به گزارش خبرگزاری ایمنا، دیابت یکی از مهم‌ترین بیماری‌های مزمن و چالش‌های نظام سلامت است که پیامدهای آن به افزایش قند خون محدود نمی‌شود و می‌تواند بخش‌های مختلف بدن، از قلب و عروق گرفته تا چشم‌ها، کلیه‌ها و دستگاه عصبی را تحت تأثیر قرار دهد. این بیماری در بسیاری از موارد ممکن است بدون علائم آشکار پیشرفت کند و زمانی شناسایی شود که بخشی از عوارض آن در بدن شکل گرفته است؛ موضوعی که اهمیت آگاهی عمومی و تشخیص زودهنگام را دوچندان می‌کند.
اگرچه عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی در ابتلا به دیابت نقش دارند، اما سبک زندگی نیز سهم مهمی در بروز و پیشرفت این بیماری ایفا می‌کند. کم‌تحرکی، اضافه‌وزن، تغذیه نامناسب، اختلال خواب و برخی مشکلات متابولیک می‌توانند زمینه ابتلا به دیابت نوع دو را فراهم کنند یا کنترل آن را دشوارتر سازند. از سوی دیگر، شناسایی مرحله پیش‌دیابت و توجه به عوامل خطر می‌تواند فرصتی ارزشمند برای پیشگیری از ابتلا یا به تأخیر انداختن پیشرفت بیماری باشد.
مدیریت دیابت نیز تنها به مصرف دارو و کنترل روزانه قند خون خلاصه نمی‌شود، بلکه نیازمند مراقبتی مستمر و چندجانبه است. شناخت تفاوت انواع دیابت، آگاهی از علائم هشداردهنده، انجام آزمایش‌های تشخیصی مناسب، اصلاح سبک زندگی و پیگیری وضعیت قلب، کلیه، چشم و سایر اندام‌های در معرض آسیب، از مهم‌ترین ارکان کنترل این بیماری و کاهش عوارض آن به شمار می‌روند.
در همین راستا، مریم رجالی، پزشک خانواده و دیابت، در گفت‌وگویی با خبرنگار ایمنا به تشریح انواع دیابت، عوامل خطر و نشانه‌های هشداردهنده، اهمیت غربالگری و تفسیر آزمایش‌های قند خون پداخت و در این گفت‌وگو نقش پیش‌دیابت در پیشگیری از بیماری، ضرورت اصلاح سبک زندگی، جایگاه داروها و انسولین در درمان و اهمیت خودمراقبتی و پیگیری منظم مورد بررسی قرار گرفت که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.
ایمنا: دیابت چه تعریفی دارد و چرا نباید آن را فقط به افزایش قند خون محدود کرد؟
رجالی: دیابت یک بیماری مزمن و چندسیستمی است که فقط به معنای بالا رفتن قند خون نیست، بلکه با مجموعه‌ای از اختلالات متابولیک ارتباط دارد. افزایش فشار خون، چربی خون، اضافه‌وزن، چاقی و کبد چرب از جمله مشکلاتی هستند که ممکن است در کنار دیابت بروز کنند. به همین دلیل، کنترل این بیماری بدون توجه به سایر عوامل خطر، مراقبت کاملی برای بیمار فراهم نمی‌کند و لازم است مجموعه این اختلالات به‌صورت هم‌زمان بررسی و مدیریت شوند.
دیابت می‌تواند اندام‌ها و دستگاه‌های مختلف بدن، از جمله مغز، چشم‌ها، قلب، عروق کوچک و بزرگ، کلیه‌ها و اندام‌های محیطی را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین برخی اختلالات متابولیک مرتبط با دیابت با افزایش احتمال ابتلا به بعضی سرطان‌ها، از جمله سرطان لوزالمعده، معده، تخمدان و پستان، ارتباط دارند و می‌توانند بر کیفیت و کمیت زندگی افراد اثر بگذارند.
بنابراین رویکرد صحیح در مراقبت از بیماران دیابتی، تمرکز صرف بر عدد قند خون نیست. فشار خون، چربی خون، وزن، وضعیت قلب و کلیه و سایر عوامل خطر نیز باید مورد توجه قرار گیرند. در واقع، پیشگیری از عوارض دیابت به مراقبتی جامع نیاز دارد که تمام ابعاد سلامت متابولیک فرد را در بر بگیرد.
ایمنا: دیابت نوع یک و نوع دو چه تفاوتی با یکدیگر دارند و هر یک چگونه فرد را درگیر می‌کند؟
رجالی: در لوزالمعده یا پانکراس، سلول‌هایی به نام سلول‌های بتا وجود دارند که وظیفه تولید و ترشح انسولین را بر عهده دارند. انسولین هورمونی است که به ورود گلوکز از خون به سلول‌ها و استفاده از آن برای تأمین انرژی کمک می‌کند. زمانی که انسولین به میزان کافی تولید نشود یا عملکرد مناسبی نداشته باشد، گلوکز در خون تجمع پیدا می‌کند و قند خون افزایش می‌یابد.
در دیابت نوع یک، سیستم ایمنی بدن به اشتباه سلول‌های بتای لوزالمعده را هدف قرار می‌دهد و آن‌ها را از بین می‌برد. در نتیجه، تولید انسولین به‌شدت کاهش می‌یابد یا متوقف می‌شود. این نوع دیابت بیشتر در سنین پایین‌تر و دوران کودکی یا نوجوانی بروز می‌کند، هرچند محدود به این گروه سنی نیست. افراد مبتلا به دیابت نوع یک برای تأمین انسولین مورد نیاز بدن به درمان با انسولین وابسته‌اند و قرص‌های خوراکی نمی‌توانند جایگزین انسولین مورد نیاز آن‌ها شوند.
دیابت نوع دو، شایع‌ترین نوع دیابت در جامعه است و بیشتر چند سازوکار هم‌زمان در ایجاد آن نقش دارند. ممکن است لوزالمعده انسولین کافی تولید نکند، انسولین ترشح‌شده کارایی لازم را نداشته باشد یا سلول‌های بدن نسبت به عملکرد انسولین مقاومت پیدا کنند. در چنین شرایطی، گلوکز به‌خوبی وارد سلول‌ها نمی‌شود و در خون باقی می‌ماند.
مقاومت به انسولین می‌تواند تحت تأثیر عوامل ژنتیکی و سبک زندگی ناسالم شکل بگیرد یا تشدید شود. اضافه‌وزن، چاقی، افزایش چربی خون، فشار خون بالا و کم‌تحرکی از عوامل مرتبط با این وضعیت هستند. به همین دلیل، کنترل وزن و اصلاح سبک زندگی در پیشگیری و مدیریت دیابت نوع دو اهمیت فراوانی دارد.
ایمنا: دیابت چه علائم هشداردهنده‌ای دارد و چه افرادی باید برای تشخیص زودهنگام و غربالگری اقدام کنند؟
رجالی: دیابت همیشه با علائم مشخص و قابل تشخیص همراه نیست و ممکن است فرد برای مدت طولانی از ابتلای خود آگاه نباشد. در مواردی که قند خون به میزان قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند، علائمی مانند پرنوشی، پرادراری و پرخوری ممکن است ظاهر شوند. خستگی مفرط و تاری دید نیز از نشانه‌هایی هستند که در برخی افراد مبتلا دیده می‌شوند؛ با این حال، این علائم اختصاصی دیابت نیستند و ممکن است در بیماری‌های دیگر نیز بروز کنند.
به همین دلیل، نباید تشخیص بیماری را فقط به مشاهده علائم واگذار کرد. غربالگری و بررسی منظم قند خون، به‌ویژه در افرادی که عوامل خطر دارند، امکان شناسایی بیماری را پیش از بروز علائم جدی فراهم می‌کند. بررسی قند خون در کنار فشار خون و چربی خون برای افراد بالای ۳۰ سال اهمیت دارد و این ارزیابی‌ها در مراکز خدمات جامع سلامت نیز انجام می‌شوند.
در افراد زیر ۳۰ سال نیز وجود عوامل خطر می‌تواند ضرورت غربالگری زودتر را مطرح کند. اضافه‌وزن، شاخص توده بدنی ۲۵ یا بالاتر، سابقه خانوادگی دیابت، سابقه دیابت بارداری، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک و کم‌تحرکی از جمله عواملی هستند که باید در ارزیابی خطر ابتلا در نظر گرفته شوند، همچنین افرادی که سابقه خانوادگی دیابت دارند یا به فشار خون و چربی خون بالا مبتلا هستند، باید توجه بیشتری به وضعیت قند خون خود داشته باشند.
فاصله انجام آزمایش‌ها نیز باید بر اساس شرایط و عوامل خطر هر فرد تعیین شود، بنابراین انجام آزمایش هر سه ماه یک‌بار برای تمام افراد سالم ضرورتی ندارد و برنامه غربالگری باید متناسب با وضعیت هر فرد و نظر پزشک تنظیم شود.
ایمنا: قند خون در چه محدوده‌ای طبیعی است و آزمایش‌های قند ناشتا، قند پس از غذا و هموگلوبین A1C چه نقشی در تشخیص دیابت دارند؟
رجالی: قند خون ناشتا در افراد سالم ۹۹ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا کمتر است. اگر قند خون ناشتا بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ باشد، فرد در محدوده پیش‌دیابت قرار می‌گیرد و عدد ۱۲۶ یا بالاتر، در صورت تأیید بر اساس معیارهای تشخیصی، می‌تواند نشان‌دهنده دیابت باشد. برای قند خون دو ساعت پس از غذا نیز عدد ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بالاتر در ارزیابی تشخیصی دیابت اهمیت دارد و مقادیر ۱۴۰ تا ۱۹۹ در محدوده اختلال تحمل گلوکز یا پیش‌دیابت قرار می‌گیرند.
یکی دیگر از آزمایش‌های مهم، هموگلوبین A1C یا همان قند سه‌ماهه است. این آزمایش میانگین وضعیت قند خون فرد را در حدود سه ماه گذشته نشان می‌دهد و برخلاف آزمایش قند ناشتا، تنها به وضعیت چند ساعت پیش از آزمایش وابسته نیست. مقدار کمتر از ۵.۷ درصد طبیعی، ۵.۷ تا ۶.۴ درصد نشان‌دهنده پیش‌دیابت و ۶.۵ درصد یا بالاتر، در صورت تأیید و با توجه به شرایط فرد، معیار تشخیصی دیابت است.
ممکن است قند خون ناشتا در یک فرد طبیعی باشد، اما هموگلوبین A1C او در محدوده پیش‌دیابت یا دیابت قرار بگیرد. این وضعیت می‌تواند نشان دهد که اختلال قند خون ابتدا در ساعات پس از غذا بروز کرده و هنوز قند ناشتا افزایش نیافته است. به همین دلیل، بررسی آزمایش‌های مناسب در کنار سابقه پزشکی و عوامل خطر فرد اهمیت دارد.
باید توجه داشت که قند خون اندازه‌گیری‌شده با دستگاه گلوکومتر در منزل، قند خون مویرگی است؛ در حالی که آزمایشگاه قند پلاسمای خون را اندازه‌گیری می‌کند. این دو روش ممکن است نتایج یکسانی نداشته باشند. دستگاه خانگی بیشتر برای پایش وضعیت قند خون در افراد مبتلا به دیابت کاربرد دارد و نباید به‌تنهایی مبنای تشخیص بیماری قرار گیرد. اگر اندازه‌گیری‌های خانگی به‌طور مکرر اعداد بالاتر از محدوده طبیعی را نشان می‌دهند، لازم است فرد برای انجام آزمایش‌های استاندارد به پزشک یا مرکز خدمات جامع سلامت مراجعه کند.
قند خون ناشتا در محدوده ۷۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر به‌تنهایی افت قند محسوب نمی‌شود و عدد کمتر از ۷۰ در ارزیابی افت قند اهمیت دارد. اگر فرد همراه با کاهش قند علائمی مانند تپش قلب، لرزش، سبکی سر یا کاهش سطح هوشیاری داشته باشد، لازم است وضعیت او از نظر پزشکی بررسی شود. همچنین نوسان نتایج قند ناشتا در آزمایش‌های مختلف همیشه به معنای خطای آزمایشگاه نیست، زیرا قند خون تحت تأثیر عوامل گوناگون تغییر می‌کند و برای ارزیابی دقیق‌تر می‌توان از آزمایش A1C و سایر بررسی‌های مورد نیاز استفاده کرد.
ایمنا: آیا دیابت درمان قطعی دارد و در چه شرایطی بیمار به مصرف انسولین نیاز پیدا می‌کند؟
رجالی: دیابت نوع دو بیماری مزمنی است که نمی‌توان آن را به معنای بازگشت کامل و دائمی عملکرد لوزالمعده درمان کرد؛ با این حال، می‌توان بیماری را به‌خوبی کنترل کرد و در برخی افراد به مرحله بهبودی یا فروکش بیماری رساند. با گذشت زمان، سلول‌های بتای لوزالمعده ممکن است بخشی از توان تولید انسولین خود را از دست بدهند. حتی در برخی افرادی که مراقبت و پیگیری مناسبی داشته‌اند، ممکن است هنگام تشخیص بیماری بخشی از ظرفیت ترشح انسولین کاهش یافته باشد.
بسیاری از داروهای خوراکی دیابت با استفاده از انسولین موجود در بدن یا بهبود عملکرد آن اثر می‌گذارند، بنابراین اگر تولید انسولین به میزان زیادی کاهش یافته باشد، ممکن است این داروها به‌تنهایی برای کنترل قند خون کافی نباشند و بیمار به دریافت انسولین از بیرون نیاز پیدا کند.
نیاز به انسولین به معنای شکست درمان، پایان راه یا کوتاهی بیمار در رعایت توصیه‌های پزشکی نیست. گاهی بدن به دلیل کاهش توان تولید انسولین، به دریافت این هورمون نیاز پیدا می‌کند. انسولین می‌تواند از ابتدای تشخیص یا در مراحل بعدی بیماری، بر اساس شرایط فرد و نیاز درمانی او تجویز شود.
هدف اصلی درمان، کنترل مناسب قند خون و پیشگیری از عوارض بیماری است، بنابراین بیمار نباید مصرف انسولین را نشانه ناتوانی خود در مدیریت بیماری تلقی کند و نباید به دلیل چنین تصوری، از درمان تجویزشده خودداری کند. انتخاب روش درمانی باید بر اساس وضعیت جسمی، نتایج آزمایش‌ها و نیازهای اختصاصی هر بیمار انجام شود.
ایمنا: سبک زندگی سالم چه نقشی در پیشگیری و کنترل دیابت دارد و بیماران برای کاهش خطر عوارض باید چه مراقبت‌هایی انجام دهند؟
رجالی: سبک زندگی سالم پایه اصلی پیشگیری و مدیریت دیابت است و تنها به نوع غذا یا میزان مصرف شیرینی محدود نمی‌شود. تغذیه مناسب، تحرک بدنی، خواب کافی، سلامت روان، مدیریت استرس و پرهیز از دخانیات، همگی در کنترل وضعیت متابولیک بدن نقش دارند. به همین دلیل، مراقبت از بیمار دیابتی باید مجموعه‌ای از رفتارهای روزمره و عوامل مؤثر بر سلامت را در بر بگیرد.
افرادی که در محیط کار ساعت‌های طولانی پشت میز می‌نشینند، تحرک کمتری دارند و ممکن است وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌های خود را نیز نامنظم مصرف کنند. برنامه‌ریزی برای وعده‌های غذایی، پرهیز از پرخوری و رعایت نظم در تغذیه می‌تواند به مدیریت بهتر قند خون کمک کند. تغذیه مناسب به معنای گرسنگی دادن به فرد مبتلا به دیابت نیست، بلکه باید متناسب با شرایط او تنظیم شود تا از نوسانات شدید قند خون جلوگیری شود.
تحرک بدنی نیز با کاهش مقاومت به انسولین به بهبود وضعیت متابولیک کمک می‌کند؛ با این حال، پیش از شروع فعالیت ورزشی شدید، به‌ویژه در افراد مبتلا به دیابت، باید وضعیت قلب و عروق و سایر عوارض احتمالی بیماری بررسی شود. اگر فرد سابقه بیماری قلبی داشته باشد، هنگام راه رفتن دچار خستگی غیرمعمول یا تنگی نفس شود یا مدت طولانی کم‌تحرک بوده باشد، بهتر است پیش از افزایش شدت فعالیت ورزشی با پزشک مشورت کند.
در کنار این موارد، بیماران دیابتی لازم است از نظر سلامت چشم، قلب، عملکرد کلیه و دفع پروتئین از کلیه و همچنین وضعیت پاها به‌طور منظم ارزیابی شوند. خواب نامناسب می‌تواند مقاومت به انسولین را افزایش دهد و بر وضعیت متابولیک اثر بگذارد. سلامت روان و مدیریت استرس نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اضطراب و اختلالات خلقی می‌توانند کنترل قند خون را دشوارتر کنند. مشکلات خلقی و افسردگی نیز در افراد مبتلا به دیابت باید جدی گرفته شوند، همچنین پرهیز از سیگار و سایر دخانیات برای کاهش خطر عوارض قلبی و عروقی ضروری است.
نظر شما