به گزارش خبرگزاری ایمنا از کرمانشاه، برای عشایر،کوچ فقط جابه‌جایی از منطقه‌ای به منطقه دیگر نیست؛ بخشی از شیوه زندگی و معیشتی است که با دامداری و بهره‌برداری از مراتع پیوند دارد. اگرچه استفاده از خودرو و امکانات جدید، شکل کوچ را نسبت به گذشته تغییر داده، زندگی عشایری همچنان با فصل‌ها و شرایط طبیعی ارتباط نزدیکی دارد.
«ایل» واژه‌ای با ریشه ترکی در زبان فارسی است که در مناطق کردنشین نیز کاربرد دارد. عشایر کرمانشاه نیز از گروه‌های مختلفی تشکیل شده‌اند که هرکدام پیشینه و پراکندگی جغرافیایی خاص خود را دارند.
اسفندیار کاظمی، مدیرکل امور عشایر استان کرمانشاه، در گفت‌وگو با ایمنا، زمان کوچ پاییزه، وضعیت معیشت، ظرفیت‌های تولیدی و برخی از نیازهای خانوارهای عشایری استان را تشریح می‌کند.
از ییلاق تا قشلاق؛ سفری که هنوز ادامه دارد
کاظمی درباره زمان آغاز کوچ پاییزه عشایر کرمانشاه می‌گوید: این جابه‌جایی معمولاً از پانزدهم آبان و از مناطق سردسیر و معتدل آغاز می‌شود، اما ورود به مراتع قشلاقی شهرستان‌های گرمسیری داخل و خارج استان از پانزدهم آذر امکان‌پذیر است.
به گفته مدیرکل امور عشایر استان کرمانشاه، مبدأ حرکت عشایر، مناطق ییلاقی شهرستان‌های سردسیر و معتدل است و مقصد آن‌ها با توجه به محل استقرار قشلاقی هر خانوار تفاوت دارد.
وی ادامه می‌دهد: بخشی از عشایر به مناطق گرم‌تر استان، از جمله پاوه، جوانرود، ثلاث باباجانی، سرپل‌ذهاب، قصرشیرین و گیلانغرب می‌روند؛ گروهی دیگر نیز قشلاق خود را در استان‌های ایلام، خوزستان و لرستان می‌گذرانند. برخی خانوارها هم در روستاهای شهرستان محل زندگی خود مستقر می‌شوند.
کوچ همه خانوارها به یک شکل انجام نمی‌شود. کاظمی توضیح می‌دهد حدود ۲۰۰ خانوار همچنان طولانی‌ترین مسیر کوچ را به شیوه سنتی و پیاده طی می‌کنند؛ سفری که نزدیک به دو ماه زمان می‌برد. سایر خانوارهای کوچ‌رو نیز با توجه به شرایط خود، مسیر را پیاده یا با خودرو می‌پیمایند.
این تفاوت نشان می‌دهد که با وجود تغییر امکانات و شیوه جابه‌جایی، کوچ سنتی هنوز برای بخشی از خانوارهای عشایری ادامه دارد؛ سفری که زمان‌بر است و به هماهنگی میان حرکت خانوارها و جابه‌جایی دام‌ها نیاز دارد.
تیره‌ها و طوایفی با پیشینه‌های متفاوت
عشایر کرمانشاه از طوایف مختلفی تشکیل شده‌اند. کلهر، سنجابی، گوران، جاف، زنگنه، زوله، کرند و ثلاث باباجانی از جمله نام‌هایی هستند که در منابع مربوط به عشایر استان آمده‌اند. در گزارش‌های پیشین نیز نام‌هایی مانند جمهور، ترکاشوند، بان‌زرده، پایروند، بالاوند و زردلان و همچنین طایفه عثمانوند ذکر شده است. این نام‌ها نمونه‌هایی از تنوع اجتماعی و تاریخی عشایر کرمانشاه‌اند و لزوماً فهرست کامل گروه‌های عشایری استان نیستند.
این تنوع در کنار مسیرهای متفاوت کوچ و محل استقرار خانوارها، بخشی از ویژگی‌های جامعه عشایری استان را شکل می‌دهد. آداب‌ورسوم و شیوه‌های زندگی نیز در کنار فعالیت اقتصادی، از جنبه‌هایی هستند که در بررسی وضعیت عشایر اهمیت دارند.
زندگی عشایری در گذر زمان تغییر کرده است
زندگی عشایری امروز از امکاناتی بهره می‌برد که در گذشته به این شکل در دسترس نبود. کاظمی با اشاره به تغییر شیوه زندگی عشایر می‌گوید آن‌ها اکنون از خودرو، پنل‌های خورشیدی، مخازن نگهداری آب و برخی تجهیزات جدید استفاده می‌کنند، اما دامداری و بهره‌برداری از مراتع همچنان بر پایه کوچ ادامه دارد.
با وجود ورود این امکانات، سختی‌های زندگی عشایری همچنان یکی از مسائل مهم این جامعه است. کاظمی می‌گوید به دلیل دشواری این شیوه زندگی، شمار کمتری از فرزندان ذکور خانوارهای عشایری به ادامه آن تمایل دارند.
کاهش تمایل نسل جوان به ادامه زندگی عشایری، در کنار مسائل معیشتی، یکی از موضوعاتی است که آینده این شیوه زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تداوم آن تنها به حفظ مسیرهای کوچ وابسته نیست، بلکه شرایطی که خانواده‌ها برای تأمین معاش و ادامه فعالیت دامداری با آن روبه‌رو هستند نیز اهمیت دارد.
سهم عشایر در سفره مردم کرمانشاه
نقش عشایر در استان تنها به حفظ سنت‌ها و کوچ فصلی محدود نمی‌شود؛ تولیدات آن‌ها نیز بخشی از نیازهای غذایی و اقتصادی منطقه را تأمین می‌کند.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی اسفندیار کاظمی، مدیرکل امور عشایر استان کرمانشاه، عشایر استان سالانه حدود ۱۳ هزار و ۸۰۰ تن گوشت تولید می‌کنند که به گفته او، معادل ۲۵ درصد گوشت مصرفی استان است.
کاظمی همچنین میزان تولید سالانه شیر عشایری را حدود ۲۷ هزار تن، پشم را هزار و ۶۳۰ تن، روغن حیوانی را ۹۰۰ تن و عسل را ۳۰ تن اعلام می‌کند. به گفته او، سالانه حدود ۲۰ هزار قطعه صنایع دستی نیز در جامعه عشایری استان تولید می‌شود.
این آمارها از تنوع فعالیت‌های اقتصادی عشایر حکایت دارد؛ فعالیت‌هایی که در کنار دامداری، بخشی از ظرفیت تولیدی استان را تشکیل می‌دهند. با این حال، میزان تولید به‌تنهایی نشان‌دهنده وضعیت اقتصادی خانوارها نیست و هزینه‌های نگهداری دام و دشواری فروش محصولات نیز بر درآمد آن‌ها اثر می‌گذارد.
معیشت زیر فشار هزینه‌ها و خشکسالی
کاظمی حذف یارانه نهاده‌های دامی و خشکسالی را از مشکلات اقتصادی عشایر می‌داند و می‌گوید این شرایط، تأمین علوفه ارزان و نقدینگی مورد نیاز خانوارها را دشوار کرده است.
به گفته مدیرکل امور عشایر استان کرمانشاه، کمبود تسهیلات، به‌ویژه تسهیلات کم‌بهره، از دیگر مشکلات این جامعه است. او همچنین به نقش واسطه‌ها و محدودیت نقدینگی در فروش محصولات عشایری اشاره می‌کند؛ عواملی که می‌توانند دسترسی تولیدکنندگان به بازار مناسب و کسب درآمد متناسب با هزینه‌هایشان را دشوارتر کنند.
خشکسالی علاوه بر اثرگذاری بر تأمین علوفه، می‌تواند زمان حرکت عشایر را نیز تحت تأثیر قرار دهد. کاظمی در این زمینه توضیح می‌دهد که خشکسالی تاکنون تغییر محسوسی در مسیرهای اصلی کوچ ایجاد نکرده است، اما میزان بارندگی در فصل کوچ بهاره و پاییزه می‌تواند باعث تعجیل یا تأخیر در زمان جابه‌جایی شود.
بنابراین، وضعیت آب‌وهوا و هزینه‌های دامداری هر دو در برنامه‌ریزی خانوارهای عشایری اهمیت دارند؛ به‌ویژه زمانی که تأمین خوراک دام با محدودیت منابع مالی همراه می‌شود.
برق خورشیدی؛ امکانی برای زندگی در مسیر کوچ
تأمین برق یکی از نیازهای خانوارهایی است که در مناطق عشایری و محل‌های استقرار دور از شبکه برق زندگی می‌کنند. استفاده از پنل‌های خورشیدی قابل‌حمل، یکی از راهکارهایی است که برای پاسخ به این نیاز در نظر گرفته شده است.
کاظمی درباره روند اجرای این طرح می‌گوید: شرکت توزیع برق از سال ۱۴۰۱ ساخت و توزیع پنل‌های سیار را آغاز کرده و تاکنون هزار و ۳۵۰ دستگاه از این پنل‌ها با قرعه‌کشی میان عشایر واجد شرایط توزیع شده است.
به گفته این مسئول، از سال جاری اداره کل امور عشایر استان نیز برای ساخت و توزیع پنل‌های خورشیدی اعتبار اختصاص داده است. کاظمی خواستار تسریع در اجرای این طرح از سوی شرکت توزیع برق است تا برق سیار بتواند به نتیجه مطلوب برسد و خانوارهای بیشتری از این امکان بهره‌مند شوند.
توسعه این تجهیزات می‌تواند بخشی از نیازهای روزمره عشایر را پاسخ دهد، اما همان‌طور که کاظمی در بخش‌های دیگر این گفت‌وگو مطرح می‌کند، مشکلات اقتصادی و هزینه‌های دامداری همچنان از مسائل مهم این جامعه است.
میراث عشایری؛ فراتر از یک شیوه معیشت
کوچ، پوشش محلی، موسیقی، آداب‌ورسوم و مهارت‌های مرتبط با دامداری، بخشی از میراث فرهنگی عشایر کرمانشاه را تشکیل می‌دهند. این میراث در کنار نقش اقتصادی عشایر، بخشی از تنوع فرهنگی استان است؛ اما تداوم آن به انتقال تجربه‌ها و سنت‌ها به نسل‌های بعد نیز وابسته است.
کاظمی درباره اقدامات انجام‌شده برای ثبت و نگهداری فرهنگ و آداب‌ورسوم عشایر می‌گوید تا جایی که اطلاع دارد، تاکنون اقدام مشخص و گسترده‌ای در این زمینه در استان انجام نشده است. این گفته، دیدگاه و اطلاع مدیرکل امور عشایر استان است و برای ارزیابی دقیق‌تر وضعیت ثبت و مستندسازی میراث عشایری، بررسی اقدامات دستگاه‌های مسئول در حوزه میراث فرهنگی نیز ضروری است.
زندگی عشایری کرمانشاه امروز با تغییراتی در امکانات و شیوه کوچ همراه شده، اما همچنان بر دامداری، بهره‌برداری از مراتع و جابه‌جایی فصلی تکیه دارد. از سوی دیگر، هزینه‌های تولید، خشکسالی و کاهش تمایل نسل جوان به ادامه این شیوه زندگی، مسائلی هستند که آینده آن را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
حفظ این سبک زندگی به توجه هم‌زمان به نیازهای معیشتی، فراهم‌کردن امکانات ضروری و مستندسازی میراث فرهنگی عشایر نیاز دارد؛ چراکه کوچ برای این جامعه فقط یک جابه‌جایی فصلی نیست، بلکه بخشی از شیوه زندگی و هویتی است که در طول نسل‌ها شکل گرفته است.
نظر شما