به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، شهرهای جهان با شدت غیرقابلانتظاری در معرض پیامدهای تغییرات اقلیمی از سیلابهای مکرر و آسیبپذیری سواحل گرفته تا گرمای شدید و کمبود آب قرار گرفتهاند. این واقعیت، برنامهریزی شهری را به نقطهای رسانده است که پاسخ به چالشهای اقلیمی باید در قلب تصمیمسازی و طراحی کالبدی قرار گیرد. شهرهای آسیایی در حال بازتعریف استراتژیهای توسعه شهری خود هستند، با ترکیب راهحلهای مبتنی بر طبیعت، فناوریهای پیشرفته، مشارکت اجتماعی و برنامهریزی بلندمدت تا تابآوری شهری را در برابر شوکهای اقلیمی و در راستای عدالت زیستمحیطی تقویت کنند.
توکیو؛ تلفیق زیرساختهای هوشمند و فضاهای سبز شهری
توکیو، پایتخت ژاپن و یکی از بزرگترین کلانشهرهای جهان، با چالشهای متنوع اقلیمی از جمله سیلابهای فصلی، افزایش دمای شهری، ریسکهای زمینلرزه و کمبود فضاهای سبز در مناطق پرجمعیت روبهروست. پاسخ توکیو به این بحرانها یک رویکرد چندلایه و جامع است که شامل زیرساختهای سخت و نرم، طراحی شهری طبیعتمحور و فناوریهای دادهمحور میشود. یکی از برجستهترین اقدامات این شهر، توسعه شبکه گسترده فضاهای سبز و پارکهای شهری است که نهتنها به عنوان مناطق تفریحی و اجتماعی عمل میکنند، بلکه نقش مهمی در کنترل سیلاب، کاهش دمای سطح شهر و افزایش تنوع زیستی دارند.
توکیو با سرمایهگذاری گسترده در زیرساختهای مدیریت سیلاب، به یکی از پیشرفتهترین شهرهای جهان در مقابله با بارشهای شدید و پدیدههای حدی اقلیمی تبدیل شده است. یکی از مهمترین اقدامات این شهر، توسعه سیستمهای زیرزمینی عظیم تخلیه و ذخیره آبهای سطحی است که بهصورت تونلها و مخازن چندمنظوره در زیر بافت شهری ساخته شدهاند. این تونلها که طولشان در بعضی بخشها به دهها کیلومتر میرسند، در زمان بارندگیهای شدید، حجم عظیمی از رواناب را بهسرعت جمعآوری و به مخازن موقت هدایت میکنند تا از طغیان رودخانهها و آبگرفتگی مناطق مسکونی جلوگیری شود.
این سامانهها به حسگرهای پیشرفته اندازهگیری سطح و دبی آب و همچنین سیستمهای کنترل دیجیتال متصل هستند که امکان پایش لحظهای و تنظیم هوشمند جریان را فراهم میکند. در کنار این زیرساختهای بزرگمقیاس، توکیو پروژههای «شهر اسفنجی کوچک» را در مقیاس محلهای اجرا کرده است. استفاده از سطوح نفوذپذیر، باغهای باران و حوضچههای کوچک ذخیره آب باران موجب میشود بخشی از رواناب در محل جذب یا ذخیره شود و فشار وارده بر شبکههای اصلی مدیریت سیلاب بهطور مؤثری کاهش پیدا کند.
توکیو در حوزه طراحی شهری مقاوم در برابر گرما، از سقفها و دیوارهای سبز، پوشش گیاهی در خیابانها و مسیرهای سایهدار استفاده میکند تا اثر جزیره حرارتی شهری را کاهش دهد و سلامت شهروندان را بهبود بخشد. این اقدام در مناطق پرجمعیت و صنعتی، با استفاده از مواد با بازتاب حرارتی بالا و ایجاد مسیرهای خنککننده طبیعی، ترکیب شده است.
توکیو همچنین بر مشارکت شهروندان و آموزش عمومی تأکید دارد. برنامههایی برای آموزش ساکنان در مدیریت سیلاب خانگی، حفظ فضای سبز محلی و کاهش مصرف انرژی اجرا میشود تا مردم به بخشی فعال از راهکارهای تابآوری شهری تبدیل شوند. تجربه توکیو نشان میدهد که شهرسازی اقلیمی موفق در شهرهای پرجمعیت نیازمند یکپارچگی میان فناوری، طراحی طبیعی، زیرساختهای سخت و نرم و مشارکت اجتماعی است تا تابآوری اقلیمی و کیفیت زندگی شهری افزایش پیدا کند.
پکن و شهرهای چین؛ شهرهای اسفنجی برای مدیریت آب و سیلاب
چین یکی از پیشروترین کشورها در توسعه راهکارهای شهری اقلیمی در سطح کلان ملی است که مدل «شهر اسفنجی» را بهطور رسمی در سیاستهای توسعه خود به کار گرفته است. این مفهوم که نخستین بار در چین شکل گرفت، بر این اصل استوار است که آب باید جذب، ذخیره و بهطور طبیعی مدیریت شود، نه اینکه فقط از طریق شبکههای زهکشی سنتی دفع شود.
در چهارچوب این رویکرد، چندین شهر چین از جمله ووهان، شنژن، شیامن و نانجینگ در پروژههای پایلوت ملی مشارکت داشتهاند که هدف آنها ارتقای عملکرد هیدرولوژیکی بافت شهری در برابر بارشهای حدی است. در این پروژهها، طراحی فنی بر پایه مدیریت یکپارچه رواناب شهری انجام شده است و شاخصهایی همچون ضریب نفوذپذیری، زمان تمرکز رواناب و ظرفیت ذخیره موقت آب بهصورت کمی ارزیابی شدهاند. فضاهای باز قابل نفوذ با استفاده از مصالح چندلایه شامل لایه سطحی متخلخل، لایه فیلتر شنی و لایه ذخیره موقت زیرسطحی طراحی میشوند تا نفوذ آب و تخلیه کنترلشده آن امکانپذیر باشد.
تالابهای مصنوعی و پارکهای ذخیره رواناب بهگونهای مهندسی شدهاند که علاوه بر کاهش پیک سیلاب، نقش تصفیه طبیعی آلایندهها از طریق فرایندهای زیستی و رسوبگذاری را ایفا کنند. استفاده از پوششهای گیاهی بومی با ظرفیت تبخیر-تعرق بالا نیز در همین راستا به تنظیم چرخه آب محلی کمک میکند. این زیرساختهای سبزآبی با شبکه زهکشی خاکستری شهری یکپارچه شدهاند تا در زمان بارشهای شدید، فشار هیدرولیکی بر کانالها و تونلهای اصلی بهطور محسوسی کاهش و تابآوری سیستم شهری افزایش پیدا کند. طراحی شهری در این مدل به گونهای است که آب باران سریع دفع نمیشود، بلکه بهتدریج جذب و در محلهای مناسب استفاده یا به منابع زیرزمینی بازگردانده میشود.
این پروژهها به افزایش تنوع زیستی، بهبود کیفیت هوا و ایجاد فضاهای تفریحی کمک میکنند که در کنار نقش اصلی در مقابله با سیلاب، مزایای اجتماعی و زیستمحیطی گستردهتری نیز فراهم میآورند. اجرای موفق سیاست شهرهای اسفنجی در چین، نمونهای قابلتوجه از تلفیق سیاست ملی، طراحی شهری مبتنی بر طبیعت و زیرساختهای اقلیمی است که میتواند برای شهرهای آسیایی دیگر نیز الهامبخش باشد.
بانکوک؛ پارکهای اقلیمی و مدیریت سیلاب در شهری در حال غرق شدن
بانکوک، پایتخت تایلند، در دلتای رود چائو فرایا ساخته شده است و شهری کمارتفاع و مستعد سیلاب محسوب میشود. بانکوک از جمله شهرهایی است که بهصورت فزایندهای با چالشهای ناشی از افزایش سطح آب، تهدیدات سیلاب و فرونشست زمین روبهرو بوده است. این مشکلات موجب شده است تا برنامهریزان شهری بهجای تکیه صرف بر زیرساختهای خشک و سختافزاری، به راهحلهای مبتنی بر طبیعت و طراحی فضاهای سبز قابلانعطاف توجه کنند
یکی از برجستهترین پروژههای اقلیمی بانکوک، پارک جنگلی بنجاکیتی است که در یک سایت سابق صنعتی بهعنوان فضای باز شهری چندمنظوره طراحی شده است. در این پروژه از اصول «شهر اسفنجی» بهره گرفته شده است؛ پارک مجهز به سیستمهای تالابی و زیرسطحی ذخیره آب است که شامل مخازن زیرسطحی با ظرفیت کنترل دبی جریان، لایههای فیلتر شن و بستری از مصالح نفوذپذیر است تا آب باران را جمعآوری، ذخیره و بهتدریج به محیط باز یا شبکه زهکشی هدایت کند. این سیستمها با حسگرهای سطح و جریان آب و کنترل دیجیتال یکپارچه شدهاند تا عملکرد در زمان واقعی پایش و بهینهسازی شود.
پوشش گیاهی پارک نیز با دقت انتخاب شده است؛ گونههای بومی و مقاوم به خشکی بهگونهای کاشته شدهاند که علاوه بر افزایش تنوع زیستی و کاهش دمای محیط شهری، قابلیت جذب و نگهداری حجم قابلتوجهی آب باران را داشته باشند. طراحی مسیرهای پیادهروی، فضاهای آموزشی و تفریحی بهصورت یکپارچه با ساختار هیدرولوژیکی پارک انجام شده است تا ضمن ارتقای کیفیت زندگی شهری، تعامل مردم با اکوسیستم را افزایش دهد.
پارک جنگلی بنجاکیتی نهتنها به عنوان یک هدف گردشگری شناخته میشود، بلکه بهطور مؤثر بارش شدید را مدیریت میکند و ریسک سیلاب را در بخشهای اطراف کاهش میدهد. ظرفیت ذخیره آب طراحیشده در این پارک نشان میدهد که چگونه فضاهای سبز گسترده میتوانند نقشهای چندگانه از جمله کنترل سیلاب، افزایش فضای عمومی و تقویت اکوسیستم شهری را همزمان بازی کنند. علاوه بر این، در بانکوک حرکتهای طراحی شهری دیگری نیز شکل گرفتهاند که بر افزایش فضای سبز شهری، مسیرهای دوچرخهسواری، پوشش گیاهی در خیابانها و ایجاد فضاهای باز مقاوم در برابر سیلاب تمرکز دارند، که همه آنها در راستای بهبود کیفیت زیستمحیطی و سازگاری با تغییرات اقلیم قرار گرفتهاند.
دهلی؛ یکپارچهسازی مدیریت رواناب و طراحی زیرساختی
دهلی، پایتخت هند، نمونه دیگری از شهرهای آسیایی است که در رویارویی با نفوذ بارشهای شدید و تغییرات اقلیمی، به بازاندیشی در شبکه زیرساختهای شهری پرداخته است. این شهر بهتازگی یک طرح جامع مدیریت آب و زیرساختهای رواناب برای افزایش تابآوری در برابر سیلاب و بارشهای فصلی نهایی کرده است.
این برنامه که توسط اداره عمومی کارهای دولتی تهیه شده، حذف سازههای ناکارآمد قدیمی و جایگزینی با سیستمهای یکپارچه و مدرن را هدف قرار داده است. ابزارهای تکنولوژیک پیشرفته همچون مدلهای GIS ، SewerGEMS و SWMM برای طراحی مدلی پویا و هوشمند استفاده میشود که میتواند شبکههای زهکشی، آبگیری از مناطق سبز، آبهای سطحی و تالابها را در تعامل مؤثر مدیریت کند.
طراحی این سیستم مدرن بهگونهای است که پیشبینی افزایش شدت بارشها و تغییرات هیدرولوژیک آینده نیز در آن لحاظ شده است. این راهکار موجب میشود دهلی بهتر از گذشته بتواند با سیلابها مقابله کند و فشار بر زیرساختهای قدیمی را کاهش دهد. برنامه دهلی طبیعتمحور است و استفاده از پارکها، تالابها و سیستمهای جمعآوری آب باران را بهعنوان بخشی از راهحل بلندمدت در نظر میگیرد. در کنار طراحی کالبدی، این طرح تأکید زیادی بر همکاری بین دستگاههای شهری و مشارکت عمومی دارد تا اطمینان حاصل شود که راهحلها نهتنها تکنیکی، بلکه اجتماعی و عملی باشند.
داکا؛ بازآفرینی فضاهای شهری برای تابآوری اجتماعی و محیطی
داکا، پایتخت بنگلادش، بهعنوان یکی از آسیبپذیرترین کلانشهرهای جهان در برابر افزایش سطح آب دریا، سیلابهای موسمی و کمبود آب آشامیدنی شناخته میشود. فشار جمعیت بالا، تراکم شهری و شبکه زهکشی ناکارآمد، شهر را در برابر رواناب شدید سطحی و رخدادهای سیلابی فصلی بسیار آسیبپذیر کرده است. در پاسخ به این چالش، تیمهای طراحی شهری و معماران منظر در داکا پروژههای پایلوتی را آغاز کردهاند که فضاهای باز و پارکها را به سکوی چندمنظوره مدیریت و ذخیره آب باران تبدیل میکنند.
در بخشهایی از این طرحها، حفاری گودالها و ترانشههای زیرسطحی برای جمعآوری رواناب حاصل از بارشها اجرا شده است. این سیستمها پس از عبور از لایههای فیلتر شن و بستری با نفوذپذیری کنترلشده، آب ذخیرهشده را برای مصارف غیرشرب شهری، همچون آبیاری فضای سبز، پر کردن برکهها و فعالیتهای تفریحی شهری به کار میگیرند، همچنین مسیرهای طراحی شده برای هدایت جریان سطحی خیابانها به این گودالها، نوعی شبکه آبرو و مدیریت جریان سطحی ایجاد میکنند که فشار وارد بر شبکه زهکشی شهری را کاهش میدهد و ریسک سیلاب را در مناطق پرجمعیت به حداقل میرساند.
رویکرد مدیریت یکپارچه رواناب شهری با ترکیب زیرساخت سبز و سازهای، در بیش از ۳۰ پارک و زمین بازی داکا پیادهسازی شده است. نتایج اولیه نشان میدهد که با وجود محدودیت منابع مالی و فضایی، طراحی شهری نوآورانه و مبتنی بر عملکرد اکولوژیک میتواند راهحلهای قابلتکرار و مقیاسپذیر برای مقابله با چالشهای اقلیمی فراهم آورد و تابآوری شهری را بهطور محسوسی افزایش دهد.
تجارب شهرهای آسیایی نشان میدهد که مقابله با بحرانهای اقلیمی در شهرسازی نیازمند ترکیب راهحلهای طبیعتمحور، طراحی زیرساختهای هوشمند، فناوری دادهمحور و مشارکت اجتماعی است. از پارکهای چندمنظوره آبگرا در بانکوک گرفته تا شهرهای اسفنجی چین و طرحهای جامع مدیریت رواناب در دهلی و داکا، الگوهای متفاوتی وجود دارند اما همه بر یک اصل مشترک تأکید دارند: اینکه تابآوری شهری واقعی زمانی حاصل میشود که طراحی شهری با سیاستهای اقلیمی هماهنگ شده و نیازهای انسانی و محیط زیستی را بهصورت همزمان پاسخ دهد.
نظر شما