به گزارش خبرگزاری ایمنا، اختلالات اسکلتی عضلانی به مجموعهای از مشکلات و بیماریهایی گفته میشود که بر استخوانها، عضلات، مفاصل، تاندونها، رباطها و اعصاب تأثیر میگذارند، این اختلالات میتوانند باعث درد، التهاب، کاهش دامنه حرکتی و ناتوانی موقت یا مزمن شوند. بیماریهای اسکلتی و عضلانی همچون بعضی بیماریها فقط یک نوع نیستند و میتوانند انواع مختلفی داشته باشند، به عبارت دیگر، میتواند قسمتهای مختلفی از بدن را درگیر کنند و با علائم متفاوتی خود را نشان دهند. برای همین هر یک از آنها با نامهای متفاوتی شناخته میشوند و علائم متفاوتی نیز خواهند داشت.
دوران نوجوانی یکی از حساسترین مراحل رشد جسمانی است. در این سن، استخوانها و عضلات با سرعت زیادی در حال رشد هستند و سلامت اسکلت و عضله نقش کلیدی در توسعه درست قامت، پیشگیری از عارضههای اسکلتی-عضلانی و عملکرد ورزشی دارد. امروزه سبک زندگی مدرن، استفاده طولانیمدت از گوشی و تبلت، نشستن طولانی در مدرسه و کمبود فعالیت بدنی، نوجوانان را در معرض مشکلاتی همچون کیفوز، اسکولیوز، دردهای گردن و شانه و حتی اختلالات زانو قرار داده است.
تغذیه نیز نقشی حیاتی در این سن دارد؛ مصرف ناکافی پروتئین، کلسیم، ویتامین D و منیزیم میتواند رشد استخوان و عضله را مختل کند و خطر بروز ناهنجاریهای قامتی را افزایش دهد، علاوه بر این، تمرینات اصلاحی و ورزش منظم میتوانند هم وضعیت بدن را بهبود دهند و هم از دردهای مزمن پیشگیری کنند. به طور یقین سلامت اسکلتی-عضلانی نوجوانان یکی از مهمترین پایههای رشد سالم و فعالیتهای روزمره آنها است. مشکلاتی همچون کیفوز، اسکولیوز، دردهای گردن و شانه و اختلالات زانو میتوانند در صورت نادیده گرفته شدن، زندگی روزمره و عملکرد ورزشی نوجوانان را مختل کنند. خوشبختانه با ترکیب ورزش منظم، تغذیه سالم و حرکات اصلاحی میتوان از بسیاری از این عارضهها پیشگیری کرد و وضعیت بدنی نوجوانان را بهبود داد.
یکی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه برای حفظ سلامت اسکلتی و عضلانی در سن رشد فرزندان غربالگری ارتوپدی در نوجوانان است. در این دوران، بدن با سرعت زیادی در حال تغییر است و همین رشد سریع میتواند زمینهساز بروز ناهنجاریهایی همچون انحراف ستون فقرات، زانوی پرانتزی یا مشکلات کف پا شود. بسیاری از این اختلالات اگر در همین سن شناسایی شوند، بهراحتی با درمانهای ساده و غیرجراحی قابل اصلاح هستند، اما در صورت بیتوجهی، ممکن است در بزرگسالی به دردهای مزمن، تغییر فرم اندامها یا حتی محدودیت حرکتی منجر شوند. به همین دلیل، انجام غربالگری ارتوپدی در دوران نوجوانی اهمیت زیادی دارد و میتواند سلامت استخوانها و مفاصل را برای سالهای آینده تضمین کند.

نوجوانی؛ دوره طلایی رشد استخوانها و زمان پیشگیری از آسیبهای اسکلتی
مهدی تیموری، متخصص ارتوپدی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به اهمیت سلامت اسکلتی نوجوانان اظهار کرد: بیشترین جهش رشد اسکلتی بدن در سنین ۱۰ تا ۱۶ سالگی اتفاق میافتد و در این بازه زمانی، استخوانها با سرعت قابل توجهی رشد میکنند. این رشد سریع ممکن است با روند سازگاری عضلات و لیگامانها هماهنگ نباشد و همین مسئله، دوران نوجوانی را به یکی از دورههای حساس از نظر بروز آسیبهای اسکلتی تبدیل میکند.
وی افزود: نوجوانان بخش قابل توجهی از روز را در مدرسه و پشت نیمکت میگذرانند و بهطور معمول کولهپشتیهای سنگین حمل میکنند. کاهش فعالیت بدنی و ورزش در کنار سبک زندگی کمتحرک امروزی نیز میتواند احتمال بروز مشکلات اسکلتی و عضلانی را افزایش دهد.
متخصص ارتوپدی با تأکید بر ضرورت توجه والدین به نشانههای اولیه اختلالات اسکلتی ادامه داد: لازم است والدین در این دوره سنی نسبت به دردها، تغییرات ظاهری و آسیبهای بهظاهر جزئی در بدن فرزندان خود حساس باشند؛ چراکه تشخیص ندادن و پیگیری نکردن بهموقع این مشکلات ممکن است زمینهساز عوارض جدیتر در آینده شود. در مقابل، تشخیص زودهنگام بسیاری از اختلالات با درمانهای سادهتر امکانپذیر است و میتواند از پیشرفت آسیب جلوگیری کند.
۴ عامل اصلی زمینهساز آسیبهای اسکلتی در نوجوانان
تیموری درباره مهمترین عوامل بروز اختلالات اسکلتی در نوجوانان بیان کرد: نخستین عامل، اختلالات عملکردی و عادتهای نادرست حرکتی است. شیوه نامناسب نشستن و ایستادن، بلند کردن غیراصولی اجسام، نداشتن فعالیت ورزشی کافی و ضعف عضلات از جمله عواملی هستند که بدن نوجوانان را مستعد آسیبهای اسکلتی و عضلانی میکنند.
وی با اشاره به نقش تجهیزات غیراستاندارد در بروز این مشکلات گفت: استفاده از کفش نامناسب، حمل کولهپشتیهای سنگین و غیراستاندارد و نشستن روی نیمکتهای نامتناسب با وضعیت بدنی دانشآموزان از دیگر عوامل مؤثر در ایجاد اختلالات اسکلتی هستند. بررسیها نشان میدهد استفاده نادرست از این تجهیزات میتواند با بروز مشکلاتی مانند کمردرد و تغییر در وضعیت طبیعی ستون فقرات همراه باشد.
متخصص ارتوپدی، تغذیه نامناسب را سومین عامل مؤثر در بروز آسیبهای اسکلتی دانست و تصریح کرد: دریافت ناکافی کلسیم و ویتامین D و مصرف کم لبنیات در کنار استفاده بیش از اندازه از غذاهای فستفودی میتواند سلامت استخوانها را تحت تأثیر قرار دهد، همچنین افزایش مصرف غذاهای پرکالری و کمارزش غذایی ممکن است به اضافهوزن و چاقی منجر شود که خود فشار بیشتری به سیستم اسکلتی و مفصلی وارد میکند.
تیموری استفاده طولانیمدت از ابزارهای دیجیتال را چهارمین عامل برشمرد و افزود: استفاده مداوم از تلفن همراه، تبلت و سایر وسایل الکترونیکی بهویژه در وضعیتهای بدنی نامناسب، میتواند موجب اختلال در وضعیت طبیعی بدن و افزایش فشار بر ستون فقرات و عضلات گردن و کمر شود.
کولهپشتی و کفش غیراستاندارد؛ تهدیدی برای سلامت اسکلتی دانشآموزان
وی درباره ضرورت استفاده از تجهیزات استاندارد در مدارس اظهار کرد: نیمکتهای مدارس باید متناسب با قد و شرایط جسمانی دانشآموزان طراحی شوند، بهگونهای که هنگام نشستن، زانوها زاویهای نزدیک به ۹۰ درجه داشته باشند، کف پاها روی زمین قرار بگیرد و آرنجها نیز هنگام قرار گرفتن روی میز در وضعیت مناسب و نزدیک به زاویه ۹۰ درجه باشند.
متخصص ارتوپدی درباره ویژگیهای کولهپشتی مناسب دانشآموزان گفت: کولهپشتی باید دارای دو بند پهن و استاندارد باشد تا وزن آن بهطور متناسب روی دو شانه توزیع شود و به پشت بدن نزدیک قرار گیرد. وزن کولهپشتی نیز باید متناسب با توان جسمانی دانشآموز باشد و از حمل وسایل غیرضروری و سنگین خودداری شود؛ چراکه حمل بار سنگین یا آویزان کردن کولهپشتی از یک شانه میتواند فشار نامتقارنی به ستون فقرات و عضلات وارد کند.
تیموری با اشاره به اهمیت انتخاب کفش مناسب برای نوجوانان خاطرنشان کرد: کفش دانشآموزان باید راحت، نرم و متناسب با ساختار پا باشد، همچنین دانشآموزان دختر بهتر است از پوشیدن طولانیمدت کفشهای نوکتیز و پاشنهبلند در ساعات حضور در مدرسه خودداری کنند تا احتمال وارد شدن فشار نامناسب به پاها و مفاصل کاهش یابد.
وی به انواع انحراف ستون فقرات اشاره کرد و گفت: انحرافات ستون فقرات را میتوان از نظر شکل و جهت تغییرات به دو گروه اصلی تقسیم کرد. گروه نخست، انحرافات در نمای جانبی بدن یا صفحه ساژیتال است که با افزایش غیرطبیعی قوسهای ستون فقرات، از جمله افزایش قوز پشت یا گودی کمر، شناخته میشود. افزایش غیرطبیعی قوس پشتی ستون فقرات کایفوز نام دارد.
متخصص ارتوپدی افزود: نوع دوم، انحراف جانبی ستون فقرات یا اسکولیوز است. در این حالت، اگر از پشت به بدن نوجوان نگاه کنیم، ممکن است ستون فقرات به شکل حرف S یا C دیده شود. اسکولیوز یکی از شایعترین اختلالات ستون فقرات در دوران نوجوانی است و نوع شایع آن بهطور معمول از حدود ۱۰ سالگی به بعد بروز میکند. البته انواع دیگری از این اختلال نیز وجود دارد که ممکن است در سنین پایینتر و دوران کودکی مشاهده شود.
والدین چگونه انحراف ستون فقرات را در نوجوانان تشخیص دهند؟
تیموری با تأکید بر نقش والدین در شناسایی زودهنگام اسکولیوز اظهار کرد: والدین میتوانند با مشاهده وضعیت ظاهری بدن فرزند خود، به برخی نشانههای احتمالی انحراف ستون فقرات پی ببرند. برای این کار، لازم است نوجوان در حالت ایستاده قرار بگیرد و والدین به تقارن شانهها، ارتفاع لگن، وضعیت کمر، قوسهای ستون فقرات و همسطح بودن دو کتف توجه کنند.
وی ادامه داد: یکی دیگر از روشهای بررسی اولیه، درخواست از نوجوان برای خم شدن به سمت جلو است. در این وضعیت، والدین میتوانند از پشت به بدن فرزند خود نگاه کنند و وجود هرگونه برجستگی غیرطبیعی در یک سمت پشت یا دندهها را بررسی کنند. نامتقارن بودن شانهها، برجستگی یکطرفه کتف یا دندهها و تفاوت در ارتفاع دو سمت لگن از جمله نشانههایی هستند که میتوانند احتمال وجود اختلال در ستون فقرات را مطرح کنند.
متخصص ارتوپدی تأکید کرد: مشاهده هرگونه تقارن نداشتن یا تغییر غیرطبیعی در وضعیت ستون فقرات باید جدی گرفته شود و والدین در چنین شرایطی لازم است فرزند خود را برای بررسی تخصصی به متخصص ارتوپدی ارجاع دهند. البته مشاهده این نشانهها بهتنهایی بهمعنای ابتلای قطعی به اسکولیوز نیست و تشخیص نهایی باید توسط پزشک انجام شود.
تیموری خاطرنشان کرد: پس از معاینه بالینی، در صورت نیاز تصویربرداری رادیولوژی انجام میشود تا میزان انحراف ستون فقرات و شدت بیماری مشخص شود. بر اساس نتایج معاینه و تصویربرداری، شدت اسکولیوز خفیف، متوسط یا شدید ارزیابی و متناسب با شرایط هر نوجوان، برنامه درمانی مناسب توسط پزشک تعیین میشود.
وی یادآور شد: توجه به وضعیت نشستن و ایستادن نوجوانان، استفاده از تجهیزات استاندارد، اصلاح عادتهای حرکتی، افزایش فعالیت بدنی و تغذیه مناسب در کنار معاینات بهموقع پزشکی، نقش مهمی در حفظ سلامت اسکلتی این گروه سنی دارد. والدین نباید دردهای مکرر یا تغییرات ظاهری بدن فرزندان خود را صرفاً به رشد طبیعی نسبت دهند، چراکه شناسایی زودهنگام اختلالات اسکلتی میتواند فرصت مناسبی برای کنترل و درمان آنها فراهم کند.
در نهایت، سلامت استخوان و رشد استخوانها از پایههای اصلی رشد فرزندان نوجوان است، استخوانها نهتنها شکل بدن را می سازد بلکه از اندام های حیاتی بدن محاظت کرده و امکان حرکت را فراهم می کند، دوران کودکی و نوجوانی زمان طلایی توسعه اسکلت بدن و رسیدن به قد مطلوب است، سهلانگاری والدین در این دوره سنی فرزندان می تواند موجب بروز مشکلات ماندگار همچون کاهش قد، ضعف استخوانهای فرزندان و افزایش خطر شکستگی شود، پایش سلامت فرزندان در این دوره سنی، مشاهده رشد قد و وزن آنها، توجه به رژیم غذایی و ورزش آنها نقش اساسی در پیشگیری از آسیب اسکلتیشان دارد.
بهطور یقین فعالیتهای منظم تربیتبدنی نقش مهمی در سلامت جسمانی نوجوانان ایفا می کند و به پیشگیری از آسیبهای اسکلتی-عضلانی کمک می کند. با افزایش تحرک و تمرین های متنوع، قدرت عضلانی، انعطافپذیری، تعادل و استقامت بدن بهبود می یابد و فشارهای ناشی از رشد سریع و تغییرات هورمونی در سنین نوجوانی کاهش می یابد. تمرینات مناسب می توانند از بروز مشکلات شایع همچون کمردرد، ضعف عضلانی و آسیب مفاصل جلوگیری کنند و ساختار اسکلتی را تقویت کنند، همچنین فعالیتهای منظم بدنی موجب بهبود وضعیت بدن، تقویت ستون فقرات و پیشگیری از انحرافات مهرهها می شوند. تحقیقات نشان می دهند که نوجوانانی که منظم ورزش میکنند، کمتر در معرض آسیبهای عضلانی و استخوانی قرار دارند و انعطافپذیری و سلامت کلی آنها بالاتر است.


