به گزارش خبرگزاری ایمنا از اردبیل، گسترش نقش‌ها و نماهای رومی و الگوهای معماری بیگانه با پیشینه تاریخی و فرهنگی اردبیل، بار دیگر ضرورت بازنگری در سیمای شهری این شهر را مطرح کرده است؛ شهری با هویت تاریخی، فرهنگی و مذهبی ریشه‌دار که انتظار می‌رود معماری آن نیز بازتابی از همین ویژگی‌ها باشد.
اکنون این پرسش مطرح است که چرا با وجود تأکید بر حفظ هویت ایرانی ـ اسلامی و ضرورت ساماندهی منظر شهری، هنوز میان ظرفیت‌های فرهنگی و هنری و حتی شرایط اقلیمی اردبیل و چهره بسیاری از ساختمان‌های نوساز آن فاصله وجود دارد؟
اردبیل شهری تاریخی با چهره‌ای که باید روایتگر هویت آن باشد
اردبیل تنها مجموعه‌ای از خیابان‌ها، ساختمان‌ها و معابر نیست؛ این شهر با پیشینه تاریخی و فرهنگی خود، بخشی از حافظه جمعی مردم ایران را در خود جای داده است. از مجموعه تاریخی و جهانی شیخ صفی‌الدین اردبیلی تا بافت‌های قدیمی، بناهای ارزشمند و سنت‌های فرهنگی منطقه، همگی ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند در شکل‌گیری معماری معاصر شهر نقش داشته باشند.
با این حال، آنچه در بخشی از ساخت‌وسازهای جدید شهری به چشم می‌خورد، فاصله گرفتن از ظرفیت‌های بومی و گرایش به الگوهای تکراری و وارداتی است؛ الگویی که در استفاده از ستون‌های بلند، سرستون‌های تزئینی، قوس‌های پرکار و جزئیات برگرفته از معماری کلاسیک اروپا در قالب نماهای موسوم به رومی نمود پیدا می‌کند.
مسئله اصلی، صرفاً استفاده از یک سبک معماری خاص نیست؛ بلکه پرسش اساسی این است که چرا در شهری با چنین پیشینه‌ای، ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی، هنری و اقلیمی آن کمتر به زبان معماری امروز ترجمه می‌شوند و چرا سیمای ساختمان‌های جدید در بسیاری از موارد، روایت مشخصی از هویت اردبیل ارائه نمی‌دهد؟
معماری وارداتی؛ وقتی ساختمان‌ها شبیه یکدیگر می‌شوند
یکی از چالش‌های قابل مشاهده در سیمای شهری، رواج الگوهای نسبتاً مشابه در نمای ساختمان‌های مسکونی و تجاری است. در این الگوها، گاه بیش از آنکه به تناسب بنا با محیط پیرامونی، هویت محله و شرایط اقلیمی توجه شود، بر جلوه‌های ظاهری، تزئینات پرهزینه و شباهت به نمونه‌های رایج در شهرهای دیگر تأکید می‌شود. نتیجه چنین رویکردی می‌تواند شکل‌گیری خیابان‌هایی باشد که ساختمان‌های آن‌ها، با وجود تفاوت در ابعاد و کاربری، از زبان بصری یکسانی پیروی می‌کنند؛ زبان بصری‌ای که نه لزوماً با تاریخ شهر ارتباط دارد و نه به‌تنهایی می‌تواند نشانه‌ای متمایز از اردبیل ارائه دهد.
البته استفاده از معماری کلاسیک یا رومی به‌خودی‌خود به معنای بی‌کیفیت بودن یک ساختمان نیست و معماری معاصر نیز الزاماً نباید به بازسازی عین‌به‌عین بناهای تاریخی محدود شود. مسئله زمانی جدی می‌شود که انتخاب سبک، بدون توجه کافی به زمینه فرهنگی، بافت شهری، مقیاس ساختمان‌ها و نیازهای محیطی صورت گیرد و حاصل آن، تضعیف انسجام و هویت بصری شهر باشدک
هویت معماری یک شهر را نمی‌توان تنها با نصب چند المان سنتی، استفاده محدود از نقوش تاریخی یا افزودن یک نماد مذهبی به نمای ساختمان تعریف کرد. هویت شهری حاصل مجموعه‌ای از ویژگی‌هاست؛ از تناسبات و ترکیب‌بندی بناها گرفته تا مصالح، رنگ‌ها، شیوه ارتباط ساختمان با خیابان، نحوه شکل‌گیری فضاهای عمومی و ارتباط معماری با زندگی روزمره مردم. اردبیل برای دستیابی به چنین هویتی، ظرفیت‌های قابل توجهی در اختیار دارد.
معماری تاریخی منطقه، هنرهای سنتی، صنایع‌دستی، نقوش و الگوهای هندسی، میراث فرهنگی و ویژگی‌های اقلیمی آن می‌توانند منبع الهام طراحان و معماران باشند. برای مثال، بهره‌گیری خلاقانه از هندسه و تناسبات معماری ایرانی، استفاده سنجیده از مصالح متناسب با اقلیم سرد اردبیل، توجه به رنگ و بافت در نماها و طراحی ورودی‌ها و فضاهای عمومی متناسب با فرهنگ محلی، می‌تواند به شکل‌گیری معماری معاصر با هویت مشخص کمک کند؛ معماری‌ای که نه تقلیدی از گذشته است و نه نسخه‌ای تکراری از الگوهای رایج در دیگر شهرها.
معماری شهری اردبیل باید بازتاب‌دهنده هویت فرهنگی و اصالت بومی شهر باشد
حبیب فتحی، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای اسلامی شهر اردبیل در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا، با تأکید بر اهمیت حفظ هویت فرهنگی در سیمای شهری، اظهار کرد: معماری هر شهر بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی آن به شمار می‌رود و اردبیل نیز به واسطه پیشینه غنی تاریخی، فرهنگ اصیل و ویژگی‌های اقلیمی خاص خود، شایسته توجه به معماری متناسب با هویت بومی و ارزش‌های فرهنگی منطقه است. از این منظر، توسعه شهری باید در کنار پاسخ‌گویی به نیازهای امروز شهروندان، پیوند خود را با ریشه‌های فرهنگی و تاریخی شهر حفظ کند.
وی افزود: معماری شهری تنها به شکل ظاهری ساختمان‌ها محدود نمی‌شود، بلکه در چگونگی زندگی مردم، شکل‌گیری روابط اجتماعی و احساس تعلق شهروندان به محل زندگی خود نقش دارد.
به گفته این مسئول، توجه به عناصر هویت‌بخش معماری اردبیل، پاسداشت میراث تاریخی و پرهیز از الگوهای فاقد تناسب با فرهنگ بومی می‌تواند در تقویت شخصیت فرهنگی شهر و انتقال ارزش‌های آن به نسل‌های آینده مؤثر باشد.
آب‌وهوا و شیوه زندگی مردم از عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری معماری بومی
رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورای اسلامی شهر اردبیل با اشاره به اهمیت هماهنگی معماری با شرایط اقلیمی منطقه تصریح کرد: آب‌وهوا و شیوه زندگی مردم از عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری معماری بومی هستند و توجه به این ویژگی‌ها می‌تواند به ایجاد فضاهای شهری متناسب‌تر با نیازهای شهروندان کمک کند. در این میان، حفظ اصالت معماری، توجه به تناسب بناها با محیط شهری و تقویت جلوه‌های فرهنگی و تاریخی اردبیل باید در کنار نیازهای معاصر مورد توجه قرار گیرد.
فتحی خاطرنشان کرد: صیانت از هویت فرهنگی اردبیل نیازمند توجه مستمر به میراث تاریخی، تقویت فرهنگ شهروندی و افزایش حساسیت عمومی نسبت به ارزش‌های معماری بومی است. نگاه فرهنگی به توسعه شهری می‌تواند زمینه‌ساز تقویت حس تعلق شهروندان، حفظ سیمای هویت‌مند شهر و ایجاد پیوندی معنادار میان گذشته و آینده اردبیل باشد؛ مسیری که در آن، پیشرفت شهری با احترام به فرهنگ، تاریخ و اصالت این شهر همراه خواهد بود.
انتقادها از وضعیت نماها؛ ضرورت عبور از تذکرهای مقطعی
موضوع ناهماهنگی نماها و ضرورت توجه به هویت معماری، مسئله‌ای تازه در مدیریت شهری اردبیل نیست. طی سال‌های گذشته نیز مسئولان شهری و کارشناسان حوزه معماری درباره وضعیت سیما و منظر شهری و ضرورت ساماندهی آن اظهارنظر کرده‌اند.
پنجم اسفند ۱۳۹۴، در گزارش یک روزنامه به نقل از معاون وقت شهرسازی و معماری شهردار اردبیل، از نابسامانی منظر شهری و ضرورت افزایش نظارت بر نماسازی ساختمان‌ها خبر داده بود. در این گزارش، به تدوین ضوابط طراحی نما و ضرورت بررسی تخصصی نماهای ساختمان‌ها نیز اشاره شده بود.
نکته مهم دیگر اینکه لازم است مشخص شود که کمیته‌های تخصصی سیما و منظر شهری چه نقشی در ارزیابی طرح‌ها دارند و آیا برای خیابان‌ها، محورهای اصلی، محدوده‌های تاریخی و ورودی‌های شهر، معیارهای متناسب و مشخصی تعریف شده است یا خیر؟
در این میان، توجه به ضوابط عمومی طراحی نمای بناهای شهری که در اسفند ۱۴۰۲ به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران رسید نیز اهمیت دارد. این ضوابط بر هماهنگی نماها با بستر طبیعی، تاریخی و فرهنگی شهر و تدقیق و بومی‌سازی معیارهای طراحی در طرح‌های شهری تأکید می‌کنند.
تأکید بر ضرورت طراحی نماهای ساختمانی متناسب با اقلیم سرد اردبیل و رعایت الزامات بهینه‌سازی مصرف انرژی
سیدعباس حسینی، رئیس سازمان نظام مهندسی استان اردبیل نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا اظهار کرد: بخش قابل توجهی از هدررفت انرژی در کشور به ساختمان‌ها مربوط می‌شود و توجه به کیفیت طراحی، مصالح و عملکرد حرارتی پوسته خارجی ساختمان‌ها، به‌ویژه در مناطق سردسیر مانند استان اردبیل، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش مصرف انرژی و افزایش بهره‌وری داشته باشد.
وی افزود: در این میان، طراحی نمای ساختمان‌ها متناسب با شرایط اقلیمی اردبیل، از جمله زمستان‌های سرد، یخبندان و اختلاف دمای فصول مختلف، ضرورتی است که باید در فرآیند طراحی و اجرای ساختمان‌ها مورد توجه جدی قرار گیرد.
رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اردبیل با تأکید بر ضرورت توجه به موضوع انرژی در ابعاد مختلف افزود: اگر میزان انرژی و زمان نیروی انسانی صرف‌شده در بخش‌های مختلف کشور محاسبه شود، به اعداد قابل توجهی خواهیم رسید که ضرورت برنامه‌ریزی برای افزایش بهره‌وری و جلوگیری از اتلاف منابع را نشان می‌دهد.
حسینی با بیان اینکه بخش مهمی از تراز مصرف انرژی کشور مربوط به صنعت و ساختمان است، تصریح کرد: ساختمان‌های مسکونی و اداری ظرفیت قابل توجهی برای صرفه‌جویی و کاهش مصرف انرژی دارند و این موضوع در استان اردبیل، با توجه به شرایط اقلیمی سرد و نیاز قابل توجه ساختمان‌ها به گرمایش در بخش زیادی از سال، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
وی با اشاره به نقش پوسته خارجی ساختمان در هدررفت انرژی گفت: بخش عمده‌ای از اتلاف انرژی ساختمان‌ها از طریق پوسته خارجی صورت می‌گیرد. این پوسته شامل جداره‌های رو به گذر و جداره‌های گسترده ساختمان است و کیفیت طراحی و اجرای آن، انتخاب مصالح مناسب و رعایت الزامات عایق‌کاری حرارتی، تأثیر مستقیمی بر عملکرد انرژی ساختمان دارد.
رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اردبیل افزود: در شرایط اقلیمی این استان، طراحی نما نباید صرفاً بر اساس زیبایی ظاهری یا الگوهای معماری رایج انجام شود، بلکه لازم است هماهنگی میان معماری نما، شرایط آب‌وهوایی، نوع مصالح، میزان عایق‌کاری و عملکرد حرارتی ساختمان مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: نمای مناسب برای اردبیل باید علاوه بر برخورداری از کیفیت معماری مطلوب، به کاهش اتلاف حرارت در فصل زمستان، افزایش دوام ساختمان در برابر یخبندان و تغییرات دمایی و بهبود آسایش حرارتی ساکنان کمک کند.
حسینی خاطرنشان کرد: با اجرای ویرایش پنجم مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان از ابتدای سال جاری، سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اردبیل نیز تلاش کرده است موضوع بهینه‌سازی مصرف انرژی و رعایت الزامات حرارتی را در ساختمان‌هایی که در آینده احداث می‌شوند، با جدیت بیشتری دنبال کند.
این مسئول تاکید کرد: رعایت این الزامات باید در کنار توجه به شرایط اقلیمی منطقه، از مراحل اولیه طراحی تا انتخاب مصالح و اجرای نما مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به اهمیت پنجره‌ها در عملکرد انرژی ساختمان تأکید کرد: پنجره تنها یک عنصر معماری نیست، بلکه یکی از مؤلفه‌های مهم در مدیریت انرژی و اقتصاد ساختمان به شمار می‌رود. انتخاب صحیح پنجره‌ها، توجه به ویژگی‌های حرارتی شیشه و قاب، کیفیت نصب و تناسب ابعاد و محل قرارگیری آن‌ها با شرایط اقلیمی، می‌تواند در کاهش مصرف انرژی ساختمان نقش مؤثری داشته باشد.
رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان اردبیل ادامه داد: پنجره‌ها علاوه بر نقش حرارتی، می‌توانند به‌عنوان منبع دریافت انرژی خورشیدی نیز عمل کنند، ضمن اینکه دریافت انرژی خورشیدی در فصل زمستان می‌تواند به کاهش نیاز به گرمایش کمک کند، اما در فصل تابستان باید با طراحی مناسب، انتخاب صحیح شیشه و استفاده از راهکارهای کنترل تابش، از ورود گرمای اضافی به ساختمان جلوگیری شود بنابراین، طراحی پنجره‌ها باید با در نظر گرفتن شرایط آب‌وهوایی اردبیل و نیازهای حرارتی ساختمان در فصول مختلف انجام شود.
حسینی افزود: انتخاب نوع پنجره و طراحی صحیح نمای ساختمان باید از منظر معماری، انرژی و اقتصاد مورد توجه قرار گیرد و نمی‌توان این موضوع را صرفاً به زیبایی و ظاهر ساختمان محدود کرد.
به گفته وی، در استان اردبیل، توجه به عملکرد حرارتی نما و تناسب آن با اقلیم منطقه، علاوه بر کاهش هزینه‌های انرژی، می‌تواند در افزایش عمر مفید ساختمان و ارتقای کیفیت ساخت‌وساز نیز مؤثر باشد.
نقش شهرداری و شورای شهر در بازتعریف سیمای اردبیل
ساماندهی معماری شهری، صرفاً وظیفه معماران یا مالکان ساختمان‌ها نیست. شهرداری، شورای اسلامی شهر، سازمان نظام مهندسی ساختمان، اداره‌کل راه و شهرسازی، اداره‌کل میراث فرهنگی و مراکز دانشگاهی، هرکدام می‌توانند در شکل‌گیری یک رویکرد منسجم نقش داشته باشند. شهرداری به‌عنوان یکی از نهادهای اصلی مدیریت ساخت‌وساز و منظر شهری، می‌تواند با تدوین و اجرای ضوابط روشن، بررسی تخصصی طرح‌های نما، نظارت بر انطباق ساختمان‌های اجراشده با نقشه‌های مصوب و ارائه الگوهای طراحی متناسب با بافت‌های مختلف شهر، زمینه بهبود وضعیت موجود را فراهم کند.
شورای شهر نیز می‌تواند با پیگیری برنامه‌های مصوب، بررسی عملکرد دستگاه‌های مسئول و مطالبه گزارش‌های دوره‌ای درباره وضعیت نماها و منظر شهری، موضوع هویت معماری را از سطح توصیه‌های کلی به یک دستور کار مشخص مدیریتی تبدیل کند.
از سوی دیگر، همکاری نظام مهندسی، دانشگاه محقق اردبیلی و متخصصان حوزه معماری و شهرسازی می‌تواند به تدوین معیارهایی منجر شود که در عین توجه به هویت ایرانی ـ اسلامی و فرهنگ بومی، امکان نوآوری و تنوع در طراحی را نیز حفظ کند.
توجه به معماری بومی نباید به معنای کنار گذاشتن فناوری‌های نوین، محدود کردن خلاقیت معماران یا الزام همه ساختمان‌ها به استفاده از یک شکل و الگوی ثابت باشد. شهری زنده و پویا به تنوع معماری نیاز دارد؛ اما این تنوع زمانی به ارتقای کیفیت محیط منجر می‌شود که در چارچوبی هماهنگ با ویژگی‌های شهر شکل بگیرد. معماری معاصر اردبیل می‌تواند از زبان طراحی روز بهره ببرد و هم‌زمان، پیوند خود را با تاریخ، اقلیم و فرهنگ منطقه حفظ کند. استفاده هوشمندانه از مصالح مناسب، توجه به عملکرد حرارتی ساختمان‌ها، طراحی متناسب با شرایط آب‌وهوایی و بازآفرینی خلاقانه عناصر معماری ایرانی، ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند به شکل‌گیری این رویکرد کمک کنند.
در چنین نگاهی، هدف حذف یک سبک خاص به‌صورت مطلق نیست؛ بلکه فراهم کردن شرایطی است که انتخاب سبک و طراحی نما بر پایه معیارهای حرفه‌ای، کیفیت معماری و تناسب با زمینه شهری صورت گیرد، نه صرفاً بر اساس مد روز یا سلیقه فردی.
سهم هنر در سیمای هنری؛ از دیوارهای بی‌هویت تا فضاهای معنادار
هویت شهری تنها در نمای ساختمان‌ها خلاصه نمی‌شود؛ میدان‌ها، پیاده‌راه‌ها، مبلمان شهری، تابلوها، دیوارنگاره‌ها، مجسمه‌ها، فضاهای سبز و ورودی‌های شهر نیز در شکل‌گیری تصویر ذهنی شهروندان و گردشگران نقش دارند.
اردبیل با برخورداری از پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی، می‌تواند از ظرفیت هنرمندان، طراحان و صنایع‌دستی منطقه برای خلق فضاهایی برخوردار از هویت بصری بهره بگیرد. برگزاری فراخوان‌های طراحی، استفاده از آثار هنری متناسب با زمینه فرهنگی و تعریف پروژه‌های مشخص برای ارتقای کیفیت فضاهای عمومی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند این ظرفیت را به عرصه عمل وارد کند.
البته هنر شهری زمانی اثرگذار خواهد بود که بخشی از یک برنامه جامع باشد؛ برنامه‌ای که از انتخاب محل اجرا و طراحی اثر تا نگهداری و ارزیابی نتیجه را در بر بگیرد. اجرای پروژه‌های پراکنده و بدون پیوند با یکدیگر، حتی اگر از نظر بصری جذاب باشند، الزاماً به ایجاد هویت منسجم برای شهر منجر نمی‌شوند.
به گزارش ایمنا، گسترش نماهای رومی و الگوها و نقش‌های تکراری در ساختمان‌های نوساز اردبیل، ضرورت بازنگری در سیمای شهری این شهر را با تأکید بر هویت ایرانی ـ اسلامی، اصالت معماری بومی و شرایط اقلیمی منطقه مطرح می‌کند. اردبیل به‌واسطه پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی و برخورداری از اقلیم سرد، نیازمند رویکردی در معماری معاصر است که علاوه بر زیبایی بصری، به دوام ساختمان‌ها، کاهش اتلاف انرژی و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان توجه داشته باشد.
در این میان، طراحی اصولی نما، انتخاب مصالح متناسب با شرایط آب‌وهوایی، رعایت الزامات مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان و استفاده از پنجره‌های دارای عملکرد حرارتی مناسب، از عوامل مؤثر در کاهش مصرف انرژی و افزایش آسایش حرارتی ساکنان به شمار می‌روند.
تحقق این مهم مستلزم همکاری شهرداری، شورای اسلامی شهر، سازمان نظام مهندسی ساختمان، دستگاه‌های مرتبط، دانشگاه‌ها و متخصصان معماری و شهرسازی است. تدوین ضوابط مشخص برای طراحی نما، نظارت بر اجرای طرح‌های مصوب و بهره‌گیری از ظرفیت‌های هنری و فرهنگی منطقه می‌تواند زمینه شکل‌گیری سیمایی هماهنگ، متمایز و متناسب با هویت اردبیل را فراهم کند.
در نهایت، هدف نباید حذف مطلق یک سبک معماری یا محدود کردن خلاقیت طراحان باشد؛ بلکه ضروری است انتخاب سبک و طراحی نما بر پایه معیارهای حرفه‌ای، ملاحظات اقلیمی، بهره‌وری انرژی و احترام به پیشینه فرهنگی شهر انجام شود تا معماری معاصر اردبیل، ضمن بهره‌مندی از فناوری‌های نوین، بازتاب‌دهنده هویت بومی و پاسخ‌گوی نیازهای نسل‌های آینده باشد.
نظر شما