به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، اقتصاد دایره‌ای یک مدل اقتصادی است که به دنبال حداکثر استفاده از منابع و حداقل تولید زباله و پسماند است. در اقتصاد دایره‌ای، محصولات طوری طراحی می‌شوند که دوباره استفاده، تعمیر، بازیافت یا تجدید شوند تا نیاز به منابع اولیه خام را کاهش دهند. هدف اصلی اقتصاد دایره‌ای خروج از مدل خطی «استخراج-تولید-دفع» سنتی و حرکت به سمت یک چرخه پایدار است. اقتصاد دایره‌ای در مقایسه با اقتصاد خطی، بر حفظ ارزش محصولات و مواد تمرکز دارد و حرکت به سمت جامعه‌ای پایدارتر را هدف قرار داده است که آسیب کمتری به محیط زیست وارد می‌کند.
در این چارچوب، استفاده دوباره یکی از راهبردهای محوری اقتصاد دایره‌ای است؛ راهبردی که محصول یا قطعه را بدون تبدیل آن به ماده خام، برای همان کارکرد یا کارکردی دیگر به چرخه مصرف بازمی‌گرداند. استفاده دوباره می‌تواند به شکل فروش و اهدای کالای دست‌دوم، اجاره و اشتراک‌گذاری کالاها، بازپروری تجهیزات یا استفاده دوباره از بسته‌بندی انجام شود. این راهبرد نسبت به بازیافت، انرژی و فرایندهای صنعتی کمتری نیاز دارد و ازاین‌رو می‌تواند به کاهش استخراج مواد اولیه، مصرف انرژی و انتشار آلاینده‌ها کمک کند.
گسترش استفاده دوباره، به طراحی محصولاتی بادوام، تعمیرپذیر و قابل ارتقا و نیز فراهم‌بودن زیرساخت‌هایی همچون مراکز تعمیر، بازارهای کالای دست‌دوم و سامانه‌های بازگشت و بازاستفاده از بسته‌بندی وابسته است. تولیدکنندگان می‌توانند با ارائه قطعات یدکی، خدمات تعمیر و برنامه‌های بازپس‌گیری محصولات، عمر مفید کالاها را افزایش دهند و امکان استفاده دوباره از اجزا و مواد را فراهم کنند. به این ترتیب، ارزش اقتصادی و کارکردی محصول برای مدت طولانی‌تری حفظ می‌شود و نیاز به تولید جایگزین کاهش پیدا می‌کند. از منظر سلسله‌مراتب مدیریت پسماند، پیشگیری از تولید پسماند و استفاده دوباره بر بازیافت و دفع اولویت دارند؛ زیرا در این دو مرحله، شکل و بخش بیشتری از ارزش اولیه محصول حفظ می‌شود.
طی سال‌های اخیر، شماری از شهرهای پیشرو اقتصاد دایره‌ای را از سطح سیاست‌گذاری به برنامه‌های عملی شهری گسترش داده‌اند. آمستردام، پاریس، کپنهاگ و تالین در حوزه‌هایی همچون ایجاد و پشتیبانی از مراکز تعمیر و استفاده دوباره، تسهیل دسترسی به کالاهای دست‌دوم، ترویج استفاده دوباره از مصالح ساختمانی و گنجاندن معیارهای دایره‌ای در خریدهای عمومی اقداماتی را دنبال کرده‌اند. هرچند شکل و دامنه این برنامه‌ها در شهرهای مختلف متفاوت است، وجه مشترک آن‌ها تلاش برای افزایش عمر محصولات و کاهش نیاز به مواد خام و کالاهای نو است.
تالین؛ اقتصاد دایره‌ای و دفن زباله صفر
تالین، پایتخت استونی در چارچوب راهبرد خود برای تبدیل‌شدن به شهری سبز طرح مدیریت پسماند ۲۰۲۶-۲۰۲۲ را اجرا کرده است که بر گذار از مدیریت سنتی پسماند به رویکردهایی همچون کاهش تولید پسماند، استفاده دوباره و تعمیر محصولات تأکید دارد و از طریق برگزاری کارزارهای عمومی، شهروندان را به کاهش پسماند تشویق می‌کند. توسعه شبکه مراکز بازیافت و تعمیر از اقدامات اصلی این شهر در مسیر تحقق اقتصاد دایره‌ای است.
بر اساس گزارشی از سازمان بین‌المللی توسعه و همکاری اقتصادی، تالین تاکنون گام‌های قابل‌توجهی در جهت مدیریت پایدار پسماند برداشته است، به‌عنوان مثال، تلاش‌های جمع‌آوری پسماند تفکیک‌شده خود را افزایش داده و مراکز اقتصاد دایره‌ای را با امکاناتی نظیر اتاق‌های بازیافت و کارگاه‌های تعمیر در تأسیسات جمع‌آوری زباله افتتاح کرده است. این ابتکارات با اهداف اقتصاد دایره‌ای در کاهش مصرف و حفظ محصولات در چرخه استفاده هماهنگ است. راه‌اندازی مرکز اقتصاد دایره‌ای لیله‌کولا نیز در همین راستا انجام شده است که در آن پسماند به‌طور جداگانه طبقه‌بندی می‌شوند و شهروندان می‌توانند با مراجعه به این مرکز اقلام مورد نظر خود را از میان دسته‌های مختلف انتخاب و پس از تعمیر، دوباره استفاده کنند.
این مجموعه شامل محوطه جمع‌آوری پسماند، ساختمان اداری و مرکز اقتصاد دایره‌ای است. در بخش مرکزی آن، اتاقی برای تحویل اقلام قابل‌استفاده دوباره، کلاس آموزشی و کارگاه‌های تعمیر در نظر گرفته شده است تا وسایل قابل‌استفاده به‌جای دورریختن، برای استفاده دوباره آماده شوند. به‌منظور کاهش آلودگی صوتی، مرکز در میان یک باغ مستقر شده و به موانع آکوستیکی مجهز شده است.
یکی از امکانات این مرکز، سامانه هوشمند دسترسی و تحویل پسماند است. کاربران می‌توانند به‌صورت آنلاین برای تحویل پسماند وقت رزرو کنند، نوع و مقدار پسماند را انتخاب کنند، مشخصات وسیله‌ای که پسماند را با آن انتقال می‌دهند در سیستم وارد کنند و هزینه خدمات انتخابی را پرداخت کنند. در زمان مراجعه ورودی به‌صورت خودکار برای وسیله‌ای که مشخصات آن ثبت شده است، باز می‌شود به‌طوری که دسترسی سریع و مناسبی به مرکز وجود داشته باشد. روشنایی محوطه نیز با چراغ‌های ال‌ای‌دی تأمین شده است تا مراجعه در ساعات تاریکی و تفکیک صحیح پسماند در ساعات شب نیز امکان‌پذیر باشد.
بروکسل؛ بازاستفاده از مصالح در اقتصاد دایره‌ای ساخت‌وساز
بروکسل، پایتخت بلژیک و مقر اتحادیه اروپا به‌منظور گذار به اقتصاد دایره‌ای و گسترش فعالیت‌های اقتصادی کم‌مصرف‌تر، راهبرد منطقه‌ای «اقتصاد در حال گذار» (Shifting Economy) را برای دوره ۲۰۲۲ تا ۲۰۳۰ تدوین کرده است. این راهبرد با پشتیبانی از الگوهای تولید و مصرف پایدار، کاهش پسماند و استفاده دوباره از منابع، گذار کسب‌وکارها به فعالیت‌های دایره‌ای را دنبال می‌کند؛ رویکردی که در بخش ساخت‌وساز، بازاستفاده از مصالح و اجزای ساختمانی را نیز دربرمی‌گیرد.
این شهر در سال ۲۰۲۵ برنامه مالی «نوآوری دایره‌ای» را از طریق نهاد پژوهش و نوآوری منطقه بروکسل راه‌اندازی کرد. هدف این برنامه تشویق کارآفرینان به توسعه فعالیت‌هایی بر پایه بازاستفاده یا بازیافت پسماند است. مطابق شرایط اعلام‌شده برای این فراخوان، کمک‌هزینه بلاعوض می‌تواند ۵۰ درصد هزینه‌های شرکت‌های بزرگ، ۶۰ درصد هزینه‌های شرکت‌های متوسط و ۷۰ درصد هزینه‌های شرکت‌های کوچک را پوشش دهد.
کمک‌هزینه به طرح‌های مرتبط با اقتصاد دایره‌ای همچون کاهش ضایعات، تعمیر و استفاده دوباره از کالاها و به‌کارگیری بهتر مواد و منابع تعلق می‌گیرد و بخشی از هزینه‌های بررسی و توسعه اولیه طرح‌های مرتبط از جمله هزینه آزمایش امکان‌پذیری فنی، مطالعه بازار، ساخت نمونه اولیه و ارزیابی پایداری را پوشش می‌دهد. درخواست‌ها ارزیابی می‌شوند و متقاضیان باید طرح خود را ارائه کنند و درباره آن توضیح دهند. هدف این حمایت کمک به سنجش عملی‌بودن طرح پیش از اجرای گسترده‌تر آن است.
شرکت روتور دکانستراکشن (Rotor Deconstruction) یک شرکت تعاونی در بروکسل است که قطعات و مصالح قابل‌استفاده ساختمان‌های در حال بازسازی یا تخریب را پیش از آن‌که به پسماند تبدیل شوند، جدا می‌کند و برای فروش دوباره عرضه می‌کند. این قطعات می‌توانند شامل درها، کف‌پوش‌ها، چراغ‌ها، تجهیزات بهداشتی، رادیاتورها و بعضی اجزای معماری باشند. منطق کار این شرکت تخریب انتخابی به‌جای تخریب یک‌باره است: ابتدا اجزای قابل‌بازیابی شناسایی و باز می‌شوند، سپس ارزیابی و نگهداری می‌شوند تا در پروژه‌ای دیگر دوباره به کار روند. این روش در مقایسه با تخریب متعارف به برنامه‌ریزی، نیروی کار متخصص و هماهنگی دقیق‌تری نیاز دارد، اما امکان حفظ ارزش مصالح و کاهش دورریز را فراهم می‌کند.
ابزار مکمل این رویکرد پایگاه اینترنتی اپالیس (Opalis) است که به شناسایی فروشندگان و عرضه‌کنندگان مصالح ساختمانی دست‌دوم کمک می‌کند. این فهرست ارتباط میان عرضه مصالح ساختمانی دست دوم و تقاضای سازندگان، معماران و طراحان را آسان‌تر می‌کند. اطلاعات هر مجموعه شامل نوع مصالح قابل عرضه، محدوده فعالیت، نشانی و راه‌های ارتباطی است.
این سامانه به معماران، پیمانکاران و مالکان کمک می‌کند پیش از خرید مصالح جدید، گزینه‌های موجود در بازار دست‌دوم را بررسی کنند. در مراحل پیش از تخریب نیز می‌توان از آن برای یافتن خریدار احتمالی درها، پنجره‌ها، تجهیزات روشنایی، کف‌پوش‌ها و دیگر اجزای ساختمان استفاده کرد. اپالیس فقط یک فروشگاه اینترنتی یا سامانه انجام معامله نیست، بلکه بیشتر نقش راهنما و شبکه ارتباطی میان عرضه‌کنندگان و مصرف‌کنندگان مصالح بازیافتی را دارد.
اهمیت این پایگاه در آن است که بازار پراکنده مصالح ساختمانی دست‌دوم را قابل‌دسترسی‌تر و سازمان‌یافته‌تر می‌کند، در نتیجه استفاده دوباره از مصالح به پروژه‌های محدود و محلی وابسته نمی‌ماند و می‌تواند به بخشی از فرایند معمول طراحی، بازسازی و ساخت‌وساز تبدیل شود. فعالیت روتور دکانستراکشن علاوه بر کاهش حجم نخاله‌های ساختمانی، می‌تواند نیاز به استخراج مواد اولیه، مصرف انرژی و انتشار کربن ناشی از تولید مصالح جدید را کاهش دهد که نمونه‌ای عملی از اقتصاد دایره‌ای در صنعت ساختمان به‌شمار می‌رود.
بارسلونا: مراکز سبز و برنامه بهتر از نو
بارسلونا برای جمع‌آوری جداگانه پسماندهای خانگی، شبکه‌ای از مراکز با عنوان «مراکز سبز» دارد. این شبکه از هفت مرکز منطقه‌ای، ۲۷ مرکز محله‌ای و ۹۶ مرکز سیار تشکیل شده است. مراکز منطقه‌ای دامنه گسترده‌تری از پسماندها را می‌پذیرند، مراکز محله‌ای برای تحویل اقلام خانگی در سطح محله هستند و مراکز سیار در نقاط گوناگون شهر مستقر می‌شوند. پذیرش هر نوع پسماند به امکانات همان مرکز بستگی دارد.
شهروندان می‌توانند پسماندهایی را که برای سطل‌های معمولی خیابان مناسب نیستند، به این مراکز تحویل دهند؛ از جمله باتری و لامپ، وسایل برقی و الکترونیکی کوچک، روغن مصرف‌شده، رنگ و مواد شیمیایی خانگی، منسوجات و وسایل حجیم. مراکز منطقه‌ای برای اقلام بزرگ‌تر و انواع بیشتری از پسماندهای ویژه مناسب هستند. اقلام تحویل‌شده تفکیک می‌شوند و برای بازیافت، استفاده دوباره یا دفع ایمن به مسیرهای مربوط فرستاده می‌شوند.
کنار این شبکه گسترده، نهاد منطقه کلان‌شهری بارسلونا برنامه «بهتر از نو» را به اجرا در آورده است. این برنامه با هدف افزایش عمر مفید کالاها، آموزش شهروندان برای تعمیر و بازسازی و ترویج استفاده دوباره ابزار و وسایل فعالیت می‌کند. کارگاه‌های بهتر از نو به تعمیر دوچرخه، لوازم برقی و الکترونیکی، لباس، مبلمان و دیگر وسایل روزمره می‌پردازند. شرکت‌کنندگان می‌توانند مهارت‌های تعمیر را بیاموزند و در فعالیت‌های خودتعمیرکاری از راهنمایی عملی بهره‌مند شوند.
برنامه استفاده از کالاهای دست‌دوم، تبادل وسایل و انتخاب تعمیر به‌جای دورریختن را ترویج می‌کند. ترکیب این برنامه با فعالیت مراکز سبز، دو مرحله از مدیریت پایدار منابع را پوشش می‌دهد: از تبدیل کالاهای قابل‌استفاده به پسماند پیشگیری می‌کند و پسماندهای باقی‌مانده را برای تفکیک و مدیریت مناسب دریافت می‌کند.
نظر شما