دوران راغب اصفهانی چه ویژگی هایی داشته است؟
راغب اصفهانی در دوران آل بویه در قرن چهارم هجری زندگی می کرده است. یعنی دورانی که اصفهان در اوج تمدن اسلامی و علم بوده است. باید قبول کنیم که هر زمانی که شیعه در طول این ۱۴۰۰ سال حکومت را در این کشور به دست گرفته است؛ جهش علمی در ایران به وجود آمده است.
زمان آل بویه در قرن چهارم و بعد زمان صفویه و یا زمان کنونی. خاصیت این حکومت های شیعی ایجاد نهضت نرم افزاری علمی است. در قرن چهارم و در زمان راغب اصفهانی، شهر اصفهان یک سنگر علمی است که درخشان تر از سایر شهر ها است.
راغب امروزه بیشتر به چه عنوانی شناخته می شود؟
راغب اصفهانی هنوز در جامعه ما شخصیت ناشناخته ای است. راغب اصفهانی یک مفسر بزرگ قرآن و یک لغت شناس و زبان شناس و ادیب و متکلم برجسته ای است.خیلی از آثار او از بین رفته و برای همین هم قضاوت درباره او مشکل است.
هم اکنون چه آثاری از راغب اصفهانی در دست است؟
سه اثر برجسته الان از راغب اصفهانی هست که به نظر من هر سه اثر خیلی مهجور است و حتی متخصصین عرب خیلی توجه به این کتاب ها ندارند. محققین ما هم توجهی ندارند. اثر خیلی معروف او کتابی است به نام «مفردات راغب اصفهانی» که در بسیاری از در حوزه های علمیه و دانشگاه مورد استفاده اساتید و طلاب و دانشجویان هست. اما همین کتاب ناشناخته است و هنوز عمق اهداف راغب اصفهانی از تالیف این کتاب درک نشده است. و کار علمی لازم برای شناخت آن هنوز صورت نگرفته است تا بتوانیم این کتاب را به زبان امروزی مطرح کنیم. این کتاب از کتاب های بی نظیری است که اگر خوب دقت کنیم می بینیم حرف هایی که نظیر چامسکی زده اند؛ راغب اصفهانی در قرن چهارم به نوعی در چارچوب خودش بیان کرده است.
از مجموع آثار باقیمانده از راغب اصفهانی چه برداشتی از شخصیت او دارید؟
در حال حاضر سه کتاب بیشتر از راغب باقی نمانده است. ما با این سه اثر می توانیم این چنین برداشت کنیم که راغب اصفهانی متفکر دیگری است شبیه ابن سینا در قرن چهارم نه در فلسفه در حکمت متعالیه نه در طب؛ بلکه در زمینه زبان شناسی آن هم زبان شناسی تخصصی .کتاب « الذریعه الی مکارم الشریعه» در سال های اخیر در دانشگاه اصفهان تجدید چاپ شده است و حاشیه زده شده است.
کتاب« الذریعه الی مکارم الشریعه» چه ویژگی هایی دارد؟
دو نکته اساسی را راغب اصفهانی در این کتاب گنجانده است. یکی نکته های اخلاقی بسیار جالب و با بیانی شیرین. نمی گویم به صورت داستانی و تفسیری. ولی یک روالی را در بیان نکات اخلاقی را پی گرفته است که جدا اخلاقی است. یعنی اگر اهل قلم بخواهند مسائل امروزی ما را بررسی کنند باید نکات اخلاقی راغب اصفهانی را که جنبه عملی هم دارد؛ را به کار بگیرند نکته مهم تر اینکه ما در این کتاب در ظاهر اخلاق می بینیم و در باطن زبان شناسی. در بین نکات اخلاقی یک چیزهایی است که مردم هنوز نمی دانند مثلا مردم نمی دانند حلیم کیست. چه کسانی به این درجه بزرگ می رسند. تعریف دقیقی راجع به چنین افرادی در این مساله نشده است. اما بیان شیرین و آوردن روایات و اشعار عربی و امثال عربی به قدری این مساله را جا انداخته است که به نظر می رسد اگر یک عالم بخواهد مسئله حلم را تعریف کند باید ابتدا این کتاب را بخواند. روش کتاب در باب وقار، صبر و.. هم اینگونه است.
کتاب المفردات راغب اصفهانی چطور؟
کاری که راغب اصفهانی کرده است هم روانشناسانه هم زبان شناسانه و هم معنا شناسانه است. و کسانی که اهل بخیه هستند در مسائل علمی و دینی خوب متوجه می شوند که ما الان در بسیاری از متون علمی و دینی حد و مرزهای اصطلاحات اخلاقی و اصطلاحات لغوی را نمی دانیم.
«المفردات» راغب اصفهانی چون بر جنبه های قرآنی ایشان تنظیم شده است؛ باید بگویم به حق کتاب منحصر به فردی است که در عالم اسلامی و بین مفسرین فرآن و علمای علوم اسلامی نمونه اش را نداریم چرا؟ کتاب های لغت زیادی نوشته شده است؛ ولی هر لغتی را که ما می رویم نگاه می کنیم می بینیم انباشته ای است از لغات که سر وته ندارد. نمی دانیم این معنایی که این عالم لغوی برای این لفظ آورده است؛ ما کجا باید به کار ببریم تا بتوانیم متنی را به طور دقیق بفهمیم. حتی آیات قرآن را به طور دقیق بفهمیم. جالب این هست که اگر کسی بخواهد در آیات قرآن برداشت خوبی داشته باشد برای اینکه برداشت دقیقی داشته باشد نمی تواند سراغ کتاب های لغت عربی مثل تاج العروس و قاموس فیروزآبادی و ده ها کتاب لغوی بزرگ دیگر برود. فقط کافی است به همین کتاب مفردات راغب اصفهانی رجوع کند. ولی اگر اهل بخیه باشیم بفهمیم که مفردات راغب برای چه نوشته شده است. راغب فقط آیات را معنا نکرده است. یک نظم علمی عجیب و غریبی دارد که برداشت امروزی ها این است که راغب زبان شناس واقعی بوده و متخصص زبان شناسی بوده بعد آمده این کتاب لغت را نوشته است.
به عنوان آخرین سوال، جایگاه علمی راغب اصفهانی را چگونه می بینید؟
راغب اصفهانی به عنوان یک اصفهانی در شهر خودش غریب است. خیلی ها نمی دانند که راغب نه تنها از متفکران نظیر ابن سینا و صدرالمتالهین کمتر نیست؛ بلکه بالاترهم هست. ما در صورتی می توانیم شناخت بهتری از قرآن کریم داشته باشیم که ابزار آن را در اختیار داشته باشیم. ابزار شناخت قرآن در کتاب های راغب اصفهانی است. برای مثال کتاب «المفردات راغب اصفهانی» کار اهل تفسیر را راحت کرده است. اگر کسی مفردات راغب را در دست نداشته باشد مجبور است عمرش را زبان شناسی یاد بگیرد.
گفت و گو از محمد فاتحی
راغب اصفهانی در دوران آل بویه در قرن چهارم هجری زندگی می کرده است. یعنی دورانی که اصفهان در اوج تمدن اسلامی و علم بوده است. باید قبول کنیم که هر زمانی که شیعه در طول این ۱۴۰۰ سال حکومت را در این کشور به دست گرفته است؛ جهش علمی در ایران به وجود آمده است.
زمان آل بویه در قرن چهارم و بعد زمان صفویه و یا زمان کنونی. خاصیت این حکومت های شیعی ایجاد نهضت نرم افزاری علمی است. در قرن چهارم و در زمان راغب اصفهانی، شهر اصفهان یک سنگر علمی است که درخشان تر از سایر شهر ها است.
راغب امروزه بیشتر به چه عنوانی شناخته می شود؟
راغب اصفهانی هنوز در جامعه ما شخصیت ناشناخته ای است. راغب اصفهانی یک مفسر بزرگ قرآن و یک لغت شناس و زبان شناس و ادیب و متکلم برجسته ای است.خیلی از آثار او از بین رفته و برای همین هم قضاوت درباره او مشکل است.
هم اکنون چه آثاری از راغب اصفهانی در دست است؟
سه اثر برجسته الان از راغب اصفهانی هست که به نظر من هر سه اثر خیلی مهجور است و حتی متخصصین عرب خیلی توجه به این کتاب ها ندارند. محققین ما هم توجهی ندارند. اثر خیلی معروف او کتابی است به نام «مفردات راغب اصفهانی» که در بسیاری از در حوزه های علمیه و دانشگاه مورد استفاده اساتید و طلاب و دانشجویان هست. اما همین کتاب ناشناخته است و هنوز عمق اهداف راغب اصفهانی از تالیف این کتاب درک نشده است. و کار علمی لازم برای شناخت آن هنوز صورت نگرفته است تا بتوانیم این کتاب را به زبان امروزی مطرح کنیم. این کتاب از کتاب های بی نظیری است که اگر خوب دقت کنیم می بینیم حرف هایی که نظیر چامسکی زده اند؛ راغب اصفهانی در قرن چهارم به نوعی در چارچوب خودش بیان کرده است.
از مجموع آثار باقیمانده از راغب اصفهانی چه برداشتی از شخصیت او دارید؟
در حال حاضر سه کتاب بیشتر از راغب باقی نمانده است. ما با این سه اثر می توانیم این چنین برداشت کنیم که راغب اصفهانی متفکر دیگری است شبیه ابن سینا در قرن چهارم نه در فلسفه در حکمت متعالیه نه در طب؛ بلکه در زمینه زبان شناسی آن هم زبان شناسی تخصصی .کتاب « الذریعه الی مکارم الشریعه» در سال های اخیر در دانشگاه اصفهان تجدید چاپ شده است و حاشیه زده شده است.
کتاب« الذریعه الی مکارم الشریعه» چه ویژگی هایی دارد؟
دو نکته اساسی را راغب اصفهانی در این کتاب گنجانده است. یکی نکته های اخلاقی بسیار جالب و با بیانی شیرین. نمی گویم به صورت داستانی و تفسیری. ولی یک روالی را در بیان نکات اخلاقی را پی گرفته است که جدا اخلاقی است. یعنی اگر اهل قلم بخواهند مسائل امروزی ما را بررسی کنند باید نکات اخلاقی راغب اصفهانی را که جنبه عملی هم دارد؛ را به کار بگیرند نکته مهم تر اینکه ما در این کتاب در ظاهر اخلاق می بینیم و در باطن زبان شناسی. در بین نکات اخلاقی یک چیزهایی است که مردم هنوز نمی دانند مثلا مردم نمی دانند حلیم کیست. چه کسانی به این درجه بزرگ می رسند. تعریف دقیقی راجع به چنین افرادی در این مساله نشده است. اما بیان شیرین و آوردن روایات و اشعار عربی و امثال عربی به قدری این مساله را جا انداخته است که به نظر می رسد اگر یک عالم بخواهد مسئله حلم را تعریف کند باید ابتدا این کتاب را بخواند. روش کتاب در باب وقار، صبر و.. هم اینگونه است.
کتاب المفردات راغب اصفهانی چطور؟
کاری که راغب اصفهانی کرده است هم روانشناسانه هم زبان شناسانه و هم معنا شناسانه است. و کسانی که اهل بخیه هستند در مسائل علمی و دینی خوب متوجه می شوند که ما الان در بسیاری از متون علمی و دینی حد و مرزهای اصطلاحات اخلاقی و اصطلاحات لغوی را نمی دانیم.
«المفردات» راغب اصفهانی چون بر جنبه های قرآنی ایشان تنظیم شده است؛ باید بگویم به حق کتاب منحصر به فردی است که در عالم اسلامی و بین مفسرین فرآن و علمای علوم اسلامی نمونه اش را نداریم چرا؟ کتاب های لغت زیادی نوشته شده است؛ ولی هر لغتی را که ما می رویم نگاه می کنیم می بینیم انباشته ای است از لغات که سر وته ندارد. نمی دانیم این معنایی که این عالم لغوی برای این لفظ آورده است؛ ما کجا باید به کار ببریم تا بتوانیم متنی را به طور دقیق بفهمیم. حتی آیات قرآن را به طور دقیق بفهمیم. جالب این هست که اگر کسی بخواهد در آیات قرآن برداشت خوبی داشته باشد برای اینکه برداشت دقیقی داشته باشد نمی تواند سراغ کتاب های لغت عربی مثل تاج العروس و قاموس فیروزآبادی و ده ها کتاب لغوی بزرگ دیگر برود. فقط کافی است به همین کتاب مفردات راغب اصفهانی رجوع کند. ولی اگر اهل بخیه باشیم بفهمیم که مفردات راغب برای چه نوشته شده است. راغب فقط آیات را معنا نکرده است. یک نظم علمی عجیب و غریبی دارد که برداشت امروزی ها این است که راغب زبان شناس واقعی بوده و متخصص زبان شناسی بوده بعد آمده این کتاب لغت را نوشته است.
به عنوان آخرین سوال، جایگاه علمی راغب اصفهانی را چگونه می بینید؟
راغب اصفهانی به عنوان یک اصفهانی در شهر خودش غریب است. خیلی ها نمی دانند که راغب نه تنها از متفکران نظیر ابن سینا و صدرالمتالهین کمتر نیست؛ بلکه بالاترهم هست. ما در صورتی می توانیم شناخت بهتری از قرآن کریم داشته باشیم که ابزار آن را در اختیار داشته باشیم. ابزار شناخت قرآن در کتاب های راغب اصفهانی است. برای مثال کتاب «المفردات راغب اصفهانی» کار اهل تفسیر را راحت کرده است. اگر کسی مفردات راغب را در دست نداشته باشد مجبور است عمرش را زبان شناسی یاد بگیرد.
گفت و گو از محمد فاتحی
نظر شما