به گزارش خبرگزاری ایمنا، هنگامی که درباره مواد مخدر و اعتیاد صحبت میشود، بهطور معمول نخستین چیزی که به ذهن میرسد پیامدهای مصرف است، اما پشت این مسئله، مجموعهای از انتخابها، تجربهها و شرایطی قرار دارد که میتواند مسیر زندگی یک فرد را تغییر دهد و آشنایی با این موضوع تنها برای شناخت آسیبها نیست، بلکه فرصتی است برای اینکه بدانیم چگونه میتوان پیش از ایجاد مشکل، از آن جلوگیری کرد.
زندگی هر فرد از مجموعهای از تصمیمهای کوچک و بزرگ شکل میگیرد و بعضی انتخابها میتوانند تأثیر بیشتری بر آینده داشته باشند. مصرف مواد یکی از رفتارهایی است که ممکن است به تدریج بر عادتها، روابط، سلامت و اهداف فرد اثر بگذارد. شناخت این آثار کمک میکند افراد با دیدی آگاهانهتر درباره رفتارهای خود و محیط اطرافشان تصمیم بگیرند.
از سوی دیگر، نباید مسئله اعتیاد را تنها از زاویه فردی بررسی کرد و خانواده، دوستان، مدرسه و فضای اجتماعی هرکدام میتوانند در شکلگیری نگرش افراد نسبت به مصرف مواد نقش داشته باشند، بنابراین پیشگیری زمانی نتیجه بهتری خواهد داشت که به جای تمرکز صرف بر هشدار دادن، به تقویت آگاهی، مهارتهای فردی و ارتباطات سالم نیز توجه شود.
شناخت عوامل زمینهساز و پیامدهای مصرف میتواند نخستین گام برای ساختن نگرشی مسئولانهتر نسبت به این موضوع باشد و هدف از پرداختن به اعتیاد، افزایش آگاهی و پیدا کردن راههایی است که به افراد بهویژه نوجوانان و جوانان کمک کند در موقعیتهای دشوار انتخابهای سالمتری داشته باشند.
شناخت، انتخاب، پیشگیری؛ ۳ گام برای آیندهای سالم
ریحانه صادقی، روانشناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روانشناسی کشور با بیان اینکه مصرف مواد مخدر و وابستگی به آن میتواند به مرور زمان بخشهای مختلف زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد، به خبرنگار ایمنا میگوید: این تأثیر فقط به زمان مصرف محدود نمیشود و ممکن است در سالهای بعد نیز در سلامت جسم و روان، روابط خانوادگی، تحصیل، کار و تصمیمگیریهای فرد دیده شود، اما باید توجه داشت که با این حال، بسیاری از افراد با آگاهی، حمایت و دریافت کمک مناسب میتوانند مسیر زندگی خود را تغییر دهند و بهتر است اعتیاد را مسئلهای قابل پیشگیری و قابل درمان بدانیم.
وی با بیان اینکه یکی از مهمترین پیامدهای مصرف مواد، ایجاد تغییراتی در عملکرد مغز و توانایی فرد برای کنترل رفتار و تصمیمگیری است، میافزاید: با ادامه مصرف، ممکن است فرد بیش از گذشته برای رسیدن به همان احساس قبلی به ماده وابسته شود و به تدریج بخش بیشتری از زندگی خود را حول مصرف تنظیم کند. این وضعیت میتواند تمرکز، انگیزه و توانایی برنامهریزی را کاهش دهد و انجام مسئولیتهای روزمره را دشوارتر کند و در نتیجه، مشکلاتی که ابتدا کوچک به نظر میرسند، ممکن است در طول زمان گستردهتر شوند.
روانشناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روانشناسی کشور با بیان اینکه تأثیرات اعتیاد تنها فرد مصرفکننده را دربرنمیگیرد و میتواند روابط او با خانواده و دوستان را نیز تغییر دهد، تصریح میکند: پنهانکاری، بیاعتمادی، تغییر رفتار و فاصله گرفتن از اطرافیان موجب میشود روابطی که پیشتر منبع حمایت و آرامش بودهاند، دچار تنش شوند و از طرف دیگر، فرد ممکن است به تدریج از فعالیتهای سالم و جمعهای اجتماعی فاصله بگیرد و ارتباط بیشتری با محیطهایی پیدا کند که مصرف مواد در آنها عادی تلقی میشود، با این حال حمایت خانواده و دوستان و ایجاد یک فضای بدون سرزنش میتواند نقش مهمی در بازگشت فرد به روابط سالم داشته باشد.
فرصتهای رشد و پیشرفت تحت تاثیر اعتیاد
صادقی با بیان اینکه مصرف مواد میتواند بر مسیر تحصیلی و شغلی اثر بگذارد، ادامه میدهد: کاهش تمرکز، بینظمی، افت انگیزه و دشواری در انجام مسئولیتها ممکن است موجب شود فرد فرصتهایی را که برای رشد و پیشرفت در اختیار دارد، از دست بدهد. این موضوع بهویژه در دوره نوجوانی و جوانی اهمیت بیشتری دارد، زیرا تصمیمها و عادتهایی که در این سالها شکل میگیرند، میتوانند بر مسیر سالهای بعد اثر بگذارند و به همین دلیل، آگاهی و مراقبت در این دوره میتواند از بسیاری از مشکلات آینده جلوگیری کند.
وی میگوید: با وجود این پیامدها، نگاه به فرد درگیر مصرف مواد نباید همراه با تحقیر یا ناامیدی باشد. وابستگی به مواد یک مشکل پیچیده است که عوامل مختلفی در شکلگیری و ادامه آن نقش دارند و در بسیاری از موارد، فرد برای تغییر شرایط خود به حمایت تخصصی و خانوادگی نیاز دارد. پذیرش مسئله، کمک گرفتن و ایجاد تغییرهای تدریجی میتواند نقطه شروع یک مسیر تازه باشد و مهم این است که فرد بداند اشتباه یا تجربه نامناسب گذشته تا پیش از اینکه دیر شود، قابل جبران است.
روانشناس و مشاور خانواده و عضو سازمان نظام روانشناسی کشور با بیان اینکه پیشگیری یکی از مؤثرترین راهها برای کاهش آسیبهای ناشی از مصرف مواد است، اضافه میکند: آموزش مهارتهای تصمیمگیری، توانایی نه گفتن، شناخت فشار همسالان، تقویت ارتباط میان اعضای خانواده و فراهم کردن دسترسی به مشاوره و حمایت روانی میتواند احتمال گرفتار شدن در مصرف مشکلساز را کاهش دهد. پیشگیری زمانی موفقتر است که به جای ترساندن بر آگاهی، مهارت و حمایت تمرکز کند و جامعهای که در آن افراد بتوانند درباره نگرانیهای خود صحبت کنند، زمینه مناسبتری برای انتخابهای سالم و آیندهای مطمئنتر فراهم خواهد کرد.
اعتیاد چگونه مسیر زندگی را تغییر میدهد؟
فاطمه خدادادی، روانشناس بالینی با بیان اینکه اعتیاد به طور معمول نتیجه یک تصمیم ناگهانی نیست، بلکه میتواند بر اثر کنار هم قرار گرفتن عوامل مختلف شکل بگیرد، به خبرنگار ایمنا میگوید: ویژگیهای فردی، شرایط خانوادگی، دوستان، محیط اجتماعی، تجربههای ناخوشایند و حتی شیوه مواجهه فرد با استرس میتوانند در میزان آسیبپذیری او نقش داشته باشند و به همین دلیل، برای پیشگیری از مصرف مواد بهتر است به جای جستوجوی یک علت واحد، مجموعه عواملی را بشناسیم که ممکن است فرد را در موقعیت پرخطر قرار دهند و این نگاه موجب میشود پیشگیری واقعبینانهتر و مؤثرتر باشد.
وی با بیان اینکه یکی از عوامل مهم، فشار روانی و نداشتن مهارت کافی برای مدیریت احساسات و مشکلات است، میافزاید: گاهی فرد برای فرار از اضطراب، ناراحتی، تنهایی یا فشارهای روزمره به دنبال راهی سریع برای بهتر شدن حال خود میگردد و ممکن است مواد مخدر را به اشتباه راهی برای آرام شدن تصور کند. در چنین شرایطی، آموزش مهارتهایی همچون حل مسئله، کنترل هیجان، گفتوگو درباره احساسات و کمک گرفتن از افراد قابل اعتماد میتواند اهمیت زیادی داشته باشد و داشتن راههای سالم برای کنار آمدن با مشکلات، احتمال انتخاب راههای آسیبزا را کمتر میکند.
روانشناس بالینی تصریح میکند: محیط اطراف فرد نیز میتواند بر انتخابهای او اثرگذار باشد؛ دوستان و گروه همسالان، نوع روابط خانوادگی و نگرشهایی که فرد در محیط زندگی خود میبیند، همه میتوانند در شکلگیری نگرش او نسبت به مصرف مواد نقش داشته باشند، البته تأثیر محیط به معنای قطعی بودن نتیجه نیست؛ افراد در شرایط مشابه ممکن است انتخابهای متفاوتی داشته باشند و آنچه اهمیت دارد، تقویت توانایی فرد برای فکر کردن مستقل، شناخت پیامدهای تصمیمها و مقاومت در برابر فشار دیگران است.
پیشگیری از اعتیاد را باید نوعی سرمایهگذاری برای آینده فرد و جامعه دانست
خدادادی با بیان اینکه پیشگیری از اعتیاد از سالهای کودکی و نوجوانی اهمیت ویژهای دارد، اما پیشگیری فقط به ارائه اطلاعات درباره مضرات مواد محدود نمیشود، ادامه میدهد: اگر آموزش فقط بر ترساندن و بیان پیامدهای منفی تمرکز کند، ممکن است اثر آن کوتاهمدت باشد و در مقابل، آموزش مهارتهای زندگی، افزایش اعتمادبهنفس، ایجاد رابطه سالم میان والدین و فرزندان و فراهم کردن امکان گفتوگو درباره مسائل دشوار، پایههای محکمتری برای پیشگیری ایجاد میکند. نوجوانی که بتواند درباره فشارها و نگرانیهایش صحبت کند، احتمال بیشتری دارد که پیش از تصمیمهای پرخطر از دیگران کمک بخواهد.
وی با بیان اینکه در پیشگیری باید به این نکته توجه داشته باشیم که همه افراد نیازها و شرایط یکسانی ندارند، میگوید: برخی افراد ممکن است به دلیل تجربههای دشوار، مشکلات، فشارهای روانی یا قرار گرفتن در محیطهای پرخطر، آسیبپذیری بیشتری داشته باشند و شناسایی زودهنگام این شرایط و فراهم کردن حمایت مناسب میتواند از تبدیل یک مشکل اولیه به وابستگی جدی جلوگیری کند و در این میان، خانواده، مدرسه، مشاوران و دیگر نهادهای اجتماعی هرکدام میتوانند بخشی از یک شبکه حمایتی باشند که به فرد کمک میکند مسیر سالمتری را انتخاب کند.
روانشناس بالینی با اشاره به اینکه پیشگیری را باید نوعی سرمایهگذاری برای آینده فرد و جامعه دانست، زیرا بسیاری از مشکلات زمانی آسانتر حل میشوند که پیش از جدی شدن شناسایی شوند، اضافه میکند: ایجاد محیطهای امن، آموزش مهارتهای زندگی، تقویت روابط سالم و کاهش نگاه قضاوتگرانه نسبت به افرادی که با مصرف مواد درگیر شدهاند، همه بخشی از این مسیر هستند. هدف پیشگیری فقط این نیست که افراد را از یک رفتار دور کنیم، بلکه باید به آنها کمک کنیم توانایی انتخاب آگاهانه، مدیریت مشکلات و ساختن آیندهای سالم را در خود تقویت کنند و چنین رویکردی میتواند اثر ماندگارتری داشته باشد.
در مجموع اعتیاد مسئلهای چندبعدی است که آثار آن میتواند فراتر از زمان و شرایط مصرف ادامه پیدا کند. تغییر در سلامت، روابط، انگیزهها و مسیر تحصیل یا کار، نشان میدهد که توجه به این موضوع باید بخشی از نگاه کلی به سلامت و آینده افراد باشد، با این حال هیچکدام از این پیامدها به معنای از بین رفتن امکان تغییر نیست و حمایت درست میتواند مسیر زندگی را دوباره به سمت شرایط بهتر هدایت کند.
سرزنش و برچسبزدن کمکی به حل مسئله نمیکند، در حالی که گفتوگوی آگاهانه، حمایت خانواده و دسترسی به کمک تخصصی میتواند فرصت بیشتری برای اصلاح شرایط ایجاد کند و تغییر ممکن است زمانبر باشد، اما با حمایت مناسب میتوان آن را آغاز کرد و ادامه داد.
در کنار حمایت از افرادی که با مصرف مواد درگیر شدهاند، توجه به پیشگیری نیز اهمیت زیادی دارد و آموزش مهارتهای زندگی، تقویت توانایی تصمیمگیری، شناخت فشار همسالان و ایجاد فضایی که در آن افراد بتوانند درباره مشکلات خود صحبت کنند، از اقداماتی هستند که میتوانند نقش مهمی در کاهش خطر داشته باشند و پیشگیری مؤثر زمانی شکل میگیرد که آگاهی و مهارت، جای ترس و قضاوت را بگیرد.
ساختن آیندهای سالم فقط به یک فرد یا یک نهاد وابسته نیست و خانواده، مدرسه، دوستان و جامعه میتوانند با ایجاد محیطی امن و حمایتگر، به افراد کمک کنند تا در برابر انتخابهای پرخطر آگاهانهتر عمل کنند. شاید مهمترین پیام این باشد که آگاهی، گفتوگو و حمایت میتوانند پیش از آنکه یک مشکل به بحران تبدیل شود، مسیر متفاوتی پیش روی انسان قرار دهند.
نظر شما