به گزارش خبرگزاری ایمنا، غروب که نزدیک می‌شود، دیگ‌ها بر آتش می‌نشینند و گندم جوانه‌زده، آرام‌آرام به سمنو تبدیل می‌شود. دست‌ها برای هم‌زدن دیگ به حرکت درمی‌آیند، صدای صلوات و مدیحه‌سرایی در فضا می‌پیچد و حاضران با نیتی مشترک، ساعت‌ها در کنار یکدیگر می‌مانند. در پایان، سمنو میان مردم تقسیم می‌شود تا سهمی از نذر و ارادت، راهی خانه‌ها شود.
این تصویر در برخی مناطق ایران، بخشی از روزهای سوگواری حضرت فاطمه زهرا(س) است؛ آیینی که در آن، عزاداری تنها به مجلس روضه و نوحه محدود نمی‌شود، بلکه در پخت نذری، مشارکت جمعی و تکرار سنت‌هایی ریشه‌دار نیز جریان پیدا می‌کند. سمنوپزان، در کنار دیگر رسم‌های فاطمیه، نشان می‌دهد که چگونه یک باور مذهبی می‌تواند در گذر زمان با فرهنگ بومی و زندگی روزمره مردم پیوند بخورد و به میراثی زنده تبدیل شود.
میراثی که در این آیین‌ها جریان دارد، تنها به یک خوراکی، یک مراسم یا یک مناسبت محدود نیست؛ مجموعه‌ای از دانش‌ها، مهارت‌ها، باورها و روابط انسانی است که در دل مشارکت مردم شکل می‌گیرد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.
سمنوپزان؛ آیینی که با نذر و همدلی ادامه پیدا می‌کند
ندا نصیری، کارشناس میراث فرهنگی و پژوهشگر آیین‌های ناملموس ایرانی با بیان اینکه سمنوپزان از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های مرتبط با ایام فاطمیه است که در برخی مناطق کشور با نیت حضرت زهرا(س) برگزار می‌شود، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: شهرستان محلات در استان مرکزی از جمله مناطقی است که این سنت در آن جایگاهی ویژه دارد. مردم این شهرستان در سالروز شهادت حضرت زهرا(س)، سمنو را به نیت آن حضرت و پنج تن آل عبا می‌پزند و میان مردم توزیع می‌کنند. این مراسم با مدیحه‌سرایی، مناجات و درخواست حاجت همراه است و پس از پایان پخت، سمنو به خانه‌های مردم راه پیدا می‌کند.
وی می‌افزاید: در ظاهر، سمنوپزان فرایندی برای تهیه یک خوراکی نذری است، اما آنچه به این رسم معنا می‌دهد، مجموعه رفتارهایی است که پیرامون آن شکل می‌گیرد. آماده‌سازی مواد اولیه، مراقبت از دیگ، هم‌زدن طولانی‌مدت سمنو، حضور مداحان و مشارکت حاضران، همگی بخشی از تجربه جمعی این آیین هستند.
کارشناس میراث فرهنگی تصریح می‌کند: در چنین مراسمی، مهارت و تجربه نیز اهمیت دارد. کسانی که سال‌ها در سمنوپزان حضور داشته‌اند، با مراحل آماده‌سازی و پخت آشنا هستند و تجربه خود را به دیگران منتقل می‌کنند. جوان‌ترها نیز با حضور در کنار بزرگ‌ترها، نه‌تنها با شیوه اجرای مراسم، بلکه با معنا و خاطره‌ای که خانواده‌ها و اهالی محل به آن پیوند زده‌اند، آشنا می‌شوند.
نصیری اضافه می‌کند: سمنوپزان از این منظر، پیوندی میان فرهنگ خوراک، باورهای مذهبی و مشارکت اجتماعی ایجاد می‌کند؛ پیوندی که ارزش آن فراتر از محصول نهایی است و در جریان برگزاری آیین شکل می‌گیرد.
از سفره‌های نذری تا آیین‌های محلی سوگواری
وی با بیان اینکه آیین‌های فاطمیه در ایران به سمنوپزان محدود نمی‌شوند، می‌گوید: در مناطق مختلف کشور، سفره‌های نذری، مجالس روضه‌خوانی، گردهمایی‌های مذهبی و مراسم محلی، شکل‌های گوناگونی از سوگواری را به نمایش می‌گذارند. هر منطقه متناسب با پیشینه فرهنگی، باورهای مردم و سنت‌های رایج خود، جلوه‌هایی ویژه به این مناسبت می‌بخشد.
نصیری ادامه می‌دهد: در برخی از این آیین‌ها، زنان نقش محوری در آماده‌سازی نذری‌ها و انتقال آداب دارند؛ در برخی دیگر، حضور گروهی اهالی محله و مشارکت خانواده‌ها، محور اصلی برگزاری مراسم است. سفره‌های نذری نیز در کنار کارکرد مذهبی، فرصتی برای گردهمایی، دیدار و تقویت پیوندهای اجتماعی فراهم می‌کنند.
کارشناس میراث فرهنگی می‌افزاید: این تنوع نشان می‌دهد که آیین‌های مذهبی در خلأ شکل نمی‌گیرند؛ آن‌ها در ارتباط با زبان، فرهنگ خوراک، روابط خانوادگی، حافظه تاریخی و شیوه زندگی مردم معنا پیدا می‌کنند. به همین دلیل، شناخت این میراث به بررسی دقیق روایت‌های محلی و توجه به تفاوت‌های فرهنگی مناطق نیاز دارد.
وی با بیان اینکه پاسداری از چنین سنت‌هایی تنها با ثبت عنوان یک مراسم محقق نمی‌شود، اضافه می‌کند: شناخت چگونگی برگزاری آن، ثبت روایت‌های شفاهی سالمندان و برگزارکنندگان، مستندسازی مهارت‌های مرتبط و بررسی تغییراتی که آیین در طول زمان تجربه کرده است، می‌تواند به درک بهتر ارزش فرهنگی آن کمک کند. مشارکت نسل جوان نیز در این مسیر اهمیت دارد؛ زیرا استمرار یک سنت، بیش از هر چیز، به امکان انتقال تجربه و حفظ ارتباط آن با زندگی امروز مردم وابسته است.
به گزارش ایمنا، در روزهای فاطمیه، آنچه از یک نسل به نسل دیگر می‌رسد، تنها شیوه پخت سمنو یا آداب گستردن سفره نذری نیست. در پس این سنت‌ها، تجربه‌ای جمعی جریان دارد که در آن، نذر با مشارکت، سوگواری با همدلی و باور مذهبی با زندگی روزمره پیوند می‌خورد.
نظر شما