به گزارش خبرگزاری ایمنا، در آمارهای زعفران از میزان برداشت، سطح زیر کشت و ارزش اقتصادی محصول می‌گویند، اما اعداد از روایت دست‌هایی که گل‌ها را جدا می‌کنند، تجربه‌ای که نسل‌به‌نسل منتقل می‌شود و رسم‌هایی که هر پاییز تکرار می‌شوند، چیزی نمی‌گویند. این بخش از داستان زعفران را باید در زندگی مردم مناطق زعفران‌خیز جست‌وجو کرد؛ جایی که یک فعالیت کشاورزی در گذر زمان به بخشی از دانش بومی و حافظه جمعی تبدیل شده است. پنجم آبان، روز ملی زعفران، فرصتی است برای بازخوانی این میراث و بررسی ظرفیت آیین‌های برداشت طلای سرخ برای ثبت در فهرست میراث ناملموس ایران.
زعفران با رشته‌های سرخ و عطر متمایزش شناخته می‌شود، اما داستان آن پیش از رسیدن به بازار آغاز می‌شود؛ از شناخت زمان مناسب برداشت و چیدن گل‌ها تا جداسازی کلاله‌ها و آماده‌سازی محصول. در این مسیر، مهارت‌هایی وجود دارد که تنها با خواندن دستورالعمل‌ها به دست نمی‌آیند و بخش مهمی از آن‌ها حاصل تجربه، مشاهده و آموختن در کنار افراد باتجربه است.
در مناطق زعفران‌خیز، فصل برداشت می‌تواند فراتر از یک دوره کاری در تقویم کشاورزی باشد؛ زمانی برای مشارکت اعضای خانواده، همراهی همسایگان و تکرار تجربه‌هایی که در طول سال‌ها شکل گرفته‌اند. شیوه انجام کار، واژه‌ها و اصطلاحات محلی، تقسیم وظایف و خاطرات مشترک این فصل، بسته به ویژگی‌های هر منطقه، لایه‌هایی از فرهنگ زندگی مردم را آشکار می‌کند.
همین جزئیات است که برداشت زعفران را از یک فرایند تنها کشاورزی متمایز می‌کند. محصول نهایی را می‌توان اندازه گرفت و ارزش اقتصادی آن را محاسبه کرد، اما ارزش فرهنگی این فرایند در دانشی نهفته است که طی سال‌ها شکل گرفته و با زندگی روزمره مردم پیوند خورده است.
از گل‌چینی تا گل‌پرکنی؛ کدام آیین‌ها قابلیت ثبت دارند؟
ندا نصیری، کارشناس میراث فرهنگی با بیان اینکه در فرایند برداشت زعفران، دو مرحله گل‌چینی و گل‌پرکنی اهمیت ویژه‌ای دارند، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: گل‌چینی به جمع‌آوری گل‌های زعفران از مزرعه گفته می‌شود و گل‌پرکنی مرحله‌ای است که در آن کلاله‌های سرخ‌رنگ از گل جدا می‌شوند. این کار در بسیاری از مناطق با روش‌های دستی انجام می‌شود و به دقت و مهارت نیاز دارد.
وی می‌افزاید: برای تبدیل این تجربه‌ها به پرونده میراث ناملموس، تنها قدمت یک روش یا رواج آن در میان کشاورزان کافی نیست. باید روشن شود که مردم هر منطقه چه معنایی برای این فعالیت قائل هستند، چه دانشی در جریان آن منتقل می‌شود، چه روایت‌ها و رسم‌هایی با آن پیوند دارد و چگونه می‌توان استمرار این سنت را در زندگی جامعه محلی تضمین کرد.
نصیری تصریح می‌کند: در این مسیر، ثبت روایت‌های شفاهی کشاورزان، مستندسازی تصویری مراحل کار، گردآوری اصطلاحات بومی و شناسایی افرادی که در انتقال این مهارت‌ها نقش دارند، اهمیت پیدا می‌کند، همچنین بررسی تفاوت‌های منطقه‌ای می‌تواند مانع از آن شود که آیین‌های متنوع مناطق زعفران‌خیز در قالب روایتی یکسان و بدون توجه به ویژگی‌های محلی معرفی شوند.
قاین و زاوه؛ نشانه‌هایی از ظرفیت ثبت میراث زعفران
این کارشناس میراث فرهنگی با بیان اینکه ظرفیت فرهنگی آیین برداشت زعفران در برخی مناطق کشور مورد توجه قرار گرفته است، می‌گوید: در شهریور سال‌جاری موضوع پیشنهاد ثبت ملی میراث ناملموس آیین برداشت زعفران در قاین در جریان دیدار نماینده مردم قائنات و زیرکوه با قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور مطرح شد. پیش از آن نیز در آبان سال جاری، پیگیری ثبت آیین سنتی گل‌چینی و گل‌پرکنی زعفران در شهرستان زاوه خبرساز شده بود.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، توجه به ظرفیت گردشگری فصل برداشت نیز می‌تواند فرصتی برای معرفی فرهنگ محلی باشد؛ مشروط بر آنکه حضور گردشگران به زندگی و کار مردم منطقه احترام بگذارد و سنت‌ها را به نمایشی صرف برای بازدیدکنندگان تبدیل نکند. گردشگری کشاورزی، در صورت برنامه‌ریزی مناسب، می‌تواند زمینه آشنایی با شیوه‌های تولید، مهارت‌های بومی و روایت‌های محلی را فراهم کند، اما جایگزین مستندسازی و حفاظت از میراث ناملموس نیست.
این کارشناس میراث فرهنگی با بیان اینکه یکی از چالش‌های حفاظت از آیین‌های سنتی این است که برخی مهارت‌ها در جریان زندگی روزمره منتقل می‌شوند، بی‌آنکه به‌عنوان میراثی ارزشمند شناخته شوند، می‌گوید: اگر این انتقال میان نسل‌ها تضعیف شود، ثبت یک عنوان در فهرست میراث ناملموس به‌تنهایی نمی‌تواند جای تجربه عملی و مشارکت جامعه محلی را بگیرد.
نصیری تصریح می‌کند: در مورد آیین برداشت زعفران نیز حفاظت مؤثر به مجموعه‌ای از اقدامات نیاز دارد؛ از پژوهش میدانی و ثبت روایت‌های افراد باتجربه تا فراهم کردن زمینه مشارکت نسل جوان و حمایت از انتقال دانش بومی، همچنین باید میان حفظ اصالت آیین‌ها و بهبود شرایط بهداشتی و کیفیت تولید تعادل برقرار کرد؛ چراکه پاسداشت میراث فرهنگی به‌معنای کنار گذاشتن ضرورت‌های سلامت و استانداردهای امروز نیست.
به گزارش ایمنا، زعفران در بازار با وزن و قیمت سنجیده می‌شود، اما میراث آن را باید در حافظه مردم جست‌وجو کرد. ثبت و مستندسازی آیین‌های برداشت، اگر با شناخت دقیق سنت‌های محلی و مشارکت صاحبان این دانش همراه باشد، می‌تواند گامی برای ماندگاری بخشی از فرهنگ زنده مناطق زعفران‌خیز ایران باشد؛ فرهنگی که ارزش آن، بسیار فراتر از رشته‌های سرخ محصول نهایی است.
نظر شما