به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، سیل‌های گسترده ماه مه ۲۰۲۴ در ایالت ریو گرانده دو سول برزیل یکی از مهم‌ترین نمونه‌های آسیب‌پذیری شهرهای معاصر در برابر مخاطرات اقلیمی را رقم زد. این حادثه نشان داد بسیاری از شهرهایی که در مجاورت رودخانه‌ها شکل گرفته‌اند و توسعه تاریخی آن‌ها با حضور منابع آبی پیوند خورده است، طی دهه‌های گذشته به‌جای سازگاری با چرخه طبیعی آب، تلاش کرده‌اند جریان آن را با استفاده از سازه‌های مهندسی کنترل کنند؛ رویکردی که در کنار گسترش ساخت‌وساز در مناطق سیل‌خیز، تخریب اکوسیستم‌ها و کاهش نفوذپذیری زمین، آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های شهری را افزایش داده است.
بیش از دو سال پس از آن حادثه، روند بازسازی در این ایالت پیشرفت کرده، زیرساخت‌های آسیب‌دیده در حال ترمیم است و برنامه‌های جدیدی برای حفاظت از شهرها در برابر سیلاب در دستور کار قرار گرفته است، با این حال، پرسش اصلی این است که آیا بازسازی‌ها به تغییر الگوی توسعه شهری و ایجاد رابطه‌ای پایدارتر با آب منجر می‌شود یا شهرها همان زیرساخت‌هایی را احیا می‌کنند که در برابر بحران پیشین ناکارآمدی آن‌ها آشکار شده است؟
ابعاد خسارت‌های انسانی و کالبدی این حادثه نشان می‌دهد که موضوع بازسازی بسیار فراتر از تعمیر ساختمان‌ها و تاسیسات شهری است. بر اساس اعلام سازمان دفاع مدنی ایالت ریو گرانده دو سول، بیش از ۵۸۱ هزار نفر در جریان این فاجعه آواره شدند و ۴۷۸ شهر از مجموع ۴۹۷ شهرداری این ایالت تحت تاثیر سیلاب قرار گرفتند. همچنین نتایج بررسی موسسه جغرافیا و آمار برزیل که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان می‌دهد ۸۱ هزار و ۲۷۲ واحد مسکونی در مناطق بررسی‌شده به‌طور کامل تخریب شده و ۱۹۰ هزار و ۲۵۳ واحد دیگر نیز خسارت ساختاری بسیار شدیدی متحمل شده‌اند.
این بررسی از تغییر محل سکونت حدود ۹۲۲ هزار نفر پس از وقوع سیل حکایت دارد که برای نزدیک به نیمی از آن‌ها، سیلاب دلیل اصلی جابه‌جایی بوده است. چنین آماری نشان می‌دهد بازسازی شهرها فقط به معنای جایگزینی ساختمان‌های ازدست‌رفته نیست، بلکه احیای فرصت‌های زندگی، پیوندهای اجتماعی، دسترسی به خدمات و احساس امنیت شهروندان را نیز شامل می‌شود.
پورتو آلگره؛ تقویت زیرساخت‌های حفاظتی و بازنگری در تاب‌آوری شهری
پورتو آلگره، مرکز ایالت ریو گرانده دو سول با جمعیتی حدود یک میلیون و ۴۰۰ هزار نفر، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های بازسازی پس از سیلاب به شمار می‌رود. رویکرد مدیریت شهری این شهر تا حد زیادی بر احیا و نوسازی سامانه حفاظت در برابر سیل متمرکز شده است؛ سامانه‌ای که از دهه ۱۹۶۰ طراحی شده و حدود ۶۸ کیلومتر خاکریز و سیل‌بند، ۱۴ گذرگاه مجهز به دریچه‌های کنترل سیلاب و ۲۳ ایستگاه پمپاژ آب‌های سطحی را در بر می‌گیرد.
در جریان سیلاب ماه مه ۲۰۲۴، سطح آب رودخانه گوآئیبا به ۵.۳۷ متر رسید؛ رقمی که به‌مراتب بالاتر از تراز سه‌متری سیلاب محسوب می‌شد. این وضعیت ضعف‌های موجود در موانع فیزیکی، عملکرد تجهیزات و هماهنگی میان اجزای مختلف زیرساخت شهری را آشکار کرد، همچنین مشخص شد که بخشی از مشکلات به نگهداری ناکافی سازه‌های حفاظتی در طول سال‌های گذشته مربوط بوده است.
در واکنش به این وضعیت، مدیریت شهری پورتو آلگره برنامه‌ای برای توسعه شبکه زهکشی و مدیریت آب‌های سطحی تدوین کرده است. احداث ۹ ایستگاه پمپاژ جدید، اجرای ۲۶ کیلومتر شبکه و کانال‌های زهکشی، ساخت ۱۱ حوضچه ذخیره و کنترل آب‌های بارندگی و ایجاد دو کیلومتر پارک خطی از جمله اقدامات پیش‌بینی‌شده در این برنامه است. این پروژه‌ها در حوزه‌های آبریز مختلف شهر اجرا می‌شوند و تکمیل آن‌ها تا سال ۲۰۳۱ هدف‌گذاری شده است.
با وجود اهمیت این سرمایه‌گذاری‌ها، اتکای صرف به دیوارهای حفاظتی، خاک‌ریزها و ایستگاه‌های پمپاژ نمی‌تواند امنیت شهر را در برابر تمام شرایط اقلیمی تضمین کند. این سازه‌ها در مناطق پرتراکم شهری ضروری هستند، اما در صورت عبور حجم آب از ظرفیت طراحی‌شده یا بروز اختلال در عملکرد آن‌ها، مناطق تحت حفاظت ممکن است به‌سرعت در معرض خطر قرار گیرند. افزون بر این، موانع فیزیکی گاهی مانع خروج طبیعی آب باران از محدوده‌های محصور می‌شوند و در نتیجه، خود به عاملی برای تشدید آب‌گرفتگی داخلی شهر تبدیل می‌شوند.
شهر اسفنجی؛ الگویی برای سازگاری شهر با چرخه طبیعی آب
یکی از رویکردهایی که می‌تواند مکمل زیرساخت‌های سنتی حفاظت از سیلاب باشد، الگوی «شهر اسفنجی» است؛ مفهومی که در شماری از شهرهای چین توسعه یافته و ترویج شده است. برخلاف شیوه‌های متداول که بر انتقال سریع‌تر آب باران از طریق لوله‌ها و کانال‌های زهکشی تمرکز دارند، این الگو تلاش می‌کند ظرفیت طبیعی شهر برای جذب، نگهداری و آزادسازی تدریجی آب را افزایش دهد.
در چنین رویکردی، فضاهای عمومی، خیابان‌ها، میدان‌ها، پارکینگ‌ها، حیاط مدارس و دیگر سطوح شهری به‌گونه‌ای طراحی یا بازسازی می‌شوند که امکان نفوذ آب به زمین و ذخیره موقت آن فراهم شود. به این ترتیب، به‌جای انتقال تمام حجم بارندگی به شبکه‌های زهکشی، بخشی از آب در محیط شهری جذب و با سرعت کمتری به چرخه طبیعی بازگردانده می‌شود.
کروزئیرو دو سول؛ انتقال محله‌های آسیب‌دیده به مناطق امن‌تر
در حالی که پورتو آلگره بر تقویت و تکمیل زیرساخت‌های حفاظتی موجود تمرکز دارد، شهر کروزئیرو دو سول نمونه متفاوتی از بازسازی پس از سیل را ارائه می‌کند؛ رویکردی که بر تغییر مکان سکونتگاه‌های آسیب‌پذیر و سازمان‌دهی مجدد فضاهای شهری استوار است.
این شهر با جمعیتی حدود ۱۱ هزار و ۶۰۰ نفر در دره تاکواری و در فاصله تقریبی ۱۲۶ کیلومتری پورتو آلگره قرار دارد. سیلاب رودخانه تاکواری در سال ۲۰۲۴ خسارت‌های گسترده‌ای به این منطقه وارد کرد؛ به‌گونه‌ای که حدود نیمی از جمعیت ناچار به ترک خانه‌های خود شدند و نزدیک به ۹۵ درصد واحدهای تجاری شهر نیز تحت تاثیر این حادثه قرار گرفتند.
طرح جدید شامل ساخت ۱۵۰ خانه، اختصاص ۱۷۴ قطعه زمین، ایجاد فضاهای تفریحی، محدوده‌های حفاظت محیط‌زیستی و زمین‌هایی برای احداث خدمات عمومی از جمله مدرسه و کلیسا است. همچنین فضاهایی برای فعالیت‌های تجاری و گردهمایی‌های اجتماعی در نظر گرفته شده است تا محله جدید تنها مجموعه‌ای از واحدهای مسکونی نباشد و امکان شکل‌گیری یک محیط شهری کامل را فراهم کند.
بازسازی مسکن؛ فاصله میان تحویل خانه و احیای زندگی شهری
در کنار پروژه‌های زیرساختی و جابه‌جایی محله‌ها، تامین مسکن برای خانواده‌های آسیب‌دیده یکی از محورهای اصلی برنامه بازسازی در ایالت ریو گرانده دو سول بوده است. دولت فدرال برزیل در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که بیش از ۱۰ هزار واحد مسکونی از طریق برنامه خرید با حمایت دولت برای خانواده‌های واجد شرایط قرارداد شده است. این برنامه به خانوارها امکان می‌دهد خانه‌ای جدید یا یک واحد مسکونی موجود را در مناطقی که از نظر ایمنی مناسب تشخیص داده شده‌اند، انتخاب کنند.
بر اساس گزارش بازسازی دولت فدرال در آوریل ۲۰۲۶، تعداد واحدهای مسکونی تحویل‌شده در قالب این برنامه به ۱۲ هزار و ۴۶۸ واحد رسیده بود، همچنین حدود ۲۵ هزار واحد مسکونی در مجموع برنامه‌های تامین مسکن، قرارداد شده یا در مراحل بستن قرارداد قرار داشتند.
نظر شما