به گزارش خبرگزاری ایمنا، اضطراب تحصیلی یکی از پیچیدهترین و در عین حال شایعترین چالشهای روانشناختی دانشآموزان است که ریشه در فشارهای متعدد محیط مدرسه، انتظارات خانواده و جامعه و مقایسههای مداوم با همسالان دارد. این اضطراب به طور معمول به صورت نگرانیهای مداوم درباره عملکرد در امتحانات، ارائههای کلاسی یا حتی دریافت بازخوردهای تحصیلی بروز میکند و اغلب با علائم جسمانی مانند دلدرد، سردرد و اختلال خواب همراه است. تجربه اضطراب تحصیلی، فراتر از یک احساس گذرا است و میتواند کیفیت یادگیری و تجربه دانشآموز از مدرسه را به طور جدی تحت تأثیر قرار دهد.
تفاوت میان استرس و اضطراب نقش مهمی در درک این پدیده دارد و به شفافتر شدن چالشهای پیش روی دانشآموزان کمک میکند. استرس پاسخ طبیعی بدن و ذهن به یک محرک بیرونی مشخص است و میتواند انگیزه و تمرکز را افزایش دهد، به شرطی که در حد متعادل باقی بماند، اما اضطراب تحصیلی فراتر از استرس معمولی است و پایدار، شدید و گاهی نامتناسب با شرایط واقعی است که در این حالت، دانشآموز حتی در غیاب یک محرک مستقیم یا شرایط امتحانی نیز احساس نگرانی و دلشوره میکند و ذهن او مملو از پیشبینیهای منفی و ترس از ناکامی است.
به عبارت دیگر، استرس واکنشی موقت و موقعیتی است، اما اضطراب تحصیلی به یک الگوی ذهنی تبدیل میشود که میتواند به شکلگیری نگرشهای محدودکننده نسبت به خود و تواناییهایش منجر شود و یکی از مهمترین پیامدهای اضطراب تحصیلی، تأثیر مستقیم آن بر عملکرد درسی است و اضطراب شدید میتواند تمرکز، حافظه فعال و توانایی تصمیمگیری را مختل کند، به طوری که دانشآموزانی که به خوبی مطالعه کردهاند، در موقعیت امتحان قادر به یادآوری مطالب نیستند.
این تجربه ناکامی اغلب چرخهای از نگرانی و کاهش انگیزه ایجاد میکند و باعث میشود دانشآموز از درس خواندن اجتناب کند یا به روشهای ناکارآمد مطالعه روی آورد و علاوه بر این، اضطراب مداوم میتواند به افت اعتمادبهنفس، احساس ناتوانی و حتی اجتناب اجتماعی منجر شود، زیرا دانشآموزان تمایل دارند از موقعیتهایی که ممکن است عملکرد آنها قضاوت شود، دوری کنند.
تأثیرات جسمانی و روانی اضطراب تحصیلی نیز قابل توجه است و نشان میدهد که این مسئله محدود به حوزه ذهنی نیست، فشار مداوم ذهنی میتواند باعث اختلال خواب، خستگی، سردرد و مشکلات گوارشی شود که خود این علائم باز هم عملکرد تحصیلی را مختل میکنند. این چرخه باعث میشود که دانشآموزان نه تنها در مطالعه، بلکه در زندگی روزمره و روابط اجتماعی نیز تحت فشار قرار گیرند.
اضطراب تحصیلی تنها محدود به نگرانی از نمره یا امتحان نمیشود / تفاوت استرس با اضطراب تحصیلی دانشآموزان چیست؟
فاطمه رضازاده، روانشناس و مشاوره کودک و نوجوان با بیان اینکه اضطراب تحصیلی پدیدهای است که بسیاری از دانشآموزان در دوران تحصیل تجربه میکنند و میتواند بر تمام جنبههای زندگی آنها اثر بگذارد، به خبرنگار ایمنا میگوید: این نوع اضطراب تنها محدود به نگرانی از نمره یا امتحان نیست، بلکه شامل احساس بیکفایتی، ترس از ارزیابی دیگران و فشار برای تطابق با انتظارات محیط آموزشی میشود و دانشآموزانی که دچار این حالت هستند، انرژی ذهنی زیادی صرف پیشبینی نتایج منفی و مرور اشتباهات گذشته میکنند و همین امر باعث کاهش تمرکز و کیفیت یادگیری آنها میشود.
وی با بیان اینکه یکی از نکات مهم در بررسی اضطراب تحصیلی، توجه به تفاوت آن با استرس روزمره است، میافزاید: استرس پاسخی کوتاهمدت و قابل مدیریت نسبت به موقعیتهای مشخص است و حتی میتواند انرژی و انگیزه ایجاد کند، اما اضطراب تحصیلی فراتر از این واکنش طبیعی است. این حالت بیشتر مزمن و شدید است و بدون محرک مشخص نیز ذهن را درگیر میکند و دانشآموزی که به طور مداوم نگران نتیجه امتحان یا قضاوت دیگران است، تجربهای فراتر از استرس معمولی دارد و این نگرانی میتواند بر عملکرد تحصیلی و روانی او اثرات منفی جدی بگذارد.
روانشناس و مشاوره کودک و نوجوان با بیان اینکه تأثیر اضطراب تحصیلی بر یادگیری و عملکرد درسی دانشآموزان غیرقابل چشمپوشی است، تصریح میکند: اضطراب شدید میتواند مانع دسترسی به اطلاعات آموخته شده در ذهن شود و باعث شود دانشآموز هنگام امتحان، توانایی پاسخگویی صحیح را نداشته باشد. علاوه بر این، نگرانی مداوم باعث کاهش انگیزه برای مطالعه و اجتناب از یادگیری فعال میشود و در موارد شدید، اضطراب تحصیلی میتواند باعث کاهش اعتمادبهنفس، احساس شکست و حتی ایجاد نگرش منفی نسبت به مدرسه و آموزش شود، به طوری که یادگیری برای دانشآموز به جای یک تجربه مثبت، به یک منبع فشار و اضطراب تبدیل میشود.
اثرات جسمی اضطراب تحصیلی شامل چه مواردی میشود؟ / پرداختن به اضطراب تحصیلی ضرورتی برای توسعه آموزش پایدار است
رضازاده با بیان اینکه این نوع اضطراب تنها محدود به عملکرد ذهنی نیست و اثرات جسمانی نیز به همراه دارد، ادامه میدهد: اختلال خواب، سردرد، دلدرد، کاهش انرژی و خستگی مداوم از جمله علائم شایع هستند که میتوانند عملکرد تحصیلی را بیشتر تحت تأثیر قرار دهند و چنین علائمی نشان میدهند که اضطراب تحصیلی یک مسئله چندبعدی است که هم سلامت روان و هم سلامت جسم را درگیر میکند و نادیده گرفتن این موضوع میتواند به مشکلات جدیتر در آینده منجر شود.
وی میگوید: راهکارهای مدیریت اضطراب تحصیلی ترکیبی از مهارتهای شناختی، هیجانی و محیطی هستند و آموزش تکنیکهای مدیریت زمان، برنامهریزی مؤثر، تقسیم مطالب به بخشهای کوچک و تمرین روشهای آرامسازی مانند تنفس عمیق و تمرکز حواس، میتواند نقش مؤثری در کاهش اضطراب داشته باشد و علاوه بر این، حمایت عاطفی خانواده و معلمان، ایجاد فضای امن برای اشتباه کردن و تأکید بر تلاش و پیشرفت فردی، از عوامل کلیدی در پیشگیری و کاهش این نوع اضطراب به شمار میروند.
روانشناس و مشاوره کودک و نوجوان با بیان اینکه پرداختن به اضطراب تحصیلی یک ضرورت برای توسعه آموزش سالم و پایدار است، اضافه میکند: وقتی مدارس و خانوادهها به نیازهای هیجانی دانشآموزان توجه کنند، آنها محیطی پیدا میکنند که در آن میتوانند با آرامش، انگیزه و اعتماد به نفس یاد بگیرند و رشد کنند و چنین رویکردی نه تنها عملکرد تحصیلی را بهبود میبخشد، بلکه سلامت روان و کیفیت زندگی دانشآموزان را در بلندمدت تضمین میکند و پایهای مستحکم برای موفقیت فردی و اجتماعی آنها فراهم میآورد.
ضرورت شناخت دقیق ماهیت اضطراب تحصیلی و تمایز آن از استرس / تداوم استرسهای مقطعی حل نشده میتواند به اضطراب پایدار منجر شود
عاطفه السادات هاتف الحسینی، روانشناس و مشاور با بیان اینکه اضطراب تحصیلی از جمله مسائل مهمی است که در سالهای اخیر در میان دانشآموزان بهطور گسترده مشاهده میشود، به خبرنگار ایمنا میگوید: این پدیده تنها به نگرانی پیش از امتحان محدود نیست، بلکه میتواند به یکی از عوامل مؤثر بر افت عملکرد تحصیلی، کاهش اعتمادبهنفس و حتی بروز نشانههای جسمانی تبدیل شود و شناخت دقیق ماهیت اضطراب و تمایز آن از استرس، نخستین گام در مدیریت صحیح این مسئله است.
وی با بیان اینکه استرس به طور معمول منشأ مشخص و قابل شناسایی دارد، میافزاید: به عنوان مثال، دانشآموز از یک امتحان خاص یا ارائه در کلاس نگران است که در چنین شرایطی، عامل ایجادکننده نگرانی روشن است، اما اضطراب حالتی فراگیرتر و مبهمتر دارد و فرد احساس نگرانی، دلآشوبی یا بیقراری میکند بدون اینکه بتواند علت مشخصی برای آن بیان کند.
روانشناس و مشاور با بیان اینکه زمانی که استرسهای مقطعی و حلنشده تداوم پیدا کنند، به تدریج میتوانند به اضطرابی پایدار تبدیل شوند و ابعاد مختلف زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهند، تصریح میکند: یکی از نکات قابل توجه در اضطراب تحصیلی، بروز نشانههای جسمانی است و برخی از دانشآموزان پیش از رفتن به مدرسه یا حضور در جلسه امتحان دچار دلدرد، تهوع، تعریق کف دست، تپش قلب یا تنگی نفس میشوند.
قفل ذهنی هنگام امتحان به چه معنا است و چه علتی دارد؟ / اضطراب تحصیلی عملکرد شناختی دانشآموزان را به طور مستقیم مختل میکند
هاتف الحسینی با بیان اینکه در مواردی شدت این علائم به حدی است که کودک یا نوجوان احساس خطر جدی را تجربه میکند، ادامه میدهد: نکته مهم این است که این نشانهها اغلب با حذف موقعیت استرسزا کاهش مییابند و با بازگشت آن شرایط، دوباره ظاهر میشوند و این الگو بیانگر آن است که منشأ مشکل، اضطراب مرتبط با محیط مدرسه، امتحان، معلم یا روابط همسالان است.
وی با بیان اینکه اضطراب تحصیلی میتواند عملکرد شناختی دانشآموز را بهطور مستقیم مختل کند، میگوید: بسیاری از دانشآموزان بهرغم آمادگی علمی مناسب، در جلسه امتحان با پدیدهای مواجه میشوند که از آن به قفل ذهنی تعبیر میشود و در واقع اطلاعات در حافظه وجود دارد، اما به دلیل شدت اضطراب، امکان بازیابی و استفاده از آن فراهم نمیشود.
روانشناس و مشاور با بیان اینکه در این شرایط پس از پایان امتحان، فرد درمییابد که پاسخها را میدانسته است، اضافه میکند: این مسئله نشان میدهد که مشکل اصلی، ضعف در یادگیری نیست، بلکه اختلال در عملکرد ناشی از اضطراب است و باید توجه داشت که در بررسی عوامل زمینهساز اضطراب تحصیلی، نقش خانواده بسیار تعیینکننده است.
اضطراب تحصیلی را نمیتوان تنها به عنوان یک مشکل آموزشی یا روانی مجزا در نظر گرفت، بلکه باید آن را یک مسئله چندجانبه دانست که هم سلامت جسم و هم روان دانشآموزان را تهدید میکند؛ فرایند شکلگیری اضطراب تحصیلی تدریجی است و با یک تجربه منفی کوچک آغاز میشود، اما با مرور زمان و تقویت افکار منفی، به یک الگوی پایدار تبدیل میشود.
دانشآموز ممکن است خود را در معرض قضاوت دائمی ببیند و باور کند که هر اشتباه به معنای ناکامی کامل است و این نگرش نه تنها یادگیری را محدود میکند، بلکه از پذیرش چالشها و مواجهه با مسائل جدید نیز جلوگیری میکند. در چنین شرایطی، حتی موفقیتهای کوچک نیز اغلب نادیده گرفته میشوند یا ارزش کافی داده نمیشوند، در حالی که شکستها بیش از حد بزرگنمایی میشوند و به ترس و اجتناب بیشتر دامن میزنند.
یکی از عوامل تشدیدکننده اضطراب تحصیلی، فرهنگ رقابتی و مقایسهای موجود در محیط مدرسه و خانواده است؛ وقتی موفقیت دانشآموز تنها از طریق نمره و رتبه سنجیده شود، تلاشهای فردی و پیشرفت شخصی کمتر دیده میشود و جای خود را به ترس از عقب ماندن میدهد. این فضای مقایسهای باعث میشود که دانشآموزان به جای تمرکز بر یادگیری و رشد مهارتها، بر جلوگیری از شکست و حفظ تصویر مثبت خود تمرکز کنند.
حمایت خانواده و معلمان در کاهش اضطراب تحصیلی نقش کلیدی دارد و والدینی که با پذیرش خطاها، تشویق به تلاش مستمر و تمرکز بر پیشرفت فردی به جای نمره و رتبه، محیطی امن و حمایتگر ایجاد میکنند، میتوانند تا حد زیادی فشار روانی را کاهش دهند، همچنین معلمان میتوانند با ایجاد فضایی که در آن اشتباه کردن به عنوان بخشی طبیعی از یادگیری پذیرفته شود، یادگیری فعال و بدون ترس را تقویت کنند و تعامل هماهنگ و مثبت میان خانواده و مدرسه، سپری محافظ برای دانشآموزان در برابر اضطراب فراهم میکند و به آنها کمک میکند با اعتماد به نفس و انگیزه بیشتری مسیر یادگیری خود را ادامه دهند.
نظر شما