ماسک ونیزی؛ نقابی که طبقات اجتماعی را به هم دوخت

به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، ماسک‌های ونیز امروزه نماد جهانی کارناوال این شهر هستند، اما در ریشه تاریخی خود ابزاری برای پنهان کردن هویت و وارونه کردن موقت نقش‌های اجتماعی بودند؛ ابزاری که طبقات بالا و پایین جامعه ونیز را برای مدتی کوتاه در فضایی مشترک گرد هم می‌آورد.

سنت استفاده از ماسک در ونیز به قرن سیزدهم میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که این شهر هنوز جمهوری مستقل ونیز بود. در آن دوره، ماسک نه فقط وسیله‌ای برای جشن، بلکه بخشی از زندگی روزمره ونیزی‌ها بود و قوانین مشخصی برای استفاده از آن وجود داشت. ونیزی‌ها اجازه داشتند بیش از نیمی از سال، از پنجم اکتبر به مدت شش ماه، با ماسک در انظار عمومی ظاهر شوند. دلیل اصلی رواج ماسک، ساختار سخت طبقاتی در این دوره بود.

یک تاریخ‌شناس ماسک در این باره می‌گوید: «با پوشیدن ماسک و پنهان کردن هویت، ارتباط میان مردم آزادتر می‌شد، دیگر بالا و پایین وجود نداشت و جامعه برابرتر می‌شد.» البته این برابری موقتی و محدود بود؛ پژوهشگران تاکید می‌کنند که ماسک تفاوت‌های طبقاتی را از بین نمی‌برد، بلکه همچون تسهیل‌گر روابط اجتماعی عمل می‌کرد و فضایی هرچند اندک برای گفت‌وگو میان طبقات فراهم می‌آورد.

در دوره اوج شکوه ونیز در قرن هجدهم، دو نوع ماسک بیش از همه رایج بود. مردان معمولا ماسک بایوتا می‌زدند که بخش بالایی صورت را می‌پوشاند اما دهان را آزاد می‌گذاشت تا فرد بتواند صحبت کند و غذا بخورد. زنان نیز ماسک مورتا را ترجیح می‌دادند؛ ماسکی بیضی‌شکل از مخمل سیاه که صورت را می‌پوشاند و زیبایی زنانه را برجسته می‌کرد. نوع سومی نیز به نام لاروا وجود داشت که بیشتر سفیدرنگ بود و همراه با شنل و کلاه سه‌گوش استفاده می‌شد.

در قرن هجدهم، ونیز به شهری برای خوش‌گذرانی و گریز از قواعد و محدودیت‌های اجتماعی بدل شده بود و ماسک به ابزاری برای فرار از نظارت اجتماعی و حتی بدهی‌ها بدل شد. اشراف زیر ماسک از طلبکاران خود پنهان می‌شدند و قماربازان هویت خود را از چشم قانون پنهان می‌کردند. به همین دلیل، مقامات به تدریج استفاده از ماسک را محدود کردند تا اینکه در سال ۱۷۰۳ پوشیدن ماسک در قمارخانه‌ها ممنوع شد و استفاده از آن تنها در مهمانی‌های رسمی و ایام کارناوال مجاز ماند.

با سقوط ونیز در سال ۱۷۹۷ و سپس ممنوعیت کارناوال توسط موسولینی در دهه ۱۹۳۰، سنت ماسک‌سازی ونیزی برای دهه‌ها به فراموشی سپرده شد. اما در سال ۱۹۷۹، با ابتکار فدریکو فلینی، کارگردان نامدار ایتالیایی، کارناوال ونیز احیا شد و از آن زمان ماسک‌ها بار دیگر به خیابان‌های این شهر بازگشتند. امروزه کارگاه‌های ماسک‌سازی در ونیز با الهام از طرح‌های تاریخی، این هنر را زنده نگه داشته‌اند و هر سال میلیون‌ها گردشگر را به خود جذب می‌کنند.

ماسک ونیزی در نگاهی عمیق‌تر تنها یک شی تزئینی نیست؛ یادگاری از جامعه‌ای است که در آن هویت، طبقه و نظارت اجتماعی چنان سنگین بود که مردم برای لحظاتی کوتاه به نقابی پناه می‌بردند تا شاید بتوانند خود واقعی‌شان باشند.