به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، با کوتاه‌شدن روزها، میدان‌ها، پارک‌ها و خیابان‌های شهرهای شمالی بخش بزرگی از زندگی روزمره خود را در تاریکی می‌گذرانند. نورپردازی مناسب این وضعیت را به فرصتی برای بازگشت مردم به فضای عمومی تبدیل می‌کنند. نورپردازی هنری با روشنایی متعارف معابر تفاوت دارد. روشنایی خیابان برای دیدن مسیر و استفاده روزمره از شهر طراحی می‌شود، اما جشنواره‌های نور، ادراک مردم از محیط را تغییر می‌دهند: یک بنای آشنا با تصویر متحرک معنای تازه‌ای پیدا می‌کند، یک میدان به فضای بازی جمعی تبدیل می‌شود و تاسیسات صنعتی می‌توانند نقش یک نشانه فرهنگی را بر عهده بگیرند. این مداخله‌ها می‌توانند علاوه بر نماهای ساختمانی، پارک‌ها، اسکله‌ها، جرثقیل‌ها، کتابخانه‌ها و فضاهای کمترشناخته‌شده را نیز در بر گیرند.
ویژگی مهم این رویدادها، استفاده از سازه‌ها و المان‌های موجود است. به‌جای ساخت سالن یا مجموعه‌ای مستقل، آثار در مسیرهای روزمره مردم قرار می‌گیرند و تجربه هنری با پیاده‌روی، رفت‌وآمد و ملاقات‌های اجتماعی پیوند می‌خورد. رایگان بودن برنامه‌ها امکان رویارویی با هنر را برای گروه‌هایی فراهم می‌کند که همچون بازدیدکننده موزه یا گالری نیستند. در چنین الگویی فضای عمومی هم‌زمان محل نمایش و بخشی از اثر هنری است.
کیفیت این رویدادها به افزایش بی‌حد روشنایی وابسته نیست. برگزارکنندگان جشنواره کپنهاگ احترام به تاریکی و تعادل میان عملکرد، زیبایی و پایداری را جزو اصول طراحی معرفی کرده‌اند. از این منظر نورپردازی زمانی ارزش شهری پیدا می‌کند که زمان، مکان و شدت حضور آن هدفمند باشد و تجربه‌ای متفاوت ایجاد کند؛ نه اینکه تمام شهر را برای ساعت‌های نامحدود روشن نگه دارد.
برنامه‌ریزی شب‌های بلند نیازمند توجه هم‌زمان به کیفیت هنری، دسترسی عمومی، زمان‌بندی و ویژگی‌های مکان است. نورپردازی‌ها و جشنواره‌های موفق قرار نیست زمستان را شبیه تابستان کند یا تاریکی را به‌کلی از بین ببرد، بلکه می‌تواند به مردم دلیلی برای بیرون‌آمدن، مکث‌کردن و دیدن دوباره شهر بدهد.
هلسینکی؛ تبدیل تاریکی ژانویه به یک نمایشگاه عمومی
هلسینکی، پایتخت فنلاند جشنواره لوکس هلسینکی (Lux Helsinki) را در یکی از تاریک‌ترین دوره‌های سال برگزار می‌کند و از هنر نور برای فعال‌کردن فضای عمومی زمستانی بهره می‌گیرد. ساختار مکانی جشنواره بر توزیع آثار در مجموعه‌ای از میدان‌ها و فضاهای شهری استوار است و هر سال مسیر و مکان‌های تازه‌ای برای آثار برمی‌گزیند و شهر را به گالری‌ای روباز بدل می‌کند. بازدیدکنندگان با قدم‌زدن میان چیدمان‌ها، فضاهای آشنای هلسینکی را در نوری متفاوت تجربه می‌کنند.
دوره ژانویه ۲۰۲۶ که از ششم تا یازدهم این ماه برگزار شد، بنا بر اعلام شهرداری حدود ۴۵۰ هزار بازدیدکننده جذب کرد. افزایش مدت جشنواره به شش روز، پاسخی به درخواست مخاطبان بود و شهرداری اعلام کرد که دوره بعدی از ۳۰ دسامبر ۲۰۲۶ تا ششم ژانویه ۲۰۲۷، به مدت هشت روز ادامه خواهد داشت و برای نخستین‌بار جشن سال نو را نیز در بر خواهد گرفت.
در دوره ۲۰۲۶، ۲۰ اثر در محدوده‌ای از میدان کانسالایستوری تا میدان بازار هیتالاتی، پارک کلیسای قدیمی، میدان لاسـی‌پالاتسی و دیگر نقاط مرکزی شهر ارائه شد. مرکز فرهنگی کانلتالو نیز در برنامه حضور داشت و ۱۰ گالری مرکز شهر به نمایش هنر نور اختصاص یافتند. بازدیدکنندگان مجبور به دنبال‌کردن یک مسیر ثابت نبودند و می‌توانستند ترتیب دیدن آثار را متناسب با زمان، توان حرکت و علایق خود انتخاب کنند. این آزادی جشنواره را به شبکه‌ای از تجربه‌های شهری تبدیل می‌کرد، نه یک نمایش خطی با نقطه شروع و پایان اجباری.
موضوع دوره ۲۰۲۶، «زمان را متوقف کن» بود؛ دعوتی به مکث در برابر شتاب زندگی و تحولات اجتماعی. آثار اجراشده این مضمون را با زبان‌های متفاوت بیان کردند. هنر نور تنها برای تزئین محیط به کار نمی‌رفت، بلکه موضوعاتی همچون طبیعت، زمان و ادراک را وارد فضای عمومی می‌کرد.
بعضی آثار به‌طور مستقیم به هویت مکان مرتبط بودند. برای مثال، در ملک یک هنرمند ترک‌تبار فنلاندی جرثقیل‌های شاخص کشتی‌سازی هیتالاتی را به نشانه‌هایی نورانی در تاریکی زمستان تبدیل شد. اهمیت این مداخله در استفاده از میراث صنعتی موجود بود؛ سازه‌هایی که بخشی از پس‌زمینه کاری بندر محسوب می‌شوند، برای مدتی به کانون توجه فرهنگی تبدیل شدند.
زمان‌بندی برنامه با زندگی روزمره شهر هماهنگ شده بود. آثار از ساعت ۱۷ تا ۲۲ روشن بودند، اما در روزهای هشتم و نهم ژانویه، بخشی از آن‌ها بین ساعت ۷ تا ۹ صبح نیز نمایش داده شدند. این برنامه با عنوان صبح لوکس، هنر را وارد مسیر صبحگاهی کار و روزمره می‌کرد. تورهای راهنما، کارگاه‌های رایگان و برنامه دویدن صبحگاهی راه‌های متفاوتی برای تجربه جشنواره فراهم کردند. همکاری مراکز سالمندان با مهدکودک‌ها و مدارس در ساخت آثار نورانی، بعد بین‌نسلی این رویداد را تقویت کرد.
بخشی از میراث جشنواره پس از پایان برنامه در شهر باقی ماند. این رویکرد مرز میان رویداد موقت و هنر عمومی ماندگار را کمرنگ کرد. تجربه هلسینکی نشان می‌دهد که جشنواره نور می‌تواند هم‌زمان یک مناسبت پرمخاطب باشد و بستری برای مشارکت اجتماعی، شناخت دوباره مکان‌ها و افزودن آثار تازه به منظر شهری فراهم کند.
کپنهاگ؛ نمایش نور با احترام به تاریکی
کپنهاگ تاریکی زمستان را نه مانعی برای زندگی شهری، بلکه بخشی از زمینه طراحی می‌داند. برگزارکنندگان جشنواره نور کپنهاگ این رویداد را بر پایه سنت نورپردازی و طراحی دانمارکی تعریف کرده‌اند که به کیفیت نور، مقیاس انسانی، معماری و حفظ تعادل با تاریکی توجه دارد. جشنواره در ماه فوریه، زمانی که فعالیت فضای باز با محدودیت‌های فصل سرد روبه‌رو است، آثار هنری را در مرکز شهر، بندر و مکان‌های غیرمتعارف مستقر می‌کند. بیشتر برنامه‌ها رایگان هستند و برای شهروندان، گردشگران، خانواده‌ها و مخاطبان حرفه‌ای هنر طراحی می‌شوند.
دوره ۲۰۲۶ از ۳۰ ژانویه تا ۲۲ فوریه برگزار شد و ساعت عمومی نمایش آثار از ۱۷ تا ۲۲ بود. طول چندهفته‌ای رویداد امکان بازدید در چند نوبت و انتخاب مسیرهای متفاوت را فراهم می‌کرد. بعضی آثار در ساعات صبح نیز روشن می‌شدند تا در رفت‌وآمد روزانه افرادی که در تاریکی راهی کار می‌شوند، حضور داشته باشند. این الگو جشنواره را از یک شب استثنایی جدا می‌کند و به بخشی موقت اما تکرارشونده از زندگی زمستانی شهر تبدیل می‌سازد.
برنامه هنری کپنهاگ تنوع زیادی دارد و به نورپردازی نما محدود نمی‌شود. مجسمه‌های نورانی، چیدمان‌های تعاملی، تصویر متحرک، تجربه‌های چندحسی و ترکیب نور با صدا از قالب‌های آن هستند. آثار موقت کنار نورپردازی‌های دائمی شهر معرفی می‌شوند تا مخاطب میان مداخله جدید و کیفیت‌های موجود محیط ارتباط برقرار کند. هدف اعلام‌شده جشنواره، آشکارکردن ویژگی‌های میدان‌ها، پارک‌ها، نماها و مکان‌های کمترشناخته‌شده است، بنابراین انتخاب محل اثر به‌اندازه خود اثر اهمیت دارد.
در برنامه ۲۰۲۶، اثر تترا از مانی نیکدل در میدان هوی‌برو نمونه‌ای از این رویکرد بود. این مجسمه هندسی از یک چهاروجهی نورانی و فرم آینه‌ای درون آن تشکیل می‌شد. با حرکت تماشاگر در اطراف اثر، بازتاب‌ها و درک او از حجم تغییر می‌کرد. اینجا حرکت بدن بخشی از تجربه هنری بود و میدان تنها محل نصب یک شی محسوب نمی‌شد، بلکه فضایی برای مکث، گردش و مشاهده از زاویه‌های مختلف فراهم می‌کرد.
جشنواره کپنهاگ پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری، دویدن شبانه و تورهای نور را در چارچوب تجربه شهری معرفی می‌کند. این فعالیت‌ها تماشا را با حرکت ترکیب می‌کنند و به مخاطبان اجازه می‌دهند شهر را در مقیاس بدن و با سرعتی متفاوت از خودرو تجربه کنند. همکاری هنرمندان، طراحان، دانشجویان، سازمان‌ها و مجموعه‌های تجاری پایه سازمانی یک رویداد غیرانتفاعی گسترده را شکل می‌دهد. در این ساختار جشنواره بستری مشترک برای ارائه توان هنری حرفه‌ای و معرفی استعدادهای تازه است.
ویژگی متمایز کپنهاگ، تاکید هم‌زمان بر بیان هنری و خویشتن‌داری در استفاده از نور است. اصول رسمی جشنواره از پایداری، جابه‌جایی سبز، برابری و تنوع یاد می‌کنند و خواستار تعادل میان زیبایی، عملکرد و نیاز انسان هستند. این تجربه برای مدیریت شهری نشان می‌دهد که جذابیت شب زمستانی از بیشترین حجم روشنایی حاصل نمی‌شود؛ گاهی یک مداخله دقیق، یک بازتاب یا یک خط نور، می‌تواند رابطه مردم با محیط را بیش از روشن‌کردن یکنواخت تمام فضا تغییر دهد.
لیون؛ پیوند جشنواره نور با حافظه و همبستگی شهری
لیون فرانسه جشنواره جشن نورها را به یکی از شناخته‌شده‌ترین رویدادهای هنری فضای عمومی تبدیل کرده است. این جشن با سنت روشن‌کردن شمع در پنجره‌ها در حوالی هشتم دسامبر پیوند دارد و امروز کنار این آیین شهروندی، مجموعه‌ای از چیدمان‌های معاصر، نمایش‌های تصویری و اجراهای نور را ارائه می‌کند. برگزاری جشن نور در ابتدای دسامبر، شهر تاریخی را در شب‌های بلند پایان پاییز به صحنه‌ای برای رویارویی جمعی با هنر تبدیل می‌کند.
طبق گزارش رسمی برگزارکنندگان، در دوره ۲۰۲۵، ۲۳ اثر در بیست مکان شاخص شهر ارائه شد و بیش از دو میلیون بازدیدکننده به جشنواره آمدند. این آمار مقیاس بالای حضور عمومی را نشان می‌دهد. اهمیت شهری رویداد در پراکندگی آثار در چندین مکان است؛ میدان‌ها، بناهای تاریخی، ایستگاه راه‌آهن و پارک‌ها هرکدام به بخشی از برنامه تبدیل می‌شوند و تجربه جشنواره از یک نقطه مرکزی فراتر می‌رود.
در این دوره کلیسای جامع سن‌ژان، میدان ترو و ایستگاه سن‌پل میزبان نمایش‌های تصویری بر معماری بودند. در چنین آثاری تناسبات و جزئیات بنا بخشی از ساختار تصویر می‌شود؛ قوس‌ها، پنجره‌ها و برج‌ها فقط پس‌زمینه نیستند، بلکه به عناصر روایت بصری تبدیل می‌شوند.
جشنواره به نمایش‌های عظیم روی بناهای مشهور محدود نبود و گزارش رسمی به آثار صمیمی‌تر در میدان جمهوری و میدان بورس، فناوری‌های معاصر در پارک تت‌دور و یک فضای بزرگ روباز در میدان آنتونن پونسه اشاره داشت. این تفاوت مقیاس اهمیت دارد: بعضی مخاطبان برای تماشای یک نمایش بزرگ جمع می‌شوند و بعضی دیگر تجربه‌ای آرام‌تر و نزدیک‌تر را انتخاب می‌کنند.
بعد اجتماعی جشنواره در برنامه «شمع‌های دل» نمایان است. شهروندان و بازدیدکنندگان با خرید شمع و مشارکت در یک چیدمان جمعی، به یک نهاد خیریه کمک می‌کنند. این سازوکار آیین روشن‌کردن شمع را به کنشی برای همبستگی شهری تبدیل می‌کند و میان تجربه زیبایی‌شناختی و مشارکت اجتماعی ارتباط می‌سازد. تجربه لیون نشان می‌دهد که ماندگاری جشنواره نور فقط به تازگی فناوری وابسته نیست. ترکیب حافظه محلی، معماری تاریخی، هنر معاصر و مشارکت خیریه، رویداد را در زندگی شهر ریشه‌دار می‌کند. شهر در این الگو میزبان یک نمایش وارداتی نیست؛ هویت، بناها و کنش جمعی شهروندان، مواد اولیه جشنواره هستند. همین پیوند است که به نور امکان می‌دهد از یک جلوه بصری کوتاه‌مدت فراتر برود و به بخشی از تقویم و حافظه عمومی شهر تبدیل شود.
نظر شما