به گزارش خبرگزاری ایمنا از زنجان، در کوچهپسکوچههای بازار تاریخی زنجان، جایی که عطر چرم تازه با رنگهای درخشان نخهای ابریشمی درهم میآمیزد، هنری کهن همچنان زنده و پویا نفس میکشد؛ هنری به نام «چاروق». پایپوشی که در نگاه نخست شاید تنها یک کفش سنتی به نظر برسد، اما در حقیقت روایتگر قرنها ذوق، مهارت و فرهنگ مردمانی است که هنر را با زندگی روزمره خود پیوند زدهاند.
چاروق، فراتر از یک شیء کاربردی، نمادی از هویت هنری و تاریخی زنجان است؛ یادگاری از روزگاری که دستهای هنرمند صنعتگران با صبر و ظرافت، چرم و نخ را به اثری چشمنواز و ماندگار تبدیل میکردند.
در میان صنایعدستی متنوع استان زنجان، چاروق جایگاهی ویژه دارد؛ هنری که ریشههای آن در پیشینه دیرینه چرمدوزی این منطقه نهفته است و قدمت آن به هزاران سال پیش بازمیگردد. شواهد باستانشناسی کشفشده در معدن نمک چهرآباد از جمله چکمه چرمی مشهور «مرد نمکی»، نشان میدهد که صنعت چرم و هنر ساخت پایپوش در این سرزمین تاریخی دیرینه داشته و از گذشتههای دور بخشی از فرهنگ و مهارت مردمان این منطقه بوده است. در گذر قرنها، این هنر از یک نیاز ساده برای پوشش پا، به تدریج به جلوهای از زیباییشناسی و خلاقیت هنری تبدیل شد.
چاروقدوزی که گفته میشود ریشههای آن به دوره ساسانیان میرسد، در دوران صفویان به اوج شکوفایی و جلوه هنری خود دست پیدا کرد. در آن دوره، تنوع طرحها، نقشها و رنگهای بهکاررفته در چاروق، آن را از یک پایپوش معمولی به اثری فاخر و هنری بدل کرد. نخهای ابریشمی رنگارنگ، گلابتونهای درخشان و دوختهای ظریف، هر جفت چاروق را به تابلویی از هنر دست تبدیل میکرد؛ تابلویی که حاصل ساعتها دقت، حوصله و مهارت استادکاران بود.
خاستگاه اصلی این هنر در استان زنجان، شهر تاریخی سلطانیه بوده است؛ شهری که در دورههای مختلف تاریخی از مراکز مهم هنر و صنعت به شمار میرفت. با گذشت زمان، چاروقدوزی از سلطانیه به شهر زنجان منتقل شد و در بازارهای پرجنبوجوش این شهر رونق گرفت. کارگاههای کوچک و سنتی، نسل به نسل میزبان استادکارانی شدند که راز و رمز این هنر را به شاگردان خود میآموختند تا چراغ چاروقدوزی همچنان روشن بماند.
ردپای تاریخ در تار و پود چاروق زنجان
امروز نیز چاروق، تنها یادگاری از گذشته نیست؛ بلکه هنری زنده و پویاست که همچنان در دستان هنرمندان زنجانی جان میگیرد. ترکیب خلاقانه رنگها، نقشهای ظریف و دوختهای استادانه، این پایپوش سنتی را به یکی از شاخصترین صنایعدستی ایران تبدیل کرده است؛ هنری که نهتنها در میان گردشگران داخلی، بلکه در بازارهای جهانی نیز توجه بسیاری را به خود جلب کرده است.
چاروق زنجان، روایتگر داستانی طولانی از تاریخ، هنر و فرهنگ است؛ داستانی که از دل معادن نمک هزاران سال پیش آغاز میشود، از شکوه هنر صفویان عبور میکند و امروز در بازارهای زنجان ادامه پیدا میکند، در هر تار و پود آن، میتوان ردپای گذشتهای پربار و هنری اصیل را دید؛ هنری که همچنان با رنگهای شاد و نقشهای چشمنواز خود، جلوهای از زیبایی و هویت ایرانی را به نمایش میگذارد.
زهرا محمدی، هنرمند چاروق دوز به خبرنگار ایمنا میگوید: چاروقدوزی، هنری بومی و مختص استان زنجان که لازم است با تبلیغات گسترده و برنامهریزی هدفمند، زمینه معرفی هرچه بیشتر آن فراهم شود.
وی با مقایسه چاروق با دیگر صنایعدستی استان میافزاید: محصولاتی همچون چاقوی زنجان، ظروف و اشیای مسی و ملیلهکاری بهواسطه تبلیغات مناسب جایگاه شناختهشدهای در سطح کشور پیدا کردهاند؛ بهگونهای که نام زنجان با چاقوی باکیفیت و زیبای آن گره خورده است؛ اما در حوزه چاروق هنوز این میزان از معرفی و برندسازی اتفاق نیفتاده و نیازمند توجه و تبلیغ بیشتری است.
این هنرمند ادامه میدهد: در حال حاضر در شهر مشهد نیز کفشهایی تولید میشود که از نظر ظاهری شباهتهایی با چاروق زنجان دارد، اما در طرح ساختار و اصالت با چاروقهای زنجان تفاوتهای اساسی دارند.
کرمی درباره آموزش این هنر نیز میگوید: با پیگیری نهادهای مرتبط، بستر آموزش چاروقدوزی در استان فراهم شده است، اما در حال حاضر تنها دو استادکار ماهر و باتجربه در این حوزه فعالیت دارند که آنها نیز در سنین بالا قرار دارند. در مقابل، برخی جوانان علاقهمند با سلیقه و نگاه شخصی خود وارد این عرصه میشوند، اما نیاز به آموزش اصولی و انتقال تجربه بیش از گذشته احساس میشود.
وی با اشاره به مشکلات فعالان این حوزه میافزاید: گرانی مواد اولیه و نبود بازار فروش متناسب با هزینه و زمانی که برای تولید صرف میشود، از مهمترین چالشهای پیشروی هنرمندان چاروقدوز است؛ با این حال با حمایت، برنامهریزی و ایجاد بازار مناسب، میتوان این هنر اصیل را به جایگاه شایسته خود رساند.
چاروق زنجان در مرز فراموشی
فاطمه عبداللهی، رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان صنایعدستی اتاق بازرگانی استان زنجان به خبرنگار ایمنا میگوید: این هنر بومی که روزگاری پایپوش اصلی مردم منطقه بود، امروز بهدلیل نبود بازار هدف و ضعف در برندسازی در معرض خطر جدی منسوخ شدن قرار گرفته است.
وی با اشاره به پیشینه تاریخی چاروق میافزاید: چاروق نوعی پایپوش سنتی است که با چرم گاو و نخهای ابریشمی رنگارنگ در طرحهایی همچون توری و پردهبند دوخته میشود.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان صنایعدستی اتاق بازرگانی استان زنجان ادامه میدهد: این هنر به لحاظ زیباییشناسی و نقوش انتزاعی، همواره مورد توجه هنرشناسان داخلی و خارجی بوده و پیشینه آن به دوره ساسانیان بازمیگردد؛ هرچند شکوفایی و اوج تزیینات آن را میتوان در عصر صفویان مشاهده کرد.
وی با بیان اینکه چاروق در گذشته ساختاری ساده داشت، میگوید: تغییرات اساسی در فرم و طراحی آن برای نخستین بار توسط مرحوم اصغر خطیبی انجام شد که او با ابتکار خود نخستین قالب چاروق را با استفاده از گل و روکش کاغذی ساخت و نمونههایی همچون چاروقهای پشتبسته گلدار، تمام پردهبند و مدلهای ترکیبی را به بازار عرضه کرد.
عبداللهی ادامه میدهد: پس از آن نیز استاد غلامعلی رضایی از پیشکسوتان این رشته با الهام از نمونههای قدیمی، بیش از هفت طرح جدید به مجموعه طرحهای سنتی چاروق افزود و به نوعی جان تازهای به این هنر بخشید.
رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان صنایعدستی استان زنجان با اشاره به تغییر کارکرد این محصول تصریح میکند: چاروق امروزی دیگر کاربرد مصرفی گذشته را ندارد و بیشتر به یک اثر تزئینی ظریف تبدیل شده است؛ بهگونهای که امروزه زنان و دختران شهری از آن بهعنوان کفش روفرشی استفاده میکنند.
وی با بیان اینکه تفاوت چاروق قدیم و جدید ، چشمگیر است، میگوید: چاروق سنتی زنجان از چرم خام ساخته میشد، بدون پاشنه بود و با تسمههایی به ساق پا بسته میشد که این نوع چاروق بیشتر در مناطق روستایی و توسط چوپانان و کشاورزان استفاده میشد، در حالی که نمونههای امروزی ظریف، تزیینی و متفاوت از نسخههای اولیه هستند.
عبداللهی با ابراز نگرانی از وضعیت فعلی این هنر میافزاید: بهدلیل نبود بازار عرضه منسجم، تمرکز نداشتن بر برندسازی و کمبود حمایتهای لازم، چاروقدوزی به مرحلهای رسیده است که میتوان گفت نفسهای آخر خود را میکشد.
وی با اشاره به برنامههای در دست اقدام برای احیای این هنر تصریح میکند: تلاشهایی برای معرفی گستردهتر، بازاریابی هدفمند و حتی صادرات چاروق زنجان در حال انجام است تا بتوان با ایجاد بازارهای جدید از فراموش شدن این هنر اصیل جلوگیری کرد و آن را به جایگاه شایسته خود بازگرداند.
اجرای طرح آموزشی مهارتمحور در حوزه صنایعدستی زنجان
سید میکائیل موسوی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان با اشاره به اجرای طرح آموزشی مهارتمحور در حوزه صنایعدستی استان به خبرنگار ایمنا میگوید:: در این برنامه، دانشآموزان زیر نظر استادکاران برجسته رشتههای سنتی، از جمله استاد مردعلی حیدری با شیوههای ساخت چاروق آشنا شدند؛ هنری اصیل و بومی استان زنجان که امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه و احیا است.
وی با قدردانی از حضور فعال و پرانگیزه دانشآموزان میافزاید: آموزش صنایعدستی به نسل جوان، علاوهبر ایجاد انگیزه برای ورود به عرصه کارآفرینی، نقش مهمی در صیانت و تداوم رشتههای سنتی همچون چاروقدوزی ایفا میکند و میتواند زمینهساز شکلگیری کسبوکارهای کوچک اما پایدار باشد.
به گزارش ایمنا، چاروق زنجان تنها یک پایپوش سنتی نیست، روایتگر بخشی از هویت فرهنگی و هنری این سرزمین است. هنری که قرنها در دستان استادکاران زنجانی شکل گرفته و با هر دوخت، داستانی از صبر، مهارت و زیبایی را روایت کرده است.
با این حال، ادامه حیات این هنر کهن امروز بیش از هر زمان دیگری به توجه، آموزش نسل جوان و ایجاد بازارهای جدید نیاز دارد. اگر حمایتها جدیتر و معرفی این هنر گستردهتر شود، چاروق میتواند بار دیگر جایگاه شایسته خود را در میان صنایعدستی ایران و حتی بازارهای جهانی پیدا کند.
شاید در میان هیاهوی زندگی مدرن، هنوز هم در گوشهای از بازار زنجان، دستان هنرمندی مشغول دوخت چاروقی تازه باشد؛ چاروقی که نهتنها یک سوغات رنگین، بلکه تکهای از تاریخ و فرهنگ ایران را با خود به همراه دارد.
نظر شما