به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، سال ۲۰۲۵ بهعنوان نقطه عطفی در آگاهی جهانی نسبت به بحرانهای زیستمحیطی شهری ثبت شده است. در شرایطی که تغییرات اقلیمی و استخراج بیرویه منابع آب زیرزمینی، پدیده فرونشست زمین و افزایش سطح آبهای آزاد را تشدید میکند، بسیاری از کلانشهرهای جهان با این پرسش حیاتی روبهرو هستند که در شرایطی که ساختارهای بتنی قرن بیستم دیگر پاسخگوی سیلابهای بیسابقه نیستند، برای دهههای آینده چه راهکاری وجود دارد؟
پاسخ این پرسش در بازتعریف مفهوم «سکونت» و حرکت از موضع «دفاع در برابر آب» به سمت «همزیستی با آب» نهفته است. در ادامه با استناد به جدیدترین پژوهشهای معتبر بینالمللی ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ به بررسی راهکارهای نوین شهرسازی در رویارویی با بحران آب میپردازیم.
شناور شدن بهجای تسلیم؛ انقلاب شهرهای دوزیست
شهر دوزیست با آمفیبی به الگویی از سکونت شهری گفته میشود که در آن ساختمانها و زیرساختها طوری طراحی میشوند که بتوانند در شرایط عادی (خشکی) و در زمان وقوع سیلاب (غرقابی)، ایمن و عملکردی باقی بمانند. در مناطقی که خطر غرقاب شدن دائمی است، گرانقیمتترین راهکار، مقابله با آب از طریق دیوارهای بتنی است. کارشناسان دانشگاه پلیتکنیک هنگکنگ در جدیدترین گزارش خود تحت عنوان «راهکار سازه شناور هوشمند و پایدار (S²FS²)» اعلام کردهاند که ساخت سازههای شناور مدولار نهتنها از نظر اقتصادی مقرونبهصرفهتر از خشکیزایی (Land reclamation) است، بلکه در برابر زلزله و امواج سونامی نیز ایمنتر عمل میکند.
در همین راستا، هلند که همواره پیشگام مبارزه با آب بوده است، اکنون پیشتاز شهرهای شناور نیز هست. پروژه (Spoorweghaven) در روتردام که توسط استودیوی معماری MAST طراحی شده، نشان میدهد که چگونه میتوان حوضچههای خشک و متروک بندری را به جوامع زیستی پویا تبدیل کرد. این پروژه که پیشبینی میشود بزرگترین اجتماع مسکونی شناور اروپا باشد، شامل بیش از ۱۰۰ واحد آپارتمانی ارزانقیمت است که بهطور کامل روی آب ساخته میشوند.
نوآوری کلیدی این پروژه فراتر از شناوری صرف، معماری مدولار و قابلیت جابهجایی است. در پایان دوره اجاره زمین، کل ساختمان را میتوان با استفاده از جرثقیل به مکان دیگر منتقل کرد؛ ویژگی که طول عمر سازه را بهطور چشمگیری افزایش میدهد. این رویکرد، بحران کمبود زمین در هلند را حل میکند و راهحلی مقیاسپذیر برای دلتاهای پرجمعیت جهان ارائه میدهد. در سوی دیگر جهان، هنگکنگ با مشکل کمبود شدید زمین رویاروست.
گزارش پلیتکنیک هنگکنگ نشان میدهد که استفاده از رویکرد ترکیبی (Hybrid) شامل ۷۵ درصد خشکیزایی سنتی و ۲۵ درصد سازههای شناور، میتواند تا ۱۶.۵ درصد هزینههای پروژه جزیره مصنوعی کیائو چائو (Kau Yi Chau) را کاهش دهد. این صرفهجویی معادل ۲۷ میلیارد دلار هنگکنگ برآورد شده است. این سازهها علاوهبر مسکونی بودن، میتوانند بهعنوان مراکز واکنش سریع در برابر بلایا یا فضاهای ذخیرهسازی زیر آب مورد استفاده قرار گیرند.
شهر اسفنجی؛ انقلابی در مدیریت آبهای سطحی و جلوگیری از فرونشست
راهکار هلندی «زندگی روی آب»، اما راهکار چینی «جذب آب در زمین» است. پروژه بزرگ شهر اسفنجی (Sponge City) که از سال ۲۰۱۵ توسط شی جین پینگ کلید خورد، بر اساس آخرین دادههای علمی منتشر شده در دسامبر ۲۰۲۴، موفقیتی فراتر از انتظار داشته است. تحقیق دانشگاههای چین که در مجله آبوهوای شهری (Urban Climate) منتشر شده است، نشان میدهد که سیاست شهر اسفنجی، تابآوری اکولوژیک آب (Water Ecological Resilience) شهرهای هدف را تا ۲.۶۶ درصد افزایش داده است. نکته قابلتوجه آنکه این اثرگذاری در شهرهای با اندازه متوسط و مناطقی با بارندگی بسیار بالا، چشمگیرتر بوده است.
برخلاف سیستمهای سنتی که هدفشان دفع سریع آب به بیرون شهر است (که بیشتر منجر به سیلاب در پاییندست میشود)، شهر اسفنجی از سطوح نفوذپذیر، بامهای سبز و باغچههای باران برای «نوشیدن» آب استفاده میکند. برای مثال، در منطقه آزاد تجاری لوجیازویی (Lujiazui) شانگهای، پیادهروهای بتنی با آسفالت متخلخل جایگزین شدهاند تا آب باران مستقیم جذب سفرههای زیرزمینی شود و از فرونشست زمین ناشی از خشکی سفرهها جلوگیری کند. این مدل اکنون در بیش از ۳۰ شهر چین در حال اجراست و بهعنوان یکی از امیدوارکنندهترین راهکارهای مقابله با بحران آب در کلانشهرهای جهان معرفی شده است.
زیرساختهای طبیعی به جای سدهای گرانقیمت؛ احیای اکوسیستمهای قدیمی
در حالی که کشورهای ثروتمند بهدنبال فناوریهای گران هستند، کشورهای در حال توسعه نشان دادهاند که احیای اکوسیستمهای قدیمی میتواند موثرترین و کمهزینهترین راهکار باشد. گزارش جدید بانک جهانی (ژوئن ۲۰۲۵) به یک پیروزی بیصدای شهرسازی در منطقه بوندیره (Boondheere) موگادیشو سومالی، اشاره میکند. یک حوضچه آب که در دهه ۱۹۸۰ ساخته و طی جنگهای داخلی تخریب شده بود، بازسازی شد. این حوضچه به ابعاد ۹۰ در ۴۰ متر، اکنون بهعنوان یک «اسفنج» غولپیکر عمل میکند. نتیجه این بازسازی حیرتانگیز بوده است، سیلابهای فصلی که سالها کسبوکارها را تعطیل و جان مردم را میگرفت، متوقف شده است.
دستاورد این پروژه که ۲۴ هزار نفر (از جمله ۱۲هزار زن) را تحت پوشش قرار داد نهتنها مهندسی، بلکه اجتماعی است. به گفته یک پزشک محلی، بهدلیل حذف آبهای راکد، شیوع مالاریا و وبا در فصل بارندگی بهشدت کاهش پیدا کرده و دولت محلی سومالی اکنون در حال تکثیر این مدل در سراسر موگادیشو است.
از سوی دیگر، جاکارتا در اندونزی که بهعنوان «سریعترین شهر در حال فرونشست جهان» شناخته میشود نیز مسیری مشابه را در پیش گرفته است. گزارش مؤسسه فناوری باندونگ (۲۰۲۴) نشان میدهد که شهرهای جنوب شرق آسیا بهسمت راهکارهای طبیعتمحور (Nature-based Solutions) حرکت میکنند. برخلاف گذشته که تنها بر دیوارههای ساحلی بتنی تمرکز میشد، اکنون استراتژی جاکارتا شامل احیای تالابهای شهری و فضاهای سبز عمودی برای کاهش سرعت روانآبها و تغذیه سفرههای زیرزمینی است.
چالشهای پیش رو: از نگهداری تا اقتصاد مقیاس و خط قرمز آب
با وجود تمام موفقیتهای ذکر شده، کارشناسان به چالشهایی نیز اشاره میکنند که در بازسازی شهرهای آینده باید مدنظر قرار گیرد. نخست، مسئله نگهداری (Maintenance) است؛ مدیر حوضچه موگادیشو هشدار میدهد که بدون پمپهای قوی و لایروبی منظم، مشکل سیل باز خواهد گشت.
دوم، توسعه زیرساختهای ارتباطی و کریدورهای سبز؛ در پروژه روتردام، معماران مجبورند شبکه حملونقل جدیدی (شامل اسکلهها و مسیرهای شناور) طراحی کنند تا جوامع شناور از شهر اصلی منزوی نباشند و سوم، مسئله اقتصاد مقیاس است؛ اگرچه شهرهای اسفنجی چین نتایج مثبتی داشتهاند، میزان بهبود ۲.۶۶ درصدی نشان میدهد که این مسیر یک فرایند تدریجی و بلندمدت و نیازمند ترکیب با سایر روشهای سازگاری با آب است.
شواهد میدانی و پژوهشی در حالت کلی نشان میدهد که «خط قرمز آب» دیگر یک مرز فیزیکی در نقشههای شهرسازی نیست، بلکه یک خط فکری و رویکردی است. شهرهایی که همچنان بر ایده «غلبه بر طبیعت با بتن» اصرار دارند، محکوم به غرق شدن یا فرونشست هستند. در مقابل، الگوی شهر آینده، الگویی سیال، انعطافپذیر و زیستپذیر است. همانطور که نمونه هلند نشان میدهد، سکونتگاههای شناور و همانطور که نمونه سومالی و چین نشان میدهند، احیای حوضچههای طبیعی و طراحی شهر اسفنجی، ثابت کرده است که «سازگاری با سیل» نهتنها ممکن، بلکه از نظر اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی به مراتب بهصرفهتر و پایدارتر از «مقابله با سیل» است. به این ترتیب آینده شهرسازی، آینده همزیستی با آب است؛ نه جنگیدن علیه آن.
نظر شما