آیا شهرها برای دهه‌های آینده زنده می‌مانند؟

به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، جهان در آستانه تحولی بنیادین در نحوه طراحی و اداره شهرها قرار دارد. پرسشی که امروز در محافل تخصصی برنامه‌ریزی شهری بر سر زبان‌هاست، دیگر «آیا شهرها می‌توانند رشد کنند؟» نیست، بلکه «آیا شهرها می‌توانند دوام بیاورند؟» است. بر اساس تازه‌ترین تحلیل‌های منتشرشده، شهرهایی که با رویکرد «ناب بودن» طراحی می‌شوند، نه‌تنها توانایی مقابله با بحران اقلیمی را دارند، بلکه می‌توانند به زیست‌بوم‌های خودپایدار و تاب‌آور تبدیل شوند. در ادامه با استناد به جدیدترین مقالات علمی، پروژه‌های موفق جهانی و ابتکارهای نهادهایی همچون مؤسسه منابع جهانی، اتحادیه اروپا و گروه YKK ژاپن، به بررسی مؤلفه‌های عملی شهرهای ناب (lean cities) می‌پردازیم.

چرا شهرهای امروزی شکننده هستند؟

شهرهای امروزی بر اساس مدل‌های توسعه‌ای شکل گرفته‌اند که «سرعت» و «بازدهی مالی کوتاه‌مدت» را بر «تاب‌آوری» ترجیح می‌دهند. این رویکرد، شهرها را در برابر شوک‌های اقلیمی و کمبود منابع، شکننده کرده است. تحلیلگران در تازه‌ترین گزارش خود هشدار می‌دهند که برج‌های تجاری با نمای شیشه‌ای عریض که به سیستم‌های انرژی‌بر وابسته هستند، در شرایط پایدار عملکرد خوبی دارند، اما در برابر موج گرما، قطعی برق یا افزایش قیمت انرژی به‌شدت آسیب‌پذیر می‌شوند، این همان «بهینه‌سازی کوتاه‌مدت» است که شکنندگی را در بافت شهر تثبیت می‌کند. کارشناسان معتقدند شهرهای کنونی با پنج مشکل ساختاری روبه‌رو هستند:

• توسعه کم‌تراکم و وابسته به خودرو
• منطقه‌بندی تک‌کاربره که پیاده‌مداری را تضعیف می‌کند
• سطوح نفوذناپذیر و سخت که جزایر حرارتی را تشدید می‌کند
• نادیده گرفتن سیستم‌های طبیعی به‌عنوان زیرساخت ضروری
• طراحی برای شرایط حال حاضر بدون توجه به سناریوهای اقلیمی آینده

شهر ناب چیست و چگونه کار می‌کند؟

شهر ناب به‌معنای شهر ارزان‌تر نیست، بلکه به‌معنای شهر هوشمندتر، کارآمدتر و تاب‌آورتر است. این رویکرد، شهر را نه به‌عنوان مجموعه‌ای از پروژه‌های مجزا، بلکه به‌عنوان یک سیستم به‌هم پیوسته و زنده می‌بیند. معماری مدرن در این شهرها دیگر تنها به ساخت سازه‌های منفرد نمی‌اندیشد، بلکه به خلق «اکوسیستم‌های زنده از مواد، حافظه و انرژی انسانی» مشغول است. شهر ناب بر سه اصل کلیدی استوار است:

• نخست، تراکم ملایم که شامل ساختمان‌های میان‌قامت (Mid‑rise buildings) در مقیاس انسانی است و امکان دسترسی به نور روز، تهویه طبیعی، پیاده‌مداری و تعامل اجتماعی را فراهم می‌کند و وابستگی به سیستم‌های مکانیکی را کاهش می‌دهد.
• دوم، اولویت طراحی غیرفعال که پیش از اتکا به راهکارهای فنی یا دیجیتال، بر طراحی سازگار با اقلیم تأکید دارد و در آن جهت‌گیری ساختمان، جرم حرارتی، سایه‌اندازی و منظر، پایه‌های تاب‌آوری را تشکیل و تقاضای انرژی را کاهش می‌دهند.
• سوم، طراحی برای آینده‌ای نامطمئن که در آن با مدل‌سازی شرایط آینده و آزمایش تنش‌زای طرح‌ها، می‌توان ریسک دارایی‌ها را کاهش داد.

ژاپن؛ پیشگام انقلاب شهرهای بدون کربن

در شهر کوروبه استان تویامای ژاپن، گروه YKK پروژه‌ای موسوم به شهرک ایستا یا غیرفعال (PASSIVETOWN) را به سرانجام رسانده است که الگویی برای شهرهای بدون کربن جهان محسوب می‌شود. این پروژه که از سال ۲۰۱۱ آغاز شده، تا سال ۲۰۲۵ شامل پنج بلوک کامل شهری، ۱۸۰ واحد مسکونی و یک مهدکودک بود و ویژگی‌های شاخص آن، سرمایه‌گذاران و برنامه‌ریزان شهری را از سراسر جهان به استان تویاما کشاند.

نخستین ویژگی برجسته این پروژه، ساختار چوبی پیشرفته است؛ برخلاف سنت دیرینه ژاپن در استفاده از بتن آرمه، بناهای این شهرک از چوب صنوبر استان تویاما ساخته شده است. در پنجمین بلوک این شهرک که در سال ۲۰۲۵ تکمیل شد، حدود ۱۴۵۰ متر مکعب چوب از منابع محلی مورد استفاده قرار گرفته است. این انتخاب هوشمندانه موجب کاهش ۵۰ درصدی انتشار کربن نسبت به ساختمان‌های معمولی شده است.

دومین ویژگی، سیستم انتقال انرژی در فصول با فناوری «انرژی به گاز Power to Gas» است؛ هوشمندترین بخش این شهرک، سیستم ذخیره‌سازی هیدروژنی است که به‌ واسطه آن انرژی اضافی پنل‌های خورشیدی در تابستان به هیدروژن تبدیل و ذخیره می‌شود تا در زمستان برای گرمایش مورد استفاده قرار گیرد. بازدهی استفاده از انرژی تجدیدپذیر در این پروژه به ۹۵ درصد رسیده است. سومین ویژگی، طراحی در مقیاس انسانی و هماهنگ با طبیعت است؛ ساختمان‌ها در اندازه متوسط طراحی شده‌اند تا نور طبیعی و تهویه مطلوب را تأمین کنند. این پروژه که نمونه بارز «تراکم ملایم» و «طراحی غیرفعال» است، ثابت می‌کند که می‌توان شهری لوکس و در عین حال فوق‌العاده کم‌مصرف خلق کرد.

اروپا؛ انقلاب دوقلوی دیجیتال در خدمت بازآفرینی شهری

اروپا با سرمایه‌گذاری عظیم در فناوری‌های دیجیتال، به‌دنبال مقیاس‌پذیر کردن بازآفرینی شهری پایدار است. دو پروژه بزرگ در این زمینه در حال اجراست. پروژه بلوپرینت (BLUEPRINT) که در اکتبر ۲۰۲۵ آغاز شده و به مدت ۴۲ ماه ادامه خواهد داشت، با همکاری ۲۳ شریک از ۱۰ کشور و بودجه برنامه افق اروپا، به‌دنبال ایجاد «دوقلوی دیجیتال» برای محله‌ها و ساختمان‌هاست. در این پروژه پیشگامانه، شهروندان می‌توانند با استفاده از واقعیت مجازی و هوش مصنوعی، اثرات بازسازی ساختمان را بر مصرف انرژی و اقلیم پیش از اجرا مشاهده کنند. این پروژه راهکارهای خود را در پنج شهر آزمایشی در سراسر اروپا شامل آتن در یونان، ایسی-له-مولینو (Issy-les-Moulineaux) در فرانسه، بالا (Balla) در ایرلند، منطقه هجدهم بوداپست در مجارستان و بنه‌توتی (Benetutti) در ساردینیای ایتالیا به آزمون می‌گذارد.

هم‌زمان پروژه آلتیا (ALTHEA) از نوامبر ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸ روی مناطق حومه‌ای یا «میان‌شهری» متمرکز است که بیشتر در سیاست‌های توسعه شهری نادیده گرفته می‌شوند. مناطق آزمایشی این پروژه شامل کلان‌شهرهای میلان در ایتالیا، کریدور آنتورپ-روتردام در هلند و بلژیک و لیسبون در پرتغال است. در کنار این پروژه‌های کلان، نمونه‌های موفقی از بازآفرینی شهری در مقیاس کوچک‌تر نیز دیده می‌شود. برای مثال، پروژه بازسازی «ضرابخانه سلطنتی» در بروکسل، یک ساختمان صنعتی تاریخی متعلق به سال ۱۹۷۹ را به فضایی ترکیبی شامل دفتر کار، هم‌زیستی و هتلداری تبدیل کرده است. این پروژه که در سال ۲۰۲۵ به پایان رسید، بر پایه اصول اقتصاد چرخشی و با اولویت استفاده مجدد از مصالح موجود طراحی شده و مصرف انرژی اولیه آن به ۴۲ کیلووات‌ساعت بر متر مربع در سال رسیده است که در رده بازدهی بسیار بالا قرار می‌گیرد.

ابزارهای نوین جهانی برای مقابله با جزایر حرارتی

یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای شهری در قرن بیست‌ویکم، پدیده «جزیره گرمایی» است که بر اساس آخرین آمار سازمان جهانی بهداشت، سالانه جان حدود ۴۸۹ هزار نفر را می‌گیرد. در پاسخ به این بحران انسانی، مؤسسه منابع جهانی در آوریل ۲۰۲۶ از پلتفرم نوآورانه «آزمایشگاه شهرهای خنک» رونمایی کرد. این ابزار بر پایه داده‌های متن‌باز، نقشه حرارتی شهرها را در مقیاس «کوچه و خیابان» ترسیم می‌کند تا مشخص شود کدام محله (که بیشتر محله‌های کم‌درآمد هستند) بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

این پلتفرم که با همکاری شهرهایی همچون مونتری در مکزیک، ریودوژانیرو در برزیل، کیپ‌تاون در آفریقای جنوبی، داکای شمالی در بنگلادش و بارسلونای اسپانیا توسعه یافته، این امکان را به کاربران می‌دهد که اثربخشی راهکارهای مختلف کاهش دما را شبیه‌سازی کنند. بر اساس داده‌های این ابزار، در برزیل، شهر کامپیناس با افزایش ۲۰ درصدی پوشش گیاهی در مناطق مسکونی موفق شده است دمای محسوس را بین ۱.۷ تا ۸ درجه سانتی‌گراد کاهش دهد. در مکزیک، شهر ارموسیو با استفاده از داده‌های این آزمایشگاه، پارک‌های جدیدی را در گرمترین و کم‌سایه‌ترین مناطق شهر احداث کرده است تا فضای امنی برای ساکنان در برابر گرما فراهم آورد. کیپ‌تاون نیز در حال بررسی استفاده از این ابزار برای شناسایی آسیب‌پذیرترین جوامع در برابر گرمای شدید و تقویت برنامه‌ریزی تاب‌آوری اقلیمی خود است.

معماری تطبیقی؛ راهکارهای کم‌هزینه برای مقابله با گرما در کشورهای در حال توسعه

شهرهای ناب تنها به پروژه‌های بزرگ و گران‌قیمت خلاصه نمی‌شوند. بر اساس آخرین نتایج مسابقه بین‌المللی «معماری تطبیقی با گرما» که توسط مرکز اقلیم صلیب سرخ و هلال احمر و با مشارکت فدراسیون بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر در سال ۲۰۲۶ اعلام شد، راهکارهای کم‌هزینه و مردمی نیز می‌توانند جان انسان‌ها را نجات دهند. در داکا، پایتخت بنگلادش، برنده مسابقه طرح سطوح خنک (COOL SURFACES) بود. به جای تخریب زاغه‌های حلبی و جابه‌جایی میلیون‌ها نفر، این طرح از پوشش‌های ارزان‌قیمت برای کف، دیوار و سقف استفاده می‌کند تا گرمای کشنده سقف‌های آهنی را دفع کند.

این راهکار ساده اما هوشمندانه، می‌تواند دمای داخل این سرپناه‌های آسیب‌پذیر را تا ۱۰ درجه سانتی‌گراد کاهش دهد. برنده دوم این مسابقه، مدارس مقاوم در برابر گرما با الهام از معماری سنتی قبیله ماسای در شهرستان کاجیادوی کنیا بودند. این مدارس با دیوارهای کاهگلی با ضخامت ۲۰۰ میلی‌متر و پنجره‌های دارای تهویه متقابل و سایه‌بان، بدون نیاز به هیچ‌گونه سیستم سرمایشی فعال، دمای داخل را در روزهای گرم متعادل نگه می‌دارند. هزینه ساخت این مدارس بین ۲۰۰ تا ۲۷۵ دلار به ازای هر متر مربع برآورد شده است و تمام مصالح آن محلی است. سومین پروژه برنده، ABASH نام دارد که در کورایل، یکی دیگر از سکونتگاه‌های غیررسمی داکا، واحدهای مسکونی-تجاری تطبیق‌پذیر با اقلیم ارائه می‌دهد که در آن مسکن شرافتمندانه با فضای کسب درآمد ترکیب شده است.

مدل نوین حکمرانی؛ اقتصاد چرخشی و مشارکت شهروندی

برای موفقیت شهرهای ناب، تنها فناوری و مصالح کافی نیست؛ تغییر در مدل‌های حکمرانی و اقتصاد شهری نیز ضروری است. در نیویورک، گروه معماری کو اداپتیو (CO Adaptive) عملیات نجات‌بخشی مصالح را در کالج هانتر به اجرا درآورده است. پیش از تخریب دانشکده پرستاری قدیمی هانتر بلو، این گروه موفق شد حدود ۲۰۰۰ فوت مربع پانل‌های آکوستیک از جنس افرا، بلوک‌های سرامیکی لعاب‌دار به رنگ سبز نعنایی و سفید، همچنین تجهیزات روشنایی و صندلی‌های تئاتر را جمع‌آوری و برای استفاده مجدد به مکان‌های دیگر منتقل کند. این پروژه که در فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده، نخستین پروژه بزرگی است که از «دستورالعمل‌های طراحی و ساخت دورانی» منتشر شده توسط شرکت توسعه اقتصادی نیویورک پیروی می‌کند. در سطح حاکمیتی نیز، پروژه BLUEPRINT بر مشارکت شهروندی با رویکردی فراگیر تأکید دارد. این پروژه علاوه‌بر ابزارهای پیشرفته دیجیتال، از رویکردهای کم‌فناوری (low-tech) نیز برای مشارکت گروه‌های آسیب‌پذیر همچون سالمندان، معلولان و جوامع کم‌درآمد استفاده می‌کند تا اصل «هیچ‌کس پشت سر نماند» تحقق پیدا کند.

آینده از آن شهرهای هوشمند است، نه گران

شواهد و نمونه‌های عینی از ژاپن، اروپا، آفریقا و آمریکای لاتین نشان می‌دهد که گذار به «شهرهای ناب» نه یک رویای آرمان‌شهری، بلکه یک ضرورت عملیاتی و اقتصادی است. شهرهایی که امروز این مسیر را آغاز نکنند، در دو دهه آینده با هزینه‌های سرسام‌آور تطبیق با اقلیم و مهاجرت اجباری شهروندان روبه‌رو خواهند شد. بر اساس داده‌های آزمایشگاه شهرهای خنک WRI، محله‌های فقیرنشین و حاشیه‌نشین که در بیشتر موارد کمترین میزان پوشش گیاهی و بیشترین تراکم ساختمانی را دارند، بیشترین آسیب را از گرما و بلایای اقلیمی می‌بینند.

سرمایه‌گذاری برای خنک‌سازی، سایه‌اندازی و بهبود بافت این محله‌ها باید در اولویت نخست برنامه‌ریزان شهری قرار گیرد. شهرهایی که با منابع کمتر طراحی شده‌اند، از آن‌هایی که چنین نیستند، بیشتر دوام می‌آورند. آینده شهرها در زیاده‌روی نیست، بلکه در ذات و جوهر آن‌هاست. شهرهای پایدار، آن‌هایی نخواهند بود که بیشترین ساخت‌وساز را داشته‌اند، بلکه آن‌هایی هستند که هوشمندانه‌ترین ساخت‌وساز را انجام داده‌اند.