق شهری بهطور قابلتوجهی گرمتر از مناطق روستایی اطراف هستند، با تغییرات اقلیمی تشدید میشود. در مناطق استوایی، دمای هوا در شهرها در طول روز میتواند تا ۴.۵ درجه سانتیگراد گرمتر از مناطق اطراف باشد و این اختلاف دما در شب به حدود ۳ درجه میرسد، زیرا سطوح ساختهشده بهآرامی گرمای ذخیرهشده را آزاد میکنند.
مدلهای پیشبینی نشان میدهند که اگر روند انتشار گازهای گلخانهای با شدت فعلی ادامه پیدا کند، تا اواسط قرن جاری حدود ۱.۶ میلیارد نفر از ساکنان شهرها در مناطق خشک و نیمهخشک جهان با میانگین دمای بیشینه تابستانی بالای ۳۵ درجه سانتیگراد روبهرو خواهند شد و در بسیاری از شهرهای کمدرآمد، تعداد روزهای با دمای بالای ۴۰ درجه حداقل دو برابر میشود.
موجهای گرما فشار فزایندهای بر شبکههای برق شهری وارد میکنند. در هند، موج گرمای بیسابقه سال ۲۰۲۶ موجب شد مصرف برق به رکورد ۲۷۰.۸ گیگاوات برسد و این رقم چهار روز متوالی رکوردهای قبلی را شکست. کمبود ۲.۵ گیگاواتی برق در پی این افزایش مصرف، همراه با خرابی شبکه در اثر اضافهبار، منجر به قطعی گسترده برق در چندین منطقه هند شد.
شهرها همچنین شاهد قطعی آب ناشی از خشکسالیهای شدید هستند. در آنکارا، پایتخت ترکیه، سطح مخازن تأمینکننده آب شهر در ژانویه ۲۰۲۶ به تنها ۱.۱۲ درصد ظرفیت کاهش داشت و مقامات شهری مجبور به اعمال قطعی آب چرخشی شدند. در شهر ساحلی گانگنیونگ در کرهجنوبی، مخزن اوبونگ که حدود ۸۷ درصد آب شرب شهر را تأمین میکند، در سپتامبر ۲۰۲۵ به ظرفیت مؤثر تنها ۱۱ درصد رسید و تراز آب آن تنها ۷ متر بالای خط مرگ بود. در منطقه خلیج نلسون ماندلا در آفریقای جنوبی، سطح سدها در مارس ۲۰۲۶ به ۴۰.۲۹ درصد کاهش پیدا کرد، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۷۳.۸۵ درصد بود. در جنوب تگزاس نیز دو مخزن اصلی تنها ۱۰.۸ درصد ظرفیت داشتند.
علاوهبر کمبود آب، خشکسالی و برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، پدیده فرونشست زمین را در بسیاری از شهرهای جهان تشدید کرده است. مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ در مجله پایداری «طبیعت Nature Sustainability» منتشر شد، نشان میدهد که پنج شهر بزرگ هند (دهلی، بمبئی، چنای، کلکته و بنگلور) بهدلیل استخراج بیشازحد آبهای زیرزمینی در حال فرونشست هستند. این پدیده بیش از ۱۳ میلیون ساختمان و حدود ۸۰ میلیون ساکن را تهدید میکند. در دهلی، فرونشست زمین ۲۲۶۴ ساختمان را در معرض ریسک بالای آسیب قرار داده است. در دشت شمال چین نیز رابطه مستقیمی بین نرخ فرونشست و کاهش سطح آبهای زیرزمینی مشاهده شده است.
تغییرات اقلیمی و سلامت عمومی: افزایش مرگومیر ناشی از گرما
تغییرات اقلیمی تأثیر مستقیمی بر سلامت عمومی در شهرها گذاشته است. بر اساس گزارش شاخصهای بهداشتی «لنست کانتداون Lancet Countdown» که در سال ۲۰۲۵ با همکاری سازمان جهانی بهداشت (WHO) منتشر شد، از دهه ۱۹۹۰ تاکنون نرخ مرگومیر ناشی از گرما در جهان ۲۳ درصد افزایش پیدا کرده و میانگین سالانه مرگهای مرتبط با گرما به رقم هشداردهنده ۵۴۶ هزار نفر رسیده است. این گزارش همچنین تأکید میکند که حدود ۲.۵ میلیون مرگ سالانه به آلودگی هوای ناشی از سوختهای فسیلی مرتبط است و گرمای شدید و خشکسالی در سال ۲۰۲۳ با ناامنی غذایی شدید یا متوسط برای ۱۲۴ میلیون نفر همراه بوده است.
راهکارهای بر پایه طبیعت (NBS): افزایش فضای سبز شهری
در مقابل چالشهای پیشرو، یافتههای علمی جدید نشان میدهد که گسترش فضای سبز شهری یکی از مؤثرترین و کمهزینهترین راهکارها برای کاهش دمای محیط و افزایش آسایش حرارتی است. مطالعه جامعی در مجله «نیچر سیتز Nature Cities» نشان میدهد که راهکارهای بر پایه طبیعت (NBS) شامل ایجاد پارکها، بامهای سبز و درختکاری، بهطور میانگین دمای روزانه شهرها را در دورههای گرم تا ۲.۰۴ درجه سانتیگراد کاهش میدهند. تأثیرگذاری این راهکارها در مقیاس محلهای بسیار بیشتر است و میتواند دما را تا ۲.۲۲ درجه کاهش دهد، در حالی که راهکارهای در مقیاس ساختمان (همچون بامهای سبز) موجب صرفهجویی سالانه تا ۸.۶۲ درصد در انرژی سرمایشی میشوند.
پژوهش دیگری در نشریه «پایداری شهری Urban Sustainability» نشان میدهد که پوشش درختی (Canopy Cover) مهمترین عامل خنککننده در شهرهاست و ۶۷ درصد از تغییرات مکانی دمای هوا را توضیح میدهد. افزایش ۱۰ درصدی پوشش درختی دمای هوا را ۰.۸ درجه سانتیگراد کاهش میدهد و در صورت افزایش ۳۰ درصدی، دمای هوا تا ۱.۵ درجه پایین خواهد آمد. در عمل نیز نمونههای موفقی در اثبات این ادعا وجود دارد.
در سنگاپور، پروژه «CDL MicroForest» نشان داد که فضای سبز فشرده شهری میتواند دمای محیط را تا ۵ درجه کاهش دهد. در شهر آخن آلمان، بام سبز به مساحت ۵۰۰ متر مربع بههمراه نمای سبز در ساختمان شهرداری ایجاد شد که آب باران را ذخیره میکند و فشار بر فاضلاب را کاهش میدهد. در هلند، نخستین بام سبز ترکیبی با پنلهای خورشیدی در آمستلوین (آمستلفین) افتتاح شد و در آمستردام، منطقهای به مساحت ۱۰ هزار متر مربع از بامهای سبز هوشمند به سازگاری با اقلیم کمک میکند.
رویکرد «زیرساخت آبی-سبز Blue-Green Infrastructure»
در کنار گسترش فضای سبز، رویکرد زیرساخت آبی-سبز که ترکیبی از مدیریت منابع آب و توسعه فضای سبز است، بهعنوان راهکاری جامع برای افزایش تابآوری شهری در برابر خشکسالی و سیلاب موردتوجه قرار گرفته است. بانک جهانی در سال ۲۰۲۵ برنامهای به ارزش ۴۲۶ میلیون دلار را برای احیای ۱۸۳ دریاچه در شهر بنگلور هند تصویب کرده است تا این دریاچهها بهعنوان «اسفنجهای طبیعی» در برابر بارانهای سیلآسا عمل کنند و با ساخت تصفیهخانههای فاضلاب، آب بازیافتی برای مصارف صنعتی و تغذیه سفرههای زیرزمینی تأمین شود. این برنامه که «برنامه امنیت و تابآوری آب کارناتاکا» نام دارد، بیش از چهار میلیون ساکن بنگلور را تحت پوشش قرار میدهد.
تابآوری شهری، گذاری اجتنابناپذیر
تابآوری شهری در برابر تغییرات اقلیمی مستلزم گذار از رویکردهای تنها مهندسی و مصرفمحور به سمت راهکارهای یکپارچه و بر پایه طبیعت است. تجربه شهرهای جهان نشان داده است که سرمایهگذاری هدفمند بر توسعه فضای سبز شهری (درختکاری و پارکهای محلهای)، ترویج بامهای سبز و دیوارهای سبز، همچنین احیای زیرساختهای آبی طبیعی میتواند اثرات منفی موجهای گرما، خشکسالی و جزیره حرارتی را کاهش دهد. همانطور که دادههای لنست کانتداون هشدار میدهد، تأخیر در این گذار، هزینههای جبرانناپذیر انسانی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی را برای نسلهای کنونی و آینده بهدنبال خواهد داشت.
درسهایی برای ایران از بحران جهانی آب، گرما و فرونشست شهری
گزارش حاضر نشان میدهد که شهرهای متعددی در جهان، از دهلی و بنگلور در هند گرفته تا آنکارا در ترکیه و گانگنیونگ در کرهجنوبی،با بحران افت شدید مخازن آب، فرونشست زمین ناشی از برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی و قطعی برق ناشی از افزایش بیسابقه مصرف سرمایشی دستوپنجه نرم میکنند. برای ایران که خود سالهاست با خشکسالیهای مکرر، کاهش منابع آب سطحی و زیرزمینی و پدیده فرونشست در بسیاری از دشتها و شهرها روبهروست، مهمترین درس آن است که مدیریت تقاضا و بازتوزیع منابع آب بدون اتکا به راهکارهای تنها مهندسی (همچون انتقال حوضهای) ناکارآمد خواهد بود. تجربه بنگلور در احیای ۱۸۳ دریاچه و تبدیل آنها به «اسفنجهای طبیعی» و تصفیه فاضلاب برای مصارف صنعتی و تغذیه سفرهها، الگویی عملی است که میتواند در شهرهای خشک ایران ازجمله اصفهان، شیراز یا مشهد تکرار شود.
علاوهبر این، پیوند میان موجهای گرما، افزایش مصرف برق و قطعی شبکه در هند، به سیاستگذاران ایرانی گوشزد میکند که هرگونه غفلت از بهروزرسانی شبکه توزیع برق و تشویق بهرهوری انرژی در بخش سرمایشی، جامعه شهری را در گرمترین روزهای سال در معرض خاموشیهای گسترده و نارضایتی عمومی قرار خواهد داد. از سوی دیگر، اثربخشی اثباتشده راهکارهای بر پایه طبیعت در کاهش دمای شهری و بهبود تابآوری، دومین درس مهم برای ایران است. مطالعه «نیچر سیتز» نشان میدهد که افزایش پوشش درختی به میزان ۳۰ درصد میتواند دمای هوا را تا ۱.۵ درجه کاهش دهد و بامهای سبز در آلمان و هلند علاوهبر خنکسازی، در مدیریت آب باران و تنوع زیستی نیز مؤثر بودهاند.
در ایران که بسیاری از شهرها با پدیده جزیره حرارتی شدید و آلودگی هوا دستوپنجه نرم میکنند، سرمایهگذاری هدفمند بر توسعه فضای سبز عمودی (بامها و دیوارهای سبز) و خطی (معابر درختکاریشده) میتواند بخشی از بار شبکه برق را در اوج گرمای تابستان کاهش دهد. پروژه «CDL MicroForest» در سنگاپور که دمای محیط را تا ۵ درجه کاهش داده، نشان میدهد حتی در فضاهای فشرده شهری میتوان جزیرههای خنک ایجاد کرد. بنابراین برای ایران، گذار از رویکرد سنتی «پارکسازی حاشیهای» به رویکرد «زیرساخت سبز توزیعشده در مقیاس محله و ساختمان» که با مدیریت یکپارچه آب (بازیابی آب خاکستری برای آبیاری فضای سبز) همراه باشد، نه یک گزینه تجملی، بلکه یک الزام اقلیمی برای بقای شهرهای گرم و کمآب کشور محسوب میشود.
نظر شما