به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، آلودگی هوا و ترافیک شهری بیش از پیش گریبانگیر شهرهای جهان شده است. شهرهای پیشرو در حال اجرای طرح‌های جسورانهای هستند که خیابان‌ها را از خودروهای شخصی باز پس می‌گیرد. حذف خودرو از مرکز شهرها دیگر یک ایده آرمان‌گرایانه نیست، بلکه راهبردی اثبات‌شده برای کاهش آلودگی، بهبود کیفیت هوا، افزایش ایمنی عابران و تقویت اقتصاد محلی است. بسیاری از شهرها با توسعه حمل‌ونقل عمومی، ایجاد مسیرهای امن دوچرخه، گسترش محدوده‌های پیاده‌محور و بازگرداندن خیابان‌ها به شهروندان، الگوی تازه‌ای از زندگی شهری را شکل داده‌اند. موفقیت در کاهش تردد خودرو تنها به اعمال محدودیت وابسته نیست، بلکه به فراهم‌کردن جایگزین‌های مناسب، دسترسی آسان و مشارکت ساکنان نیز نیاز دارد.
در بسیاری از این شهرها، فضاهایی که پیش‌تر به پارک خودرو یا عبور وسایل نقلیه اختصاص داشتند، به میدان‌های شهری، فضاهای سبز، مسیرهای پیاده‌روی و محل برگزاری فعالیت‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند. برای مثال، پونته‌ودرا در اسپانیا با حذف کامل خودرو از مرکز، کاهش ۷۰ درصدی انتشار دی‌اکسید کربن را تجربه کرده است. پاریس نیز با اجرای شهر ۱۵ دقیقه‌ای و محدودیت‌های ترافیکی در مناطق مرکزی، ترافیک را تا ۴۵ درصد کاهش داده است. این تغییرات نه‌تنها به نفع محیط زیست است، بلکه با افزایش رفت‌وآمد عابران پیاده کسب‌وکارهای محلی را رونق می‌دهد.
وین؛ ابرمحله و تحول محله‌های بدون ترافیک عبوری
وین در مه ۲۰۲۶ نخستین «ابرمحله» یا سوپرگراتزل خود را در منطقه فاوریتن واقع در منطقه دهم شهر به بهره‌برداری رساند. این پروژه با الهام از الگوی سوپربلاک‌های بارسلونا و پس از چهار سال برنامه‌ریزی و اجرای عملیات عمرانی شکل گرفته و محدوده‌ای بیش از ۷۰۰۰ متر مربع را اطراف مدرسه متوسطه هرتزگاسه متحول کرده است. هدف اصلی این طرح کاهش ترافیک عبوری، افزایش ایمنی عابران و دانش‌آموزان و تبدیل خیابان‌های محلی به فضاهایی سبز، آرام و قابل‌استفاده برای ساکنان است.
پروژه با بودجه ۷.۸۸ میلیون یورو اجرا شد و عملیات ساخت‌وساز آن از دسامبر ۲۰۲۲ آغاز و تا ژوئن ۲۰۲۶ تکمیل شد. اصلی‌ترین عنصر سوپرگراتسل، حذف کامل ترافیک عبوری از محله است. در چارچوب این پروژه، بخش‌هایی از آسفالت موجود برداشته و به فضای سبز، مسیرهای پیاده‌روی و محدوده‌های مکث و تجمع تبدیل شده است، همچنین با ایجاد یک منطقه پیاده‌محور در اطراف مدرسه، محیطی امن‌تر و جذاب‌تر برای دانش‌آموزان و خانواده‌ها تشکیل شده است.
خودروهای شخصی دیگر نمی‌توانند از خیابان‌های داخلی محله به‌عنوان مسیر میان‌بر استفاده کنند. برای هدایت ترافیک به خیابان‌های اصلی، در چهار تقاطع کلیدی از فیلترهای مورب استفاده شده است. این فیلترها که به‌صورت موانع فیزیکی طراحی شده‌اند، ظاهری زیباتر از موانع سنتی دارند و هم‌زمان خودروها را به خیابان‌های اصلی پیرامونی هدایت می‌کنند.
برای تکمیل سیستم ترافیکی، چند خیابان یک‌طرفه شده‌اند، اما دوچرخه‌سواران مجاز به حرکت خلاف جهت یک‌طرفه‌ها هستند که دسترسی آن‌ها را حفظ می‌کند. در این ابرمحله ترافیک عبوری حذف شده، اما دسترسی ساکنان محلی، خودروهای امدادی، آتش‌نشانی، خدمات شهری، جمع‌آوری زباله و اورژانس بدون محدودیت حفظ شده است.
افزون بر اقدامات ترافیکی، سوپرگراتسل فاوریتن شامل اقدامات گسترده‌ای برای بهبود فضای سبز و عمومی محله است. ۶۶ درخت جدید کنار ۴۷ درخت موجود کاشته شده و ۹۴ فضای کاشت ایجاد شده است. حدود ۱۲۰۰ متر مربع فضای اضافی برای عابران پیاده فراهم شده و ۱۱ فضای استراحت جدید شامل ۶۰ نیمکت ایجاد شده است. سطح خیابان‌ها نفوذپذیر شده و دو جویبار کوچک در اطراف مدرسه ایجاد شده است که به خنک‌سازی محله کمک می‌کند. این اقدامات کنار هم، فضای عمومی محله را به مکانی دلپذیرتر برای ساکنان تبدیل کرده‌اند.
ارزیابی‌های اولیه نشان می‌دهد ترافیک عبوری به‌طور کامل از محله حذف شده است و خودروها از خیابان‌های پیرامونی برای تردد استفاده می‌کنند. ساکنان محله کاهش محسوس آلودگی صوتی را گزارش کرده‌اند و انتشار گازهای آلاینده نیز در محله کاهش یافته است، به‌ویژه در اطراف مدرسه هرتزگاسه، ایمنی کودکان به‌طور چشمگیری بهبود و ترافیک پیاده و دوچرخه‌سواری در محله افزایش پیدا کرده است.
شهرداری وین این طرح را نمونه‌ای از بازطراحی خیابان‌ها با اولویت‌دادن به مردم، ایمنی، فضای سبز و سازگاری با تغییرات اقلیمی می‌داند. ابرمحله فاوریتن قرار است علاوه بر کاهش سروصدا و آلودگی هوا، با فراهم‌کردن سایه، آب و فضای عمومی، کیفیت زندگی ساکنان را در روزهای گرم تابستان بهبود دهد و خیابان‌های محله را از مسیرهای عبوری به فضاهایی برای بازی، استراحت، پیاده‌روی و تعامل اجتماعی تبدیل کند.
بیش از دو هزار شهروند وین پیشنهادهایی برای ایجاد ابرمحله‌های کم‌ترافیک در سایر مناطق شهر ارائه کرده‌اند که نشان‌دهنده تقاضای بالا برای این مدل است. شهرداری وین قصد دارد بر اساس نتایج این پایلوت، ابرمحله‌های بیشتری تا ۲۰۳۰ در مناطق دیگر ایجاد کند. این پروژه در چارچوب برنامه گسترده‌تر تردد آینده‌نگر وین اجرا شده است که بر اساس آن تاکنون ۳۴ درصد سفرها با حمل‌ونقل عمومی، ۲۹ درصد پیاده، ۸ درصد با دوچرخه و فقط ۲۹ درصد با خودروی شخصی انجام می‌شود.
اسلو؛ زندگی شهری بدون خودرو
اسلو از سال ۲۰۱۶ اجرای برنامه‌ای گسترده برای کاهش وابستگی شهر به خودروهای شخصی را آغاز کرد که با هدف بازپس‌گیری فضای عمومی از خودروها و اختصاص آن به عابران پیاده، دوچرخه‌سواران و فعالیت‌های اجتماعی شکل گرفت. این سیاست در مرکز تاریخی شهر با محدودکردن تدریجی تردد خودرو، حذف بخشی از فضاهای پارک خودرو و توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل پاک دنبال شد و تا سال ۲۰۲۶ به یکی از مهم‌ترین محورهای سیاست‌گذاری شهری اسلو تبدیل شد. هدف شهرداری تنها ممنوعیت خودروها نبود، بلکه ایجاد شهری ایمن‌تر، آرام‌تر و قابل‌زیست‌تر بود که در آن خیابان‌ها فقط مسیر عبور وسایل نقلیه نباشند و بتوانند به فضاهایی برای حضور، استراحت، بازی و تعامل اجتماعی تبدیل شوند.
در چارچوب این برنامه، بیش از ۷۰۰ فضای پارک خودرو در مرکز شهر حذف شده است. این فضاها به مسیرهای پیاده‌روی، خطوط دوچرخه، نیمکت، باغچه، فضاهای سبز کوچک و محدوده‌هایی برای استراحت شهروندان اختصاص یافته‌اند. بخش‌هایی از مرکز اسلو از الگوی سنتی خیابان‌های خودرومحور فاصله گرفته و به محیط‌هایی انسان‌محور تبدیل شده است. اجرای این تغییرات به‌صورت تدریجی انجام گرفته تا ساکنان، صاحبان کسب‌وکار و خدمات شهری بتوانند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. در آغاز اجرای پروژه برخی صاحبان کسب‌وکار نگران بودند که حذف پارکینگ و محدودیت تردد خودرو موجب کاهش مشتریان و افت فروش شود، اما تجربه مرکز شهر خلاف این نگرانی را نشان داد. بر اساس آمار منتشرشده، پس از اجرای این تغییرات مراجعه مشتریان به فروشگاه‌های مرکزی بیش از ۱۰ درصد افزایش پیدا کرد.
افزایش رفت‌وآمد عابران، طولانی‌ترشدن زمان حضور شهروندان در فضاهای عمومی و جذاب‌ترشدن محیط شهری، به رونق خرده‌فروشی، کافه‌ها، رستوران‌ها و خدمات محلی کمک کرده است. دسترسی خودروهای امدادی، خدماتی، حمل‌ونقل عمومی و خودروهای ویژه افراد دارای معلولیت نیز در طراحی این محدودیت‌ها در نظر گرفته شده است تا حذف خودروهای شخصی به اختلال در عملکردهای ضروری شهر منجر نشود. نقشه‌ها و سامانه‌های دیجیتال شهر نیز به‌روزرسانی شده‌اند تا ساکنان و گردشگران بتوانند محدوده‌های بدون خودرو، مسیرهای پیاده، خطوط دوچرخه و گزینه‌های حمل‌ونقل عمومی را آسان‌تر پیدا کنند.
یکی از بخش‌های مهم این سیاست طرح «خیابان‌های زنده» است. بر اساس این رویکرد، بعضی خیابان‌های محلی با کاهش ظرفیت پارک و محدودیت تردد خودرو به فضاهایی برای پیاده‌روی، بازی کودکان، کاشت درخت، برگزاری فعالیت‌های محله‌ای و استراحت تبدیل شده‌اند. این طرح به‌تدریج از محدوده مرکزی به محله‌های دیگر اسلو گسترش پیدا کرده و نشان داده است که بازطراحی خیابان‌ها می‌تواند بدون اجرای پروژه‌های عظیم عمرانی نیز کیفیت زندگی شهری را ارتقا دهد.
شهرداری اسلو در ۲۰۲۶ پنج کیلومتر زیرساخت جدید پیاده‌روی و پنج کیلومتر مسیر دوچرخه احداث کرد و حدود ۳۰۰ پایه دوچرخه در نقاط مختلف شهر نصب شد. این اقدامات استفاده روزمره از دوچرخه را آسان‌تر و ارتباط میان محله‌های مسکونی، مراکز خدماتی، مدارس و ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی را تقویت کرده است.
در حال حاضر بیشتر بخش‌های مرکزی اسلو به‌ویژه محدوده‌های اطراف مدارس، پارک‌ها و فضاهای عمومی، بدون خودرو یا دارای محدودیت شدید برای تردد خودرو هستند. این تغییرات علاوه‌بر کاهش سروصدا و افزایش امنیت عابران، به بهبود کیفیت حضور اجتماعی در شهر کمک کرده است. گزارش‌های مربوط به ایمنی ترافیکی نشان می‌دهد اسلو در سال ۲۰۱۹ هیچ مورد مرگ عابر پیاده یا دوچرخه‌سوار ثبت نکرد و روند بهبود ایمنی در سال‌های بعد نیز ادامه داشته است.
کاهش سرعت خودروها، توسعه مسیرهای جداگانه دوچرخه، افزایش فضای پیاده‌روی و محدودکردن ترافیک عبوری از جمله عواملی هستند که در ارتقای ایمنی نقش داشته‌اند. با کمترشدن رفت‌وآمد خودروها، میزان سروصدا و انتشار آلاینده‌های ناشی از حمل‌ونقل جاده‌ای کاهش و انتشار گازهای گلخانه‌ای نیز روندی نزولی پیدا کرده است. کاهش آلودگی و ترافیک ارزش و جذابیت املاک مرکزی را افزایش داده و تصویر اقتصادی مرکز شهر را بهبود بخشیده است.
در کنار اصلاح فضای عمومی، الگوی مالکیت خودرو نیز در اسلو تغییر کرده است. در حال حاضر این شهر حدود ۲۴۷ هزار خودروی سواری دارد؛ رقمی معادل ۳۴۱ خودرو به ازای هر هزار نفر که نسبت به اوج ثبت‌شده در سال ۲۰۲۱، یعنی ۳۷۴ خودرو به ازای هر هزار نفر، کاهش پیدا کرده است. تجربه اسلو نشان می‌دهد که شهر بدون خودرو به معنای حذف کامل خودرو نیست؛ بلکه به‌معنای اولویت‌دادن به انسان، ایمنی، دسترسی برابر و کیفیت محیط شهری در تصمیم‌گیری‌های حمل‌ونقلی است.
پونته‌ودرا؛ شهری که مرکز آن را از خودرو پس گرفت
پونته‌ودرا در شمال‌غرب اسپانیا یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های بازطراحی مرکز شهر با محوریت عابران پیاده است. این شهر از سال ۱۹۹۹ روند حذف خودروهای شخصی از بخش مرکزی را آغاز کرد و به‌تدریج خیابان‌هایی را که پیش‌تر تحت سلطه خودروها، ترافیک و پارک حاشیه‌ای بودند، به فضاهایی برای پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و فعالیت‌های اجتماعی تبدیل کرد. هدف اصلی این سیاست، کاهش وابستگی به خودرو و بازگرداندن فضای عمومی به شهروندان بود.
در این طرح، بخش بزرگی از تردد خودروهای شخصی از مرکز تاریخی شهر حذف شد و پارک خودرو در خیابان‌ها نیز به‌شدت کاهش یافت. در مقابل، دسترسی خودروهای امدادی، خدمات شهری، ساکنان و برخی فعالیت‌های ضروری همچنان حفظ شد. کاهش ظرفیت عبور خودروها با توسعه فضاهای پیاده و ایجاد مسیرهای امن‌تر برای عابران همراه شد و بسیاری از خیابان‌های مرکزی به محیط‌هایی آرام‌تر برای حضور و تعامل اجتماعی تبدیل شدند.
یکی از نتایج مهم این تغییرات، کاهش قابل توجه تردد خودرو و آلودگی هوا بود. بر اساس آمار منتشرشده درباره تجربه پونته‌ودرا، انتشار دی‌اکسیدکربن در مرکز شهر حدود ۷۰ درصد کاهش یافت. کاهش ترافیک همچنین موجب شد فضای عمومی بیشتری برای عابران فراهم شود و حضور مردم در خیابان‌ها، میدان‌ها و فضاهای تجاری افزایش پیدا کند.
تغییرات پونته‌ودرا تنها به محدودکردن خودروها محدود نشد و هم‌زمان الگوی استفاده از مرکز شهر را نیز تغییر داد. خیابان‌هایی که پیش‌تر بیشتر برای عبور یا پارک خودرو مورد استفاده قرار می‌گرفتند، به فضاهایی برای پیاده‌روی، خرید، نشستن، بازی کودکان و برگزاری رویدادهای شهری تبدیل شدند. این تغییر، نقش خیابان را از یک مسیر صرف برای جابه‌جایی به بخشی فعال از فضای عمومی شهر ارتقا داد.
تجربه پونته‌ودرا نشان می‌دهد که موفقیت سیاست‌های کاهش خودرو به ایجاد جایگزین‌های مناسب وابسته است. زمانی که سفرهای ضروری با پیاده‌روی، دوچرخه یا حمل‌ونقل عمومی امکان‌پذیر باشد و دسترسی ساکنان و خدمات ضروری حفظ شود، محدودیت خودرو می‌تواند بخشی از یک برنامه گسترده‌تر برای بازطراحی شهر باشد، نه فقط یک اقدام محدودکننده.
نظر شما