به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، اقتصاد بازیافت بر این اصل ساده استوار است که هر ماده‌ای که از جریان پسماند خارج و دوباره وارد فرایند تولید شود، هم‌زمان از هزینه دفن و فشار بر منابع طبیعی می‌کاهد. در این مدل شهرداری می‌تواند فراتر از جمع‌آوری زباله، نقش تنظیم‌گر، سرمایه‌گذار، مشوق و گاهی خریدار داشته باشد. برای مثال، وقتی شهرداری مواد آلی را جداگانه جمع‌آوری می‌کند، می‌تواند آن‌ها را به کمپوست یا زیست‌گاز تبدیل کند و بخشی از هزینه پردازش را از فروش محصول جبران کند.
اقتصاد بازیافت فقط به جمع‌آوری وابسته نیست و کیفیت مواد جمع‌شده اهمیت زیادی دارد. اگر بطری پلاستیکی، کاغذ و مواد آلی با هم مخلوط شوند، هزینه جداسازی بالا می‌رود و بخشی از مواد قابل‌فروش به ضایعات بی‌ارزش تبدیل می‌شود. شهرهایی که در کاهش آلودگی بازیافت موفق هستند، روی آموزش شهروندان، طراحی سطل‌ها، بازرسی کیفی و سامانه‌های رهگیری داده تمرکز کرده‌اند.
بازار مواد بازیافتی نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای اقتصاد بازیافتی شهرها دارد. قیمت کاغذ، مقوا، فلزات و پلاستیک‌ها نوسان دارد و در نتیجه، درآمد شهرداری از فروش مواد بازیافتی ثابت نیست. برای کاهش این ریسک، بعضی شهرها به سمت قراردادهای بلندمدت، پردازش محلی و ایجاد بازار برای محصولات بازیافتی حرکت کرده‌اند. در این مدل شهرداری فقط مواد را نمی‌فروشد، بلکه با ایجاد تقاضا برای محصول نهایی، زنجیره را پایدارتر می‌کند.
یکی از بخش‌های پرقدرت اقتصاد بازیافت، مواد آلی است. پسماند غذایی و باغبانی اگر جداگانه جمع‌آوری شود، می‌تواند به کمپوست، زیست‌گاز یا کود کشاورزی تبدیل شود. این کار هم حجم زباله ارسالی به محل دفن را کم می‌کند و هم منبع درآمد یا صرفه‌جویی ایجاد می‌کند. در شهرهای پیشرو زیست‌گاز حاصل از پردازش مواد آلی برای سوخت ناوگان شهرداری یا گرمایش ساختمان‌های عمومی استفاده می‌شود.
علاوه بر مواد آلی، پسماند الکترونیکی و بسته‌بندی نیز بازار رو به رشدی دارند. گوشی‌های قدیمی، رایانه‌ها و لوازم خانگی حاوی فلزات گران‌بها هستند، اما اگر درست جمع‌آوری نشوند، می‌توانند منبع آلودگی نیز باشند. شهرهایی که مراکز تحویل، برنامه‌های برگشت محصول و همکاری با تولیدکنندگان را توسعه داده‌اند، هم‌زمان از نظر زیست‌محیطی و اقتصادی عملکرد بهتری دارند.
تورنتو؛ از سطل آبی تا مسئولیت تولیدکنندگان
تورنتو بازیافت خانگی را از دهه‌های گذشته به‌عنوان یکی از پایه‌های اصلی مدیریت شهری دنبال کرده است. ریشه برنامه گسترده بازیافت در استان انتاریو به سال ۱۹۸۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که برنامه «سطل آبی» در شهر کیچنر آغاز شد. در این طرح شهروندان پسماندهای قابل‌بازیافت از جمله کاغذ، بطری‌های شیشه‌ای، قوطی‌های فلزی و بعضی بسته‌بندی‌ها را به‌صورت جداگانه در سطل‌های مخصوص قرار می‌دادند تا جمع‌آوری و پردازش شوند.
موفقیت این برنامه موجب شد الگوی سطل آبی در دیگر شهرهای انتاریو نیز گسترش پیدا کند، سپس در سال ۱۹۹۴ قوانین استانی شهرداری‌هایی را که دست‌کم ۵۰۰۰ نفر جمعیت داشتند، موظف کرد خدمات بازیافت را برای ساکنان فراهم کنند. این تصمیم بازیافت را از یک طرح محدود و داوطلبانه به بخشی رسمی از خدمات عمومی شهری تبدیل کرد.
تورنتو نیز در همین چارچوب، برنامه جمع‌آوری پسماندهای قابل‌بازیافت از خانه‌ها را توسعه داد و بازیافت خانگی را به یکی از خدمات ثابت مدیریت پسماند تبدیل کرد. در این مدل شهروندان مواد قابل‌بازیافت را از پسماندهای عادی جدا می‌کنند و شهرداری آن‌ها را به‌صورت منظم جمع‌آوری، تفکیک و برای استفاده دوباره به چرخه تولید بازمی‌گرداند. تداوم این برنامه در تورنتو، علاوه بر کاهش حجم زباله‌های دفنی، به صرفه‌جویی در مصرف مواد خام، کاهش هزینه‌های دفع پسماند و افزایش مشارکت شهروندان در مدیریت محیط زیست شهری کمک کرده است.
سیستم تورنتو بر سه جریان اصلی استوار است: بازیافت مواد خشک در سطل آبی، مواد آلی در سطل سبز و زباله دفعی در سطل معمولی. مواد آلی شامل پسماند غذایی و زباله باغبانی است و به کمپوست یا بازیابی انرژی می‌رسد. مواد بازیافتی نیز شامل کاغذ، مقوا، بطری و ظروف پلاستیکی، فلزات و شیشه است.
شهرداری تورنتو برای آسان‌تر شدن تفکیک پسماند، ابزار آنلاینی با عنوان «جادوی پسماند» ارائه داده است. شهروندان می‌توانند نام یک ماده یا محصول را در این سامانه وارد کنند تا مشخص شود باید آن را در کدام سطل قرار دهند. این ابزار با کاهش خطا در جداسازی پسماند، به جلوگیری از آلوده‌شدن مواد بازیافتی و افزایش کیفیت فرایند بازیافت کمک می‌کند.
علاوه بر جمع‌آوری خانگی، تورنتو برنامه‌هایی برای کاهش تولید پسماند و بازاستفاده دارد. در سال ۲۰۲۵ بیش از ۳۷ هزار کیلوگرم پارچه و منسوجات، بیش از ۱۴ هزار کیلوگرم غذای مازاد و نزدیک به ۳۰ هزار دوچرخه تعمیر یا بازاستفاده شد. این اقدامات نشان می‌دهند که تورنتو بازیافت را فقط به دفع پس از مصرف محدود نکرده است.
بر اساس گزارش بخش خدمات مدیریت پسماند جامد شهرداری تورنتو، این شهر توانست در ۲۰۲۵ مقدار ۳۶۴ هزار و ۹۶۱ تن پسماند خانگی را از دفن در محل‌های دفن زباله خارج کند و نرخ ترکیبی بازیافت خانگی را به ۵۰.۶ درصد برساند. این شاخص فقط به مواد قابل‌بازیافت سطل آبی محدود نمی‌شود، بلکه بازیافت مواد خشک، پسماندهای آلی، زباله‌های باغبانی، وسایل الکترونیکی، فلزات و موادی را نیز شامل می‌شود که از طریق برنامه‌های بازگشت محصول به چرخه مصرف بازمی‌گردند.
تورنتو در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله جدیدی شد و مسئولیت جمع‌آوری بازیافت خانگی را از شهرداری به تولیدکنندگان بسته‌بندی منتقل کرد. از ژانویه ۲۰۲۶ سازمان بازیافت مواد در چارچوب اقتصاد چرخشی مسئول جمع‌آوری و خدمات مرتبط با سطل آبی در تورنتو شد. این تغییر از یک تصمیم استانی ناشی شده است؛ در سال ۲۰۲۱ استان انتاریو تصویب کرد که مسئولیت مالی و عملیاتی مدیریت مواد بازیافتی پس از مصرف، از شهرداری‌ها به تولیدکنندگان کاغذ، بسته‌بندی و محصولات مشابه منتقل شود. در مدل جدید، تولیدکنندگانی که بسته‌بندی وارد بازار می‌کنند، باید هزینه و عملیات جمع‌آوری و پردازش آن را بر عهده بگیرند. این رویکرد به مسئولیت گسترده تولیدکننده معروف است و هدف آن ایجاد انگیزه برای طراحی بسته‌بندی قابل‌بازیافت‌تر و کاهش بار مالی شهرداری‌ها است. تغییر مدل بازیافت، فقط به تصمیم قانونی محدود نمی‌شود؛ هماهنگی میان شهرداری، شرکت مسئول جمع‌آوری، پیمانکاران و شهروندان برای جلوگیری از اختلال در خدمات ضروری است.
تجربه تورنتو نشان می‌دهد که بازیافت می‌تواند از یک خدمت شهری به یک ساختار اقتصادی و قانونی تبدیل شود. در این مدل شهرداری همچنان مسئول زباله، مواد آلی و بعضی خدمات دیگر است، اما هزینه و عملیات بازیافت مواد بسته‌بندی به تولیدکنندگان منتقل شده است.
کائوسیونگ؛ تبدیل خاکستر زباله به مصالح عمرانی
کائوسیونگ تایوان برای یکی از دشوارترین بخش‌های مدیریت پسماند، یعنی مواد باقی‌مانده پس از سوزاندن زباله، زنجیره‌ای از پردازش، کنترل کیفیت و مصرف در پروژه‌های عمرانی ایجاد کرده است. دستاورد تازه این برنامه در ژوئن ۲۰۲۶ ثبت شد: نخستین محصول «مصالح پرکننده با مقاومت کنترل‌شده» ساخته‌شده با سنگ‌دانه بازیافتی حاصل از خاکستر زباله‌سوزهای شهر، برچسب ردپای کربن وزارت محیط‌زیست تایوان را دریافت کرد. این گواهی امکان اندازه‌گیری و مقایسه اثر کربنی محصول را فراهم می‌کند.
چهار نیروگاه زباله‌سوز کائوسیونگ سالانه حدود ۱۷۰ هزار تن خاکستر کف کوره تولید می‌کنند؛ بخش جامد و نسوخته‌ای که در پایین کوره باقی می‌ماند. این ماده پس از پردازش می‌تواند به سنگ‌دانه بازیافتی تبدیل شود و در کاربردهای مجاز، جای بخشی از شن و ماسه طبیعی را بگیرد. موضوع این طرح بازاستفاده از جریان مشخص پسماند است. برای تقویت ظرفیت پردازش، کائوسیونگ در اواخر سال ۲۰۲۴ بزرگ‌ترین مرکز دولتی تصفیه خاکستر کف کوره در تایوان را راه‌اندازی کرد. ظرفیت اسمی این مرکز سالانه ۲۳۰ هزار تن اعلام شده است. توسعه این زیرساخت پشتوانه برنامه‌ای شد که موفقیتش به وجود مصرف‌کننده برای مصالح تولیدشده وابسته است.
شهرداری کائوسیونگ از سال ۲۰۱۸ دستگاه‌های شهری را موظف کرده است در پروژه‌های عمرانی، استفاده از سنگ‌دانه بازیافتی را در اولویت قرار دهند. این سیاست تقاضا برای محصول بازیافتی را تقویت می‌کند و به آن جایگاهی مشخص در زنجیره تامین ساخت‌وساز می‌دهد. کاربردهای اعلام‌شده شامل زیرسازی و روسازی راه، پرکردن محوطه و تولید مصالح پرکننده با مقاومت کنترل‌شده است.
شهرداری نظام تایید کارخانه‌های بتن آماده و تامین مستقیم سنگ‌دانه را ایجاد کرده است تا نسبت اختلاط، کیفیت محصول و مسیر مصرف قابل‌کنترل باشد. این سازوکار علاوه بر کمک به فروش و مصرف مواد بازیافتی، برای جلوگیری از استفاده نامناسب یا تخلیه غیرقانونی آن‌ها اهمیت دارد. طبق گزارش اداره حفاظت محیط زیست کائوسیونگ، در سال ۲۰۲۵ نرخ پردازش خاکستر کف کوره به صددرصد و نرخ گردش مجدد سنگ‌دانه بازیافتی به ۹۷ درصد رسید. ارزش اقتصادی تجربه کائوسیونگ را می‌توان در اتصال سه حلقه پردازش پسماند، تضمین کیفیت و خرید مشاهده کرد.
مونیخ؛ از بازیافت به اقتصاد چرخشی
مونیخ در دسامبر ۲۰۲۵، استراتژی اقتصاد چرخشی خود را با ۸۵ اقدام مشخص تصویب کرد. این استراتژی فقط بر بازیافت تمرکز ندارد، بلکه تاکید آن بر کاهش مصرف مواد، بازاستفاده، تعمیر و طراحی محصول است. هدف این است که ساختمان‌ها، کالاها و مواد اولیه مدت بیشتری در چرخه مصرف باقی بمانند و مونیخ به شهری کم‌کربن و کم‌مصرف تبدیل شود.
«برنامه اقدام یکپارچه مونیخ» از میان مجموعه ۸۵ اقدام، ۲۶ اقدام را در خود جای داده و برای ۱۰ اقدام منتخب، شرح اجرایی جداگانه ارائه کرده است و هدف را کاهش ۳۰ درصدی ردپای مادی تا سال ۲۰۳۵ نسبت به مبنای محاسباتی ۲۰۲۴ تعیین کرده است.
دو اقدام به بخش ساخت‌وساز مربوط هستند که شامل معدن‌کاوی شهری برای مصالح ثانویه و توسعه مرکز ساخت‌وساز چرخشی در پروژه «CirCoFin» است. منظور از معدن‌کاوی شهری، استفاده از ساختمان‌ها و زیرساخت‌های موجود به‌عنوان منبع مواد است؛ یعنی شناسایی و بازیابی مصالحی که امکان مصرف دوباره دارند. اقدام دوم نیز به ایجاد بستر مبادله قطعات و مصالح ساختمانی کمک می‌کند تا مواد بازیابی‌شده به مصرف‌کننده بعدی برسند. اهمیت این بخش برای مونیخ بالاست، زیرا تحلیل جریان مواد مبنای برنامه، نزدیک به ۶۰ درصد ردپای مادی شهر را به ساختمان و ساخت‌وساز نسبت می‌دهد.
دو اقدام دیگر، ایجاد پلتفرم دیجیتال برای عرضه و خرید مواد غذایی منطقه‌ای و همکاری با شبکه‌ها و پلتفرم‌های نجات غذای مازاد است. اولین مورد به ارتباط عرضه‌کنندگان منطقه‌ای و خریداران مربوط می‌شود و مورد دوم جلوگیری از دورریز غذای قابل‌مصرف را دنبال می‌کند. موضوع فقط تبدیل پسماند غذایی به کمپوست نیست؛ بخشی از برنامه تلاش می‌کند غذا پیش از تبدیل‌شدن به زباله، مصرف شود.
اقدام «هم‌زیستی صنعتی و اکوپارک» یکی دیگر از ۱۰ اقدام برنامه یکپارچه مونیخ است و بر ایجاد همکاری میان بنگاه‌ها تمرکز دارد. منطق اقدام این است که مواد و منابع مازاد یک فعالیت اقتصادی در صورت مناسب‌بودن، بتوانند در فعالیت دیگری مصرف شوند. این اقدام برای کاهش اتلاف منابع و تقویت زنجیره‌های ارزش محلی در برنامه گنجانده شده است.
دو اقدام دیگر به بسته‌بندی و ظروف اختصاص دارند: طراحی سازوکار بازپس‌گیری ظروف چندبارمصرف و ایجاد سامانه گزارش موارد نقض الزام عرضه بسته‌بندی چندبارمصرف. اقدام اول به بازگشت ظرف به چرخه استفاده کمک می‌کند و اقدام دوم ابزار نظارت و پیگیری اجرای مقررات است. این اقدامات پیشگیری از تولید پسماند را هدف می‌گیرند؛ موضوعی که با بازیافت ظرف پس از یک‌بار مصرف تفاوت دارد.
سه اقدام منتخب نیز به خرید عمومی مربوط هستند و شامل افزایش آگاهی در خرید منسوجات، بررسی بازار و گفت‌وگو با عرضه‌کنندگان برای شناسایی گزینه‌های پایدار و ایجاد مرکز دیجیتال تخصصی برای خرید پایدار می‌شوند. در این رویکرد شهرداری فقط از شهروندان و شرکت‌ها درخواست تغییر رفتار نمی‌کند، بلکه از قدرت خرید خود نیز برای تقویت بازار کالاها و خدمات کم‌مصرف‌تر و چرخشی استفاده می‌کند.
یکی از پروژه‌های عملیاتی مونیخ، سامانه بازگرداندن بسته‌بندی‌های قابل‌استفاده مجدد است. شهرداری با دریافت حمایت فنی از اتحادیه اروپا، امکان‌سنجی ساخت زیرساخت بازگرداندن بسته‌بندی را انجام داده است و نتیجه، پیشنهاد ساخت سامانه‌ای برای جمع‌آوری، شست‌وشو و بازچرخش ظروف در مقیاس شهری است.
براساس مدل‌سازی انجام‌شده، اگر این سامانه در مقیاس کامل اجرا شود، می‌تواند روزانه تا ۱۴۶ هزار ظرف یک‌بارمصرف را جایگزین کند، حدود ۱۱۷۵ تن زباله بسته‌بندی و ۱۳۰۰ تن دی‌اکسید کربن را کاهش دهد و ۱۰۰ تا ۱۲۰ شغل محلی ایجاد کند. صرفه‌جویی سالانه شهرداری نیز ۴.۱ میلیون یورو برآورد شده است.
مونیخ با تحلیل جریان مواد، مشخص کرده است که بیشترین حجم مصرف منابع و تولید پسماند در کدام بخش‌های شهر رخ می‌دهد. بر اساس این تحلیل، ساختمان و ساخت‌وساز، خرده‌فروشی و خریدهای عمومی شهرداری به‌عنوان حوزه‌های کلیدی شناسایی شده‌اند. این اولویت‌بندی به شهرداری کمک می‌کند منابع و اقدامات را در بخش‌هایی متمرکز کند که بیشترین اثر را بر کاهش مصرف مواد و پسماند دارند.
نظر شما