به گزارش خبرگزاری ایمنا، شهرها امروز در نقطه تلاقی چالش‌های پیچیده اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی قرار دارند؛ از محدودیت منابع مالی و افزایش هزینه‌های اداره شهر گرفته تا رشد تقاضا برای خدمات عمومی، تشدید نابرابری‌های فضایی و ضرورت ارتقای کیفیت زندگی شهروندان. در چنین شرایطی، مدیریت شهری دیگر نمی‌تواند تنها با تکیه بر روش‌های سنتی و تجربه‌های گذشته، پاسخگوی نیازهای روزافزون شهروندان باشد و ناگزیر است به دنبال راهکارهایی برای تصمیم‌گیری دقیق‌تر، تخصیص بهینه منابع و افزایش بهره‌وری باشد.
در این میان، هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های تحول‌آفرین عصر حاضر، ظرفیت‌های تازه‌ای برای بازتعریف شیوه اداره شهرها ایجاد کرده است؛ فناوری‌ای که می‌تواند از تحلیل داده‌های شهری و پیش‌بینی نیازهای آینده تا مدیریت هوشمند ترافیک، بهینه‌سازی مصرف انرژی، کاهش هزینه‌های خدمات شهری و بهبود برنامه‌ریزی بودجه، نقش مؤثری در عملکرد مدیریت شهری ایفا کند.
امروزه هوش مصنوعی به‌تدریج از یک فناوری نوظهور در عرصه‌های تخصصی فراتر رفته و به یکی از ابزارهای بالقوه تحول در نظام اداره شهرها تبدیل شده است. اهمیت این فناوری تنها به خودکارسازی فرایندها یا سرعت‌بخشیدن به انجام کارها محدود نمی‌شود؛ ظرفیت اصلی آن در تحلیل حجم گسترده‌ای از داده‌ها، شناسایی الگوهای پنهان، پیش‌بینی آینده و فراهم‌کردن امکان تصمیم‌گیری بر پایه شواهد است.
برای مدیریت شهری، این قابلیت می‌تواند به‌معنای پیش‌بینی دقیق‌تر هزینه‌های نگهداری زیرساخت‌ها، شناسایی نقاط پرهزینه در ارائه خدمات، مدیریت هوشمند مصرف انرژی، کاهش اتلاف آب، بهینه‌سازی مسیرهای جمع‌آوری پسماند، پیش‌بینی ترافیک و تخصیص متناسب‌تر منابع میان مناطق مختلف شهر باشد. به بیان دیگر، هوش مصنوعی این امکان را ایجاد می‌کند که مدیریت شهری به‌جای واکنش دیرهنگام به مشکلات، بخشی از منابع و ظرفیت خود را به پیش‌بینی و پیشگیری اختصاص دهد؛ تغییری که در صورت طراحی و اجرای صحیح، می‌تواند از تحمیل هزینه‌های سنگین‌تر در آینده جلوگیری کند.
با این حال، تفاوت میان شهری که از فناوری استفاده می‌کند و شهری که به کمک فناوری بهتر اداره می‌شود، تفاوتی اساسی است. هوشمندسازی به‌خودی‌خود تضمین‌کننده کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری یا بهبود کیفیت زندگی نیست. استقرار سامانه‌های بر پایه هوش مصنوعی به زیرساخت داده‌ای قابل اتکا، تجهیزات و نرم‌افزارهای مناسب، نیروی انسانی متخصص، امنیت اطلاعات و هزینه‌های مستمر نگهداری نیاز دارد.
اگر مسئله‌ای که قرار است با هوش مصنوعی حل شود به‌درستی شناسایی نشده باشد، فرایندهای مدیریتی همچنان ناکارآمد بمانند یا داده‌های مورد استفاده ناقص و نامتوازن باشند، حتی پیشرفته‌ترین فناوری‌ها نیز ممکن است به هزینه‌ای اضافی برای شهر تبدیل شوند؛ بدون آنکه بازده اقتصادی متناسبی ایجاد کنند. بنابراین، مسئله برای شهرداری‌ها تنها انتخاب میان مدیریت سنتی و مدیریت هوشمند نیست، بلکه تشخیص این موضوع است که کدام مسئله شهری، با چه ابزار فناورانه‌ای، در چه مقیاسی و با چه میزان سرمایه‌گذاری باید حل شود.
این موضوع از منظر اقتصاد شهری اهمیت دوچندانی دارد، زیرا منابع شهرداری‌ها نامحدود نیست و هر تصمیم سرمایه‌گذاری، به معنای انتخاب میان مجموعه‌ای از نیازهای رقیب است. منابعی که صرف توسعه یک سامانه هوشمند می‌شوند، ممکن است هم‌زمان برای نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، ترمیم معابر، توسعه زیرساخت‌های فرسوده یا ارتقای خدمات در مناطق کم‌برخوردار مورد نیاز باشند.
در چنین شرایطی، ارزیابی پروژه‌های هوش مصنوعی باید فراتر از نمایش قابلیت‌های فناورانه یا محاسبه صرفه‌جویی‌های اولیه انجام شود و هزینه کل مالکیت، دوره بازگشت سرمایه، میزان کاهش هزینه‌های عملیاتی، افزایش عمر زیرساخت‌ها، کیفیت خدمات و منافع بلندمدت اجتماعی را در بر بگیرد. افزون بر این، باید مشخص شود که آیا اصلاح فرایندهای موجود می‌تواند با هزینه‌ای کمتر به نتیجه مشابه برسد یا استفاده از هوش مصنوعی واقعاً مزیتی ایجاد می‌کند که بدون آن دست‌یافتنی نیست. معیار موفقیت، میزان فناوری به‌کارگرفته‌شده نیست، بلکه ارزشی است که این فناوری برای شهر و شهروندان خلق می‌کند.
در کنار این ملاحظات، پرسش عدالت شهری نیز مطرح است. داده‌ها و الگوریتم‌های هوشمند می‌توانند به شناسایی دقیق‌تر نیازهای محله‌ها، تشخیص کمبود خدمات و توزیع متناسب‌تر بودجه کمک کنند؛ اما اگر داده‌های مبنای تصمیم‌گیری، مناطق برخوردار را بهتر از مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار پوشش دهند، نتیجه ممکن است بازتولید همان نابرابری‌های گذشته در قالب تصمیم‌هایی به‌ظاهر علمی و بی‌طرفانه باشد.
از سوی دیگر، گسترش اتوماسیون و سامانه‌های هوشمند می‌تواند ماهیت برخی مشاغل شهری را تغییر دهد، نیاز به مهارت‌های تازه را افزایش دهد و در صورت نبود برنامه مناسب برای آموزش و بازآموزی کارکنان، نگرانی‌هایی درباره امنیت شغلی ایجاد کند، از این‌رو، سنجش پیامدهای هوش مصنوعی در مدیریت شهری بدون توجه به توزیع منافع و هزینه‌ها میان گروه‌های مختلف اجتماعی، تصویری ناقص از آثار واقعی آن ارائه خواهد داد.
در نهایت، آینده شهر هوشمند را نمی‌توان تنها با تعداد سامانه‌های دیجیتال، تجهیزات نصب‌شده یا حجم سرمایه‌گذاری فناورانه سنجید. پرسش تعیین‌کننده این است که آیا فناوری به کاهش هزینه تمام‌شده خدمات عمومی منجر شده است، آیا منابع محدود شهری با دقت بیشتری به کار گرفته می‌شوند، آیا شهروندان خدمات باکیفیت‌تری دریافت می‌کنند و آیا منافع حاصل از این تحول به شکلی متوازن در سطح شهر توزیع می‌شود؟ پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم نگاهی اقتصادی است که هوش مصنوعی را نه هدفی مستقل، بلکه ابزاری برای حل مسائل واقعی شهر بداند.
هوش مصنوعی مسیر شهرداری‌ها را به سمت حکمرانی هوشمند تغییر می‌دهد
نعمت‌الله اکبری، عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه اصفهان با اشاره به سرعت فزاینده تحولات فناوری و گسترش کاربردهای هوش مصنوعی در زندگی روزمره اظهار کرد: ظهور و گسترش هوش مصنوعی پدیده‌ای اجتناب‌ناپذیر است و این فناوری در آینده نزدیک، بیش از پیش در ابعاد مختلف زندگی انسان حضور خواهد داشت، از این‌رو، مسئله اصلی دیگر انتخاب میان پذیرش یا عدم پذیرش آن نیست، بلکه میزان آمادگی جامعه برای شناخت، استفاده صحیح و بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت‌های این فناوری است.
وی با اشاره به تجربه گسترش بانکداری الکترونیک افزود: حدود یک دهه پیش، تصور اینکه بخش قابل‌توجهی از مبادلات مالی بدون استفاده از پول نقد انجام شود، برای بسیاری از افراد دور از ذهن بود، اما امروز پرداخت‌های الکترونیکی به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شده است. این تحول نشان می‌دهد که سرعت تغییرات فناوری گاهی از سرعت تصور و آمادگی ذهنی ما برای پذیرش آن پیشی می‌گیرد.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه اصفهان با تأکید بر ضرورت همگامی با تحولات فناورانه ادامه داد: سرعت تغییرات به اندازه‌ای افزایش یافته است که اگر برای درک و استفاده از فناوری‌های جدید آماده نباشیم، ممکن است در مدت کوتاهی از واقعیت‌های زمانه خود فاصله بگیریم و توانایی انطباق با ارزش‌ها، هنجارها و الزامات جدید را از دست بدهیم.
اکبری با اشاره به تمثیل قرآنی اصحاب کهف تصریح کرد: همان‌طور که سکه‌های همراه اصحاب کهف پس از گذشت چند قرن دیگر در جامعه جدید اعتبار و کاربرد سابق را نداشت، در دنیای امروز نیز تغییرات فناوری با چنان سرعتی رخ می‌دهد که حتی فاصله گرفتن کوتاه‌مدت از تحولات می‌تواند ما را با واقعیت‌هایی متفاوت روبه‌رو کند، بنابراین آمادگی برای شناخت و پذیرش تغییرات فناورانه، ضرورتی اساسی برای جوامع امروزی است.
وی با تمرکز بر کاربردهای هوش مصنوعی در اداره شهرها گفت: برای درک درست نقش این فناوری در مدیریت شهری، باید میان سه مفهوم «اداره شهر»، «مدیریت شهر» و «حکمرانی شهری» تمایز قائل شد، چراکه هر یک از این مفاهیم بیانگر سطح متفاوتی از تصمیم‌گیری و مشارکت در اداره امور شهر است.
استاد دانشگاه توضیح داد: اداره شهر بیشتر بر اجرای قوانین، مقررات و دستورالعمل‌های ابلاغ‌شده متمرکز است؛ درحالی‌که مدیریت شهری علاوه بر رعایت چارچوب‌های قانونی، مستلزم بهره‌گیری از دانش، تجربه و قدرت تشخیص مدیران برای انتخاب راهکارهای مناسب است. بااین‌حال، پیچیدگی مسائل شهرهای امروزی ایجاب می‌کند که از این دو سطح فراتر برویم و به سمت حکمرانی شهری حرکت کنیم.
اکبری ادامه داد: حکمرانی شهری مستلزم تصمیم‌گیری آگاهانه، شناخت دقیق مسائل، بهره‌گیری از داده‌ها، شناسایی ذی‌نفعان و استفاده از ظرفیت‌های مختلف برای انتخاب راهکارهای اثربخش است. هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان دستیاری توانمند در این مسیر عمل کند و با فراهم‌کردن امکان تحلیل سریع‌تر اطلاعات و بررسی گزینه‌های مختلف، کیفیت تصمیم‌گیری در مدیریت شهری را ارتقا دهد.
وی با بیان اینکه سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی برای شهرداری‌ها دیگر تنها یک انتخاب نیست، خاطرنشان کرد: شهرهایی که از هم‌اکنون برای شناخت، توسعه و استفاده صحیح از این فناوری برنامه‌ریزی کنند، آمادگی بیشتری برای رویارویی با مسائل آینده خواهند داشت؛ در مقابل، فاصله گرفتن از هوش مصنوعی و نادیده گرفتن ظرفیت‌های آن می‌تواند هزینه‌های سنگینی به مدیریت شهری و جامعه تحمیل کند.
شهرداری‌ها برای حکمرانی هوشمند باید روی هوش مصنوعی سرمایه‌گذاری کنند
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه اصفهان با اشاره به تجربه ورود فناوری‌هایی همچون ویدئو و ماهواره به کشور اظهار کرد: در رویارویی با بعضی فناوری‌های جدید، بخش قابل‌توجهی از انرژی و منابع جامعه صرف مقابله، محدودسازی و حذف آن‌ها شد، درحالی‌که می‌شد با آموزش، فرهنگ‌سازی و افزایش سواد استفاده از این ابزارها، زمینه بهره‌گیری آگاهانه و مسئولانه از آن‌ها را فراهم کرد.
وی افزود: تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که فناوری‌ها مسیر تحول خود را طی می‌کنند و منتظر آمادگی یا پذیرش جوامع نمی‌مانند، بنابرای به‌جای تمرکز صرف بر محدودسازی، باید به شناخت ماهیت فناوری، آموزش شیوه استفاده صحیح از آن و آماده‌سازی نسل‌های جدید برای رویارویی با تحولات فناورانه توجه کرد.
اکبری با تأکید بر نقش شهرداری‌ها در این زمینه گفت: شهرداری‌ها، به‌ویژه در کلان‌شهرها، از نهادهایی هستند که می‌توانند نقش مؤثری در آماده‌سازی جامعه برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی داشته باشند. سرمایه‌گذاری هدفمند در این حوزه و استفاده از ظرفیت‌های آن برای بهبود تصمیم‌گیری‌ها و ارتقای خدمات شهری، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
وی یکی از مهم‌ترین کارکردهای هوش مصنوعی در مدیریت شهری را کاهش خطاها و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری دانست و بیان کرد: این فناوری می‌تواند در شناسایی خطاهای انسانی، کاهش سوگیری‌ها، جلوگیری از تکرار اشتباهات، کاهش تأخیر در تصمیم‌گیری و بررسی دقیق‌تر مسائل به مدیران شهری کمک کند.
عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه اصفهان ادامه داد: هوش مصنوعی همچنین می‌تواند با تحلیل داده‌ها، شناسایی به‌موقع فرصت‌ها و ارائه راهکارهای مختلف، به شهرداری‌ها در کاهش هزینه‌های مدیریت شهری، افزایش بهره‌وری منابع و شناسایی مسیرهای جدید درآمدزایی و تأمین مالی کمک کند.
اکبری با اشاره به تجربه استفاده از فناوری‌های دیجیتال در شهرها خاطرنشان کرد: بهره‌گیری از سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS)، ابزارهای مسیریابی برای کاهش رویارویی با ترافیک و زیرساخت‌های پردازش و نگهداری داده، نشان داده است که فناوری می‌تواند در حل مسائل شهری نقش مؤثری داشته باشد. هوش مصنوعی با توسعه قابلیت‌های تحلیل داده و پشتیبانی از تصمیم‌گیری، می‌تواند این ظرفیت‌ها را گسترش دهد.
وی با تأکید بر اهمیت داده در آینده مدیریت شهری گفت: یکی از حوزه‌های مهم سرمایه‌گذاری شهرداری‌ها، توسعه زیرساخت‌های داده، بهره‌گیری از رایانش ابری و استفاده از روش‌های داده‌کاوی است. این ظرفیت‌ها می‌توانند به مدیریت شهری در شناخت دقیق‌تر وضعیت شهر، تحلیل روندها و شناسایی الگوهای پنهان در مسائل شهری کمک کنند.
اکبری افزود: هر اندازه شهرداری‌ها در تولید داده‌های باکیفیت، یکپارچه‌سازی اطلاعات، توسعه زیرساخت‌های پردازشی و استفاده صحیح از روش‌های تحلیل داده سرمایه‌گذاری کنند، امکان تصمیم‌گیری بر پایه شواهد و ارائه راهکارهای مؤثرتر برای مسائل شهر افزایش پیدا می‌کند.
استاد دانشگاه تأکید کرد: داده‌محوری و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی باید به بخشی از رویکرد راهبردی مدیریت شهری تبدیل شود، زیرا برخورداری از داده‌های دقیق و توانایی تحلیل و بهره‌برداری از آن‌ها، در آینده یکی از عوامل مهم تمایز شهرهای پیشرو از سایر شهرها خواهد بود.
وی خاطرنشان کرد: آینده مدیریت شهری به میزان آمادگی شهرداری‌ها برای پذیرش تحولات فناورانه، سرمایه‌گذاری عمیق و هدفمند در حوزه هوش مصنوعی و استفاده مسئولانه از ظرفیت‌های آن وابسته است. حرکت از اداره سنتی شهرها به سمت حکمرانی هوشمند، نیازمند تصمیم‌گیری داده‌محور، یادگیری مستمر و بهره‌گیری از فناوری برای حل مسائل واقعی شهروندان است.
هوش مصنوعی؛ فرصتی برای عبور مدیریت شهری از تصمیم‌های بر پایه عادت
به گزارش ایمنا، ورود هوش مصنوعی به مدیریت شهری را باید فرصتی برای بازنگری در شیوه روبه‌رو شدن با مسائل شهر دانست؛ فرصتی که ارزش واقعی آن نه در پیچیدگی ابزارها، بلکه در توانایی تبدیل شناخت به تصمیم و تصمیم به اقدام مؤثر آشکار می‌شود.
شهرداری‌ها برای بهره‌گیری از این فرصت، به الگویی از یادگیری سازمانی نیاز دارند که در آن تجربه‌های گذشته به داده‌های قابل تحلیل تبدیل شود، نتایج تصمیم‌ها مستمر ارزیابی شود و امکان اصلاح سیاست‌ها بر اساس شواهد فراهم باشد.
در چنین الگویی، هوش مصنوعی جایگزین مسئولیت مدیران شهری نیست، بلکه ابزاری برای دقیق‌تر دیدن مسائل، سنجیدن پیامدهای تصمیم‌ها و انتخاب آگاهانه‌تر میان گزینه‌های موجود است.
چالش اصلی نیز از همین نقطه آغاز می‌شود؛ اینکه مدیریت شهری تا چه اندازه آمادگی دارد از تصمیم‌گیری بر پایه عادت فاصله بگیرد و یادگیری، ارزیابی و اصلاح مستمر را به بخشی از سازوکار اداره شهر تبدیل کند؛ مسیری که موفقیت آن را نه وعده‌های فناورانه، بلکه کیفیت تصمیم‌هایی مشخص خواهد کرد که در زندگی روزمره شهروندان اثر می‌گذارند.
نظر شما