خرمشهرها در پیش است

به گزارش خبرگزاری ایمنا، بعضی صداها با خاموش شدن آخرین نت به پایان نمی‌رسند؛ در حافظه می‌مانند، با خاطرات گره می‌خورند و گاهی پس از گذشت سال‌ها، دوباره آدم را به روزهایی می‌برند که تصور می‌کرد تنها در قاب تصاویر قدیمی باقی مانده‌اند. این بار در یکی از سالن‌های تهران، قرار بود چنین اتفاقی رخ دهد؛ جایی که مجید انتظامی با چوب رهبری ارکستر به صحنه آمد تا جنگ را نه با کلمات، بلکه با موسیقی روایت کند.

جمعیت قابل‌توجهی از علاقه‌مندان موسیقی، خانواده‌ها و نسل‌های مختلف در سالن حضور داشتند. پوشش‌ها و چهره‌های متنوع حاضران نشان می‌داد این اجرا تنها مخاطبان تخصصی موسیقی را به سالن نکشانده است. بسیاری آمده بودند تا بار دیگر صداهایی را بشنوند که سال‌ها با خاطرات سینمایی و تاریخی آن‌ها پیوند خورده است.

در میان گفت‌وگوهای کوتاه حاضران، پرسش مادری از دختر نوجوانش جلب توجه می‌کرد؛ اینکه آیا قطعه «خرمشهر» نیز اجرا خواهد شد؟ دختر با اطمینان پاسخ مثبت می‌داد. همین گفت‌وگوی ساده نشان می‌داد برخی آثار هنری چگونه از یک نسل به نسل دیگر منتقل می‌شوند؛ حتی برای نسلی که جنگ را نه در میدان، بلکه در روایت‌ها و موسیقی‌ها شناخته است.

وقتی تاریخ از سازها عبور می‌کند

با حضور نوازندگان و ورود مجید انتظامی به صحنه، اجرا آغاز شد. آهنگ‌ساز شناخته‌شده موسیقی ایران، بدون مقدمه‌چینی طولانی، پشت جایگاه رهبری ارکستر قرار گرفت. موهای سپیدش و چهره‌ای که گذر سال‌ها را بر خود داشت، در کنار تسلط و تمرکز او بر ارکستر، تصویری از هنرمندی را نشان می‌داد که هنوز بخش مهمی از روایت موسیقایی چند دهه سینمای ایران را بر دوش می‌کشد.

نخستین قطعه، موسیقی فیلم «کلاه پهلوی» بود؛ شروعی با رنگ‌وبوی تاریخی که مخاطبان را به جهان موسیقایی انتظامی وارد کرد. پس از آن، قطعاتی از فیلم‌های «از کرخه تا راین»، «آژانس شیشه‌ای»، «بوی پیراهن یوسف» و «دیوانه‌ای از قفس پرید» اجرا شد؛ آثاری که هرکدام به شکلی متفاوت، بخشی از تجربه تاریخی، اجتماعی و عاطفی جامعه ایران را بازتاب می‌دهند.

با پیشروی برنامه، ارکستر به‌تدریج از فضای آرام‌تر فاصله گرفت و ضرباهنگ‌ها رنگ دیگری به خود گرفتند. ورود لیانا شریفیان با پوشش جنوبی و نی‌انبان، یکی از متفاوت‌ترین بخش‌های اجرا را رقم زد. نوای این ساز جنوبی در کنار سازهای ارکستر، فضای موسیقایی تازه‌ای ایجاد کرد و زمینه اجرای قطعه «دوئل» را فراهم آورد.

نی‌انبان در کنار سنج و دمام، تنها یک ترکیب متفاوت از سازها نبود؛ پیوندی میان جغرافیای جنوب و خاطرات جنگ بود. صدای سازها در کنار یکدیگر، فضایی حماسی ایجاد می‌کرد که مخاطب را به یاد تصاویر ماندگار سینمای دفاع مقدس می‌انداخت. گویی جنگ، این بار از قاب پرده سینما بیرون آمده و در میان سازها و ضرباهنگ‌ها جریان پیدا کرده بود.

حماسه از دل اندوه می‌گذرد

یکی از ویژگی‌های برجسته موسیقی مجید انتظامی، روایت جنگ بدون فروکاستن آن به هیجان و شور صرف است. در آثار او، حماسه از دل اندوه، بیم و اضطراب عبور می‌کند و به امید و ایستادگی می‌رسد. همین ویژگی است که موسیقی فیلم‌های دفاع مقدس او را از بسیاری از آثار صرفاً حماسی متمایز می‌کند.

انتظامی پیش‌تر درباره دشواری اجرای قطعه «خرمشهر» توضیح داده بود که فشار ناشی از نواختن پرقدرت سازهای بادی در کنار حجم بالای صدای ارکستر، گاهی به تاول‌زدن و حتی خونریزی لب نوازندگان منجر می‌شود. این روایت، به‌خوبی نشان می‌دهد بازآفرینی فضای جنگ در این اثر، تنها به انتخاب سازها و تنظیم موسیقی محدود نیست؛ بلکه توان و تلاش تمام اعضای ارکستر را درگیر می‌کند.

در این میان، گروه کُر نیز با همراهی سازهای کوبه‌ای، نقش مهمی در شکل‌گیری فضای حماسی اجرا داشت. چوب‌هایی که در دست اعضای گروه کُر به صدا درمی‌آمدند، در کنار ضرباهنگ سنج و دمام و سازهای بادی، بخشی از روایت موسیقایی جنگ را شکل می‌دادند.

خرمشهر؛ زخمی که به حماسه تبدیل شد

اما نقطه اوج اجرا، قطعه «خرمشهر» بود؛ اثری که برای بسیاری از ایرانیان تنها یک ساخته موسیقایی نیست، بلکه یادآور روزهای مقاومت، رنج و آزادسازی شهری است که نامش با تاریخ معاصر ایران گره خورده است.

در این قطعه، هیچ سازی صرفاً برای پر کردن فضای ارکستر حضور ندارد. ورود تدریجی سازها، تغییر ضرباهنگ و هماهنگی میان گروه‌های مختلف نوازندگی، روایتی چندلایه از جنگ می‌سازد؛ روایتی که از نگرانی و اندوه آغاز می‌شود و به مقاومت و امید می‌رسد.

«خرمشهر» را می‌توان یکی از قصه‌گوترین آثار موسیقی معاصر ایران دانست؛ قطعه‌ای که بدون نیاز به تصویر، صحنه‌هایی از یک نبرد تاریخی را در ذهن مخاطب بازسازی می‌کند. شاید راز ماندگاری آن نیز همین باشد؛ اینکه به‌جای بازنمایی صرف یک پیروزی، مسیر دشوار رسیدن به آن را روایت می‌کند.

اجرای دوباره این قطعه در جریان کنسرت نیز بر اهمیت جایگاه آن در میان آثار انتظامی تأکید داشت. خرمشهر برای مخاطبانی که سال‌ها با موسیقی آن زندگی کرده‌اند، هنوز حرف‌های ناگفته‌ای دارد؛ حرف‌هایی که هر بار با اجرای دوباره، معنایی تازه پیدا می‌کنند.

آخرین تعظیم، پایان روایت نبود

در پایان برنامه، مجید انتظامی پس از تشکر از حاضران و چند بار تعظیم، صحنه را ترک کرد. او تنها به یک جمله بسنده کرد: «من از شما ممنونم.»

نه سخنرانی طولانی در کار بود و نه توضیحی درباره معنای قطعات. انگار انتظامی ترجیح داده بود آنچه را باید گفته شود، به سازها بسپارد. او بار دیگر «خرمشهر» را نواخته بود و برای انتقال معنای این انتخاب، نیازی به بیانیه نداشت.

این اجرا نشان داد موسیقی فیلم می‌تواند فراتر از همراهی تصاویر سینمایی، به رسانه‌ای مستقل برای بازخوانی تاریخ و انتقال خاطرات جمعی تبدیل شود. آثار انتظامی همچنان مخاطبان نسل‌های مختلف را به یک نقطه مشترک می‌رسانند؛ نقطه‌ای که در آن سینما، موسیقی، تاریخ و تجربه زیسته مردم به هم می‌رسند.

آن شب، چوب رهبری انتظامی تنها ارکستر را هدایت نمی‌کرد؛ گویی خاطرات یک ملت را نیز به حرکت درمی‌آورد. نی‌انبان شریفیان از جنوب می‌گفت، سنج و دمام از روزهای مقاومت روایت می‌کردند و «خرمشهر» بار دیگر یادآور می‌شد که بعضی صداها با گذشت زمان خاموش نمی‌شوند.

کنسرت تمام شد، اما خرمشهر همچنان در سالن باقی ماند؛ در ذهن کسانی که آن را شنیدند و در حافظه نسلی که شاید جنگ را ندیده باشد، اما هنوز می‌تواند صدای آن را از میان سازها بشنود.