به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، کشاورزی بام شهری بهعنوان یکی از نوآورانهترین رویکردهای دهه اخیر، موفق شده است فضاهای بیاستفاده پشتبامها را به مراکز تولید غذا تبدیل کند. این شیوه با بهرهگیری از سیستمهای خاکی، هیدروپونیک، آکواپونیک و آئروپونیک، سبزیجات، میوهها، گیاهان دارویی و در بعضی موارد زنبور یا مرغهای خانگی را پرورش میدهد. در سالهای اخیر، با افزایش چالشهای اقلیمی و تراکم جمعیت در کلانشهرها، اهمیت این رویکرد دوچندان شده است.
پیشرفت در بسترهای سبک و کیتهای ماژولار موجب شد ساختمانهای موجود نیز بتوانند بهراحتی به مزارع بام مجهز شوند. این روند با اصول اقتصاد چرخشی همسو است؛ آب خاکستری و پسماندهای آلی به کود تبدیل میشوند و ساختمانها با عایقکاری طبیعی تا ۳۰ درصد در مصرف انرژی سرمایش و گرمایش صرفهجویی میکنند.
کشاورزی بام شهری با سایهاندازی و ایجاد فرایند تبخیر-تعرق، دمای محیط را دو تا پنج درجه کاهش میدهد و اثر جزایر حرارتی را مهار میکند. سقفهای سبز تا ۷۰ درصد باران را جذب میکنند و خطر سیلاب و هزینه زیرساختهای آب شهری را کاهش میدهند. علاوه بر این، گسترش بامهای سبز میتواند تنوع زیستی را در شهرها افزایش دهد. برای مثال، پروژه شهر طبیعی پاریس توانسته است بیش از ۳۰ گونه حشره گردهافشان را جذب کند. از سوی دیگر، هر هزار مترمربع مزرعه بام سالانه یک تا دو تن دیاکسید کربن را از طریق زیستتوده و خاک جذب میکند.
این مزارع نهتنها به پایداری شهری کمک میکنند، بلکه منبع درآمد قابلتوجهی برای شهرها به شمار میروند. در پاریس، مزرعه شهر طبیعی سالانه حدود سه میلیون یورو از فروش سبزیجات و گیاهان دارویی به دست میآورد و میتواند در بازهای سه تا پنجساله بازگشت سرمایه خود را محقق کند. در بمبئی، برنامههای آموزشی ویژه برای بیش از ۵۰۰ زن در حوزه کشاورزی بام اجرا شده که علاوه بر ایجاد فرصتهای شغلی، به شکلگیری اقتصادی فراگیر و توانمندسازی اجتماعی منجر شده است.
مزایای این پروژهها تنها به درآمد محدود نمیشود؛ کاهش هزینه حملونقل غذا تا ۹۰ درصد و صرفهجویی ۱۵ تا ۲۵ درصدی در مصرف انرژی ساختمانها از دستاوردهای مهم آنهاست. در بعد اجتماعی نیز این مزارع نقشی کلیدی در تقویت حاکمیت غذایی ایفا میکنند و توانستهاند بین ۵ تا ۱۰ درصد نیاز محلات کمدرآمد را بهطور مستقیم تأمین کنند.
ادغام فناوریهای پیشرفته در کشاورزی بام، این حوزه را به سطحی نوین رسانده است. حسگرهای اینترنت اشیا با پایش مداوم شاخصهایی چون pH، رطوبت و میزان مواد مغذی، دادههای دقیقی فراهم میکنند که از طریق اپلیکیشنها به پیشبینی عملکرد و افزایش بهرهوری تا حدود ۴۰ درصد منجر میشود. هوش مصنوعی نیز با استفاده از بینایی رایانهای توانسته است آفات را در مراحل اولیه شناسایی کند و از خسارتهای گسترده جلوگیری کند. طراحی ماژولهای عمودی، همچون ستونهای بهکاررفته در پروژه پاریس، امکان ایجاد مزرعهای ۱۰۰ مترمربعی را تنها در فضایی ۲۰ مترمربعی فراهم کرده و ظرفیت تولید را در محیطهای متراکم شهری چند برابر ساخته است.
افزون بر این، انرژی خورشیدی برای تأمین روشنایی و تولید بیوگاز از پسماندهای کشاورزی، چرخهای پایدار و خودکفا ایجاد کردهاند که نهتنها هزینهها را کاهش میدهد، بلکه اثرات زیستمحیطی را نیز به حداقل میرساند. مجموعه این نوآوریها نشان میدهد که کشاورزی بام دیگر یک راهکار مکمل نیست، بلکه به زیرساختی هوشمند و پایدار برای آینده شهرها تبدیل شده است.
در فاصله سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، فقط در آسیا بیش از یک میلیون مترمربع ظرفیت جدید برای کشاورزی بام شهری ایجاد شد که نشان میدهد این رویکرد یک تجربه محدود نیست، بلکه به جریان اصلی توسعه شهری بدل شده است. روندهای جهانی نیز این حرکت را تقویت میکنند: ادغام هوش مصنوعی با کشاورزی برای پایش و پیشبینی عملکرد، بستههای سیاستی پیشرو همچون AgriFood ۲۰۳۰ در سنگاپور و حمایتهای بینالمللی که مسیر را برای گسترش سریعتر هموار ساختهاند.
سازمان فائو پیشبینی کرده است که تا سال ۲۰۳۰، دستکم ۱۰ درصد از سبزیجات مورد نیاز شهرها میتواند از طریق بامها تأمین شود که اگر محقق شود، نهتنها فشار بر زمینهای کشاورزی سنتی را کاهش میدهد، بلکه امنیت غذایی شهری را در برابر بحرانهای اقلیمی و اختلالات زنجیره تأمین تقویت خواهد کرد.
بزرگترین مزرعه بام اروپا در پاریس؛ پیوند فناوری و امنیت غذایی
پاریس با پروژه «طبیعت شهری» یکی از شاخصترین نمونههای کشاورزی بام شهری را در جهان ایجاد کرده است. این مزرعه که در سال ۲۰۲۴ توسعه یافت، مساحتی معادل ۸۰ هزار مترمربع دارد و بهعنوان بزرگترین مزرعه بام اروپا شناخته میشود. طراحی آن بر پایه ستونهای هیدروپونیک انجام شده است؛ بیش از ۱۸۰۰ ستون عمودی که امکان تولید ۲۰۰ کیلوگرم محصول در هر مترمربع را فراهم میکنند. این سیستم با استفاده از آب باران و انرژی خورشیدی، چرخهای پایدار ایجاد کرده و وابستگی به منابع خارجی را کاهش داده است.
طبیعت شهری سالانه حدود ۱۰۰۰ تن محصول شامل توتفرنگی، گوجهفرنگی، سالاد و گیاهان دارویی تولید میکند و درآمدی معادل ۱۲۰۰ یورو در هر مترمربع به دست میآورد. این پروژه بیش از ۵۰ شغل مستقیم ایجاد کرده است و با رستورانهای محلی همکاری دارد تا محصولات تازه را بدون واسطه به مصرفکنندگان برساند. این مدل «از مزرعه تا میز» نهتنها کیفیت غذا را ارتقا داده، بلکه مسیرهای حملونقل را کوتاه کرده و انتشار کربن را کاهش داده است.
این مزرعه توانسته است سالانه حدود ۵۰۰ تن دیاکسید کربن را کاهش دهد و دمای محیط اطراف را تا چهار درجه سانتیگراد پایین بیاورد، همچنین با جذب گردهافشانها و ایجاد زیستگاههای کوچک، تنوع زیستی شهری را تقویت کرده است. طبیعت شهری با برنامههای آموزشی و همکاری با مدارس، نسل جدید را با کشاورزی پایدار آشنا میکند. این پروژه با همکاری مدارس، کارگاههای آموزشی و بازدیدهای عملی برای دانشآموزان برگزار میکند تا کودکان و نوجوانان چرخه رشد گیاهان، مدیریت آب و اهمیت تنوع زیستی را از نزدیک تجربه کنند. بخشی از محصولات مزرعه نیز به برنامههای تغذیه مدارس اختصاص داده میشود تا دانشآموزان به مصرف غذای تازه و سالم دسترسی داشته باشند. علاوه بر این، خانوادهها و داوطلبان در جشنوارههای غذایی و فعالیتهای مشترک شرکت میکنند و دانشجویان بهعنوان کارآموز در مزرعه مهارتهای کشاورزی شهری و مدیریت منابع را میآموزند. این پروژه نشان میدهد که چگونه میتوان در قلب یک کلانشهر متراکم، با ترکیب فناوریهای نوین و سیاستهای حمایتی، امنیت غذایی، اشتغال و پایداری زیستمحیطی را همزمان محقق کرد.
گلخانههای بام ونکوور؛ سیاست سبز برای آینده پایدار
ونکوور با یک سیاست نوآورانه توانست کشاورزی بام شهری را به بخشی جداییناپذیر از توسعه پایدار شهری تبدیل کند. بر اساس آئیننامه محدودیتهای سالانه گازهای گلخانهای و انرژی ساختمانها که در چهارچوب «برنامه اقدام اضطراری اقلیمی» شهر تصویب شد، ساختمانهای بزرگ جدید با مساحت بیش از ۲۰ هزار مترمربع ملزم شدند گلخانههای بام یا فضاهای سبز مشابه را در طراحی خود بگنجانند. نتیجه این سیاست، ایجاد بیش از ۵۰ سایت کشاورزی بام تا سال ۲۰۲۵ است که سالانه حدود ۲۰۰ تن سبزیجات تازه تولید میکنند.
گلخانههای بام نهتنها امنیت غذایی شهر را تقویت کردهاند، بلکه با کاهش مصرف انرژی و جذب آب باران، فشار بر زیرساختهای شهری را نیز کاهش دادهاند. افزون بر این، حدود ۳۰ درصد این مزارع توسط تعاونیهای محلی اداره میشوند و به آموزش و اشتغال صدها نفر از شهروندان کمک کردهاند. بیش از ۲۰۰ نفر از ساکنان آموزش دیدهاند تا در مدیریت و نگهداری این مزارع مشارکت کنند. یکی از نمونههای شاخص، بیمارستانی است که با مزرعه بام خود غذای روزانه ۵۰۰ بیمار را تأمین میکند. این اقدام نهتنها هزینهها را کاهش داده، بلکه کیفیت تغذیه بیماران را ارتقا داده است.
ویژگی برجسته گلخانههای بام ونکوور، ادغام سیستمهای آکواپونیک و ترکیبی از پرورش ماهی و کشت گیاهان است که چرخهای بدون پسماند ایجاد میکند. ضایعات غذایی بهعنوان خوراک ماهی استفاده میشوند و آب غنیشده از مواد مغذی برای گیاهان به کار میرود. این چرخه بسته بهرهوری را افزایش داده و مصرف منابع را به حداقل رسانده است. ونکوور با این سیاست نشان داد که چگونه میتوان با ترکیب قوانین شهری، فناوریهای نوین و مشارکت اجتماعی، کشاورزی بام را به یک زیرساخت پایدار و حیاتی برای آینده شهر تبدیل کرد.
کشاورزی پایدار بر فراز بامهای بمبئی؛ توانمندسازی زنان و امنیت غذایی
بمبئی با راهاندازی پروژه «برگهای شهر» بیش از ۱۰۰ پشتبام را به مزارع کشاورزی پایدار تبدیل کرده است. این رویکرد بر پایه اصول کشاورزی پایدار بدون شخم و کشت چندلایه طراحی شده است. محصولات اصلی شامل بامیه، فلفل و مورینگا هستند که در شرایط آبوهوایی سخت و بارانهای موسمی عملکرد بالایی دارند.
این پروژه عملکردی معادل ۱۵۰ کیلوگرم در هر مترمربع ایجاد کرده است و محصولات را بهطور مستقیم به محلات کمدرآمد عرضه میکند. سیستمهای ساده همچون آبیاری قطرهای با استفاده از مخازن آب باران که در این پروژه به کار میرود، هزینهها را کاهش و بهرهوری را افزایش میدهند.
پروژه برگهای شهر با رویکردی اجتماعی و پایدار بیش از هزار زن را در زمینه کشاورزی بام آموزش داده و توانسته است درآمدی حدود ۵۰ لک روپیه برای جامعه محلی ایجاد کند. این ابتکار نهتنها امنیت غذایی را در محلات کمدرآمد تقویت کرده، بلکه به توانمندسازی زنان و شکلگیری اقتصادی فراگیر و عادلانه کمک کرده است. الگوی مالکیت اجتماعی که در این پروژه بهکار گرفته شده است، علاوه بر جلوگیری از سرقت و تخریب، حس تعلق و مسئولیتپذیری را در میان ساکنان افزایش داده و مشارکت جمعی را به بخشی جداییناپذیر از موفقیت آن تبدیل کرده است.
مزارع بام بمبئی توانستهاند دمای محیط را تا سه درجه کاهش دهند و حدود ۴۰ درصد رواناب بارانهای موسمی را جذب کنند. این اقدام فشار بر زیرساختهای شهری را کاهش داده و خطر سیلاب را مهار کرده است. برگهای شهر با ترکیب دانش بومی، فناوریهای ساده و مشارکت اجتماعی، کشاورزی بام را به ابزاری برای عدالت اجتماعی و پایداری زیستمحیطی تبدیل کرده است.
نقشهبرداری هوشمند و کشاورزی بام داکا؛ بازگشت طبیعت به شهر
داکا در سال ۲۰۲۴ با استفاده از فناوری GIS توانست بیش از ۱۰ میلیون مترمربع پشتبام مناسب برای کشاورزی را شناسایی کند. در همان سال، ۲۰۰ مزرعه هیدروپونیک ایجاد شد که سالانه حدود ۵۰۰ تن محصول تولید میکنند. این محصولات شامل اسفناج و گیاهان دارویی هستند که بهطور مستقیم در اختیار ۵۰ هزار نفر قرار میگیرند.
سیستمهای سبک با وزن حدود پنج کیلوگرم در هر مترمربع برای ساختمانهای قدیمی طراحی شدند تا فشار سازهای ایجاد نکنند. دولت با پرداخت ۵۰ درصد هزینهها، مشارکت شهروندان را تسهیل کرده و واردات محصولات کشاورزی را تا ۵ درصد کاهش داده است. این مزارع توانستهاند کیفیت هوا را بهبود بخشند؛ پایلوتها نشان دادند که ذرات معلق در اطراف سایتها تا ۱۵ درصد کاهش یافته است. همچنین بازگشت ۲۵ گونه پرنده به این مناطق نشاندهنده احیای تنوع زیستی شهری است.
مزارع بام داکا فراتر از تولید غذا، تأثیر چشمگیری بر محیطزیست شهری گذاشتهاند. پایلوتهای اجراشده نشان میدهند که کیفیت هوا در اطراف این سایتها بهبود یافته و میزان ذرات معلق تا حدود ۱۵ درصد کاهش پیدا کرده است. بازگشت بیش از ۲۵ گونه پرنده به این مناطق نشانهای روشن از احیای تنوع زیستی در قلب شهر است. این تغییرات نهتنها فضای شهری را سالمتر و زیستپذیرتر کردهاند، بلکه پیوندی دوباره میان انسان و طبیعت در یکی از پرتراکمترین کلانشهرهای جهان برقرار ساختهاند.
نقش مدارس در پیوند با مزارع بام بسیار چشمگیر بوده است. این همکاری توانسته غذای روزانه بیش از هزار دانشآموز را بهصورت تازه و مغذی تأمین کند و کیفیت تغذیه آنان را بهطور محسوسی ارتقا دهد. در کنار این دستاورد، حضور دانشآموزان در فرایند کشت و برداشت، فرصتی ارزشمند برای آموزش عملی فراهم کرده است و آنان را با اصول کشاورزی پایدار، مدیریت منابع و اهمیت حفاظت از محیطزیست آشنا میکند. مزارع بام داکا با ترکیب فناوریهای نوین، سیاستهای حمایتی و مشارکت اجتماعی، کشاورزی بام را به ابزاری برای مقابله با بحرانهای زیستمحیطی، فرهنگی و اجتماعی در کلانشهرهای پرجمعیت تبدیل کرده است.
نظر شما