به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، صبح چهارشنبه، بیستوششم اوت ۲۰۲۶، در یکی از مرتفعترین و ناپایدارترین مناطق هیمالیا، بخش بزرگی از یک یخچال در بالادست رودخانهای در نزدیکی مرز نپال و تبت فروریخت. سقوط تودهای از یخ و سنگ به کف دره، تنها یک ریزش یخچالی ساده نبود؛ این توده با بستن مسیر رودخانه و انتقال حجم عظیمی از سنگ، یخ، آب و رسوبات، یک زنجیره مخرب از زمینلغزش، انسداد رودخانه و سیلاب ناگهانی را ایجاد کرد.
شدت این رویداد به اندازهای بود که موج سیلاب در رودخانهها حرکت کرد و سطح آب در بخشهایی از پاییندست را در مدت حدود ۳۰ دقیقه، تا ۹ متر افزایش داد. مناطق راسوا و نواکوت از جمله شدیدترین آسیبها را متحمل شدند و سیلاب تا بخشهایی از مناطق پاییندست نیز امتداد یافت.
گزارشهای منتشرشده درباره شمار قربانیان در ساعات مختلف متفاوت بوده است، زیرا عملیات جستوجو و شناسایی همچنان ادامه دارد. گزارش اولیه از بیش از ۳۵۰ کشته و بیش از هزار مفقود حکایت داشت، اما با ادامه عملیات امداد و دسترسی به مناطق آسیبدیده، احتمال تغییر این آمار وجود دارد.
از «زلزله» تا کشف واقعیت؛ چه اتفاقی افتاد؟
در نخستین ساعات پس از حادثه، سیگنال لرزهای ایجادشده در منطقه بهعنوان یک زمینلرزه گزارش شد، اما بررسیهای بعدی و تصاویر ماهوارهای نشان دادند که آنچه دستگاهها ثبت کرده بودند، در واقع انرژی ناشی از فروپاشی عظیم یخ و سنگ و حرکت توده آوار بوده است، نه یک زلزله مستقل. تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که بخش بزرگی از یخچال و سنگ بستر در ارتفاعات جدا شده و به سمت دره سقوط کرده است. برخورد این توده با بستر دره، یخ را خرد و سنگ و رسوبات را متحرک کرد و در نهایت موجی بسیار پرانرژی وارد شبکه رودخانهای شد.
به این ترتیب، آنچه در پاییندست به شکل «سیلاب» دیده شد، در واقع ترکیبی بسیار خطرناک از آب، یخ، سنگ، گل و رسوبات بود؛ پدیدهای که قدرت تخریب آن به مراتب بیشتر از یک سیلاب معمولی است. چرا این حادثه تا این اندازه ویرانگر شد؟ بخش مهمی از پاسخ را باید در ساختار جغرافیایی هیمالیا جستوجو کرد. این منطقه یکی از فعالترین و پیچیدهترین محیطهای طبیعی جهان است؛ اما خطر طبیعی بهتنهایی توضیحدهنده ابعاد فاجعه نیست.
آنچه یک رخداد طبیعی را به بحران انسانی تبدیل میکند، ترکیبی از مخاطره، میزان در معرض بودن جمعیت و زیرساختها و میزان آسیبپذیری آنهاست. در این حادثه نیز چند عامل انسانی، مدیریتی و برنامهریزی را نمیتوان نادیده گرفت.
نخستین اشتباه: تلقی رودخانه بهعنوان خطری محلی، نه یک سیستم فرامرزی
سیلاب از یک نقطه آغاز شد، اما در یک حوضه آبریز گسترده حرکت کرد و از مرزهای سیاسی عبور کرد. از بالادست در تبت تا راسوا، نواکوت و ادامه مسیر رودخانه در نپال، یک سیستم بههمپیوسته وجود دارد. با این حال، سامانههای هشدار در بسیاری از مناطق عمدتاً بر پایش سطح آب رودخانه در پاییندست تمرکز دارند.
مشکل اینجاست که در چنین رویدادهایی، وقتی سنجش رودخانه افزایش شدید سطح آب را نشان میدهد، ممکن است دیگر زمانی برای تخلیه مناطق پاییندست باقی نمانده باشد.
در چنین شرایطی، سامانه هشدار باید بتواند خود منبع خطر در ارتفاعات را شناسایی کند؛ یعنی تغییرات یخچال، زمینلغزش، ریزش سنگ، انسداد رودخانه و تشکیل دریاچههای موقت را پیش از رسیدن موج سیلاب به سکونتگاهها تشخیص دهد. بنابراین یکی از درسهای اصلی این فاجعه روشن است: هشدار سیلاب باید از سرچشمه شروع شود، نه از پاییندست رودخانه.
دومین اشتباه: توسعه زیرساخت در مسیرهای پرخطر بدون سناریوی تغییر اقلیم
بخشهایی از زیرساختهای منطقه در امتداد کریدورهای رودخانهای و درههای باریک ساخته شدهاند؛ از جاده و پل گرفته تا روستا، تأسیسات مرزی و نیروگاههای برقآبی. این الگوی توسعه در شرایطی که اقلیم ثابت باشد ممکن است قابل مدیریت به نظر برسد؛ اما هیمالیا دیگر با شرایط اقلیمی گذشته کار نمیکند. افزایش دما باعث عقبنشینی یخچالها، تغییر شرایط یخ و آب، ذوب پرمافرا (زمینهای یخ زده) است و کاهش پایداری برخی دامنههای کوهستانی میشود. در نتیجه، همان شیب یا یخچالی که در گذشته برای دههها بهنسبت پایدار بوده، ممکن است امروز وارد وضعیت ناپایدارتری شود. بنابراین مسئله فقط «ساختن پل مقاومتر» نیست.
سومین اشتباه: طراحی زیرساخت بر اساس سیلابهای گذشته
یکی از جدیترین مشکلات برنامهریزی در عصر تغییر اقلیم، طراحی زیرساخت بر مبنای دادههای تاریخی است. اگر یک پل برای بزرگترین سیلاب ثبتشده طراحی شود، اما رخدادهای آینده خارج از دامنه آماری گذشته باشند، استانداردهای قدیمی دیگر تضمینکننده ایمنی نیستند.
سیلاب اخیر نشان داد که برخی مخاطرات هیمالیا دیگر تنها بارش شدید نیستند. یک ریزش یخچالی یا سنگی میتواند بدون آنکه در محل پاییندست بارندگی شدیدی رخ داده باشد، موجی عظیم ایجاد کند. بنابراین استانداردهای طراحی باید از مفهوم «مقاومت در برابر رخدادهای گذشته» به سمت تابآوری در برابر سناریوهای آینده حرکت کنند. این تغییر، یک تفاوت اساسی دارد.
- مقاومسازی میپرسد: «چگونه این سازه را در برابر خطر شناختهشده مقاوم کنیم؟»
- تابآوری میپرسد: «اگر چیزی رخ داد که در طراحی اولیه پیشبینی نکردهایم، چگونه عملکرد حیاتی سیستم را حفظ کنیم؟»
چهارمین اشتباه: کمبرآورد کردن خطر دریاچههای یخچالی و سدهای طبیعی
یکی از خطرناکترین پیامدهای تغییرات هیمالیا، شکلگیری و بزرگشدن دریاچههایی است که پشت تودههای سنگ، خاک و رسوبات یخچالی محصور شدهاند. این سدهای طبیعی برخلاف سدهای مهندسیشده، سیستم کنترل و تخلیه مشخصی ندارند. اگر دیواره آنها بشکند، حجم زیادی آب در مدت کوتاهی آزاد میشود؛ پدیدهای که به آن «سیلاب ناشی از طغیان ناگهانی دریاچه یخچالی» یا GLOF گفته میشود.
در پی حادثه اخیر نیز نگرانی درباره تشکیل دریاچههای موقت ناشی از انسداد رودخانه مطرح شده و احتمال وقوع موج سیلابی ثانویه افزایش یافته است. این یعنی بحران تنها با پایان موج نخست سیلاب تمام نمیشود. ممکن است مرحله دوم فاجعه، زمانی آغاز شود که جامعه تصور میکند خطر اصلی پشت سر گذاشته شده است.
پنجمین اشتباه: تخلیه نشدن سریع بر پایه هشدار چندمخاطرهای
سیلابهای معمولی ممکن است ساعتها یا حتی روزها فرصت واکنش ایجاد کنند؛ اما ریزش یخ و سنگ در کوهستان میتواند موجی ایجاد کند که در چند دقیقه به پاییندست برسد. این تفاوت بسیار مهم است. در چنین شرایطی، هشدار تنها یک پیام عمومی درباره «احتمال سیلاب» نیست.
سامانه باید بتواند مشخص کند:
- چه اتفاقی افتاده است؟
- کجا اتفاق افتاده است؟
- موج خطر به کدام مسیر حرکت میکند؟
- چه سکونتگاههایی در مسیر قرار دارند؟
- چه زمانی موج به آنها میرسد؟
- و مردم دقیقاً از کدام مسیر باید تخلیه شوند؟
بدون پاسخ به این پرسشها، حتی پیشرفتهترین سامانه پایش نیز ممکن است نتواند جان انسانها را نجات دهد.
ششمین اشتباه: وابستگی بیش از حد به زیرساختهای خطی
جادهها، پلها، خطوط انتقال انرژی و تأسیسات ارتباطی در مناطق کوهستانی بیشتر در امتداد همان درههایی قرار دارند که رودخانهها از آنها عبور میکنند. این موضوع تناقضی ایجاد میکند: رودخانه بهترین مسیر طبیعی برای عبور و اتصال است، اما در زمان سیلاب دقیقاً به مسیر اصلی تخریب تبدیل میشود.
در حادثه اخیر، جادهها، دهها پل، تأسیسات برقآبی و زیرساختهای مرزی آسیب دیدند و قطع شدن مسیرهای ارتباطی عملیات امداد را دشوارتر کرد. در چنین شرایطی، آسیب یک پل فقط به معنای از دست رفتن یک پل نیست، بلکه میتواند یک روستا یا منطقه کامل را از غذا، دارو، برق، ارتباطات و نیروهای امدادی جدا کند. به همین دلیل زیرساخت آینده باید نه فقط مقاوم، بلکه شبکهای، افزونهپذیر و قابل بازیابی باشد. اگر یک مسیر از بین رفت، مسیر دیگری باید بتواند حداقل بخشی از عملکرد حیاتی آن را ادامه دهد.
هفتمین اشتباه: نادیده گرفتن ظرفیت طبیعی سرزمین
یکی از ریشهایترین مشکلات، تصور انسان از زمین بهعنوان یک سطح خالی برای توسعه است. دره رودخانه، بستر سیلاب، دامنه ناپایدار و محدوده اطراف یخچال، تنها «زمین قابل ساخت» نیستند. هر بخش از سرزمین ظرفیت مشخصی برای سکونت، کشاورزی، گردشگری، جادهسازی و توسعه زیرساخت دارد. وقتی این ظرفیت نادیده گرفته شود، هزینه یک اشتباه مکانی ممکن است سالها بعد و در قالب یک فاجعه طبیعی آشکار شود، بنابراین یکی از اصول اساسی برنامهریزی آینده باید این باشد: هر جا که امکان ساخت وجود دارد، تنها محل مناسبی برای ساخت نیست.
هیمالیا فقط یک رشتهکوه نیست؛ یک زیرساخت طبیعی برای آسیا است
هیمالیا و منطقه هندوکش-هیمالیا یکی از مهمترین منابع آب آسیا محسوب میشود و رودخانههای بزرگی از این منطقه سرچشمه میگیرند. این منابع آب برای آشامیدن، کشاورزی، انرژی، صنعت و اکوسیستمهای مناطق پاییندست حیاتیاند. به همین دلیل، تغییرات هیمالیا را نمیتوان صرفاً مسئلهای مربوط به روستاهای کوهستانی دانست. آنچه در ارتفاعات اتفاق میافتد، میتواند در نهایت بر شهرها، کشاورزی، انرژی و امنیت آب در هزاران کیلومتر پاییندست اثر بگذارد.
مهمترین درس این فاجعه برای شهرسازی، معماری و مهندسی عمران شاید این باشد که در عصر تغییر اقلیم نمیتوان تنها با افزایش مقاومت سازهها، مسئله را حل کرد. اگر یک پل در مسیر یک موج عظیم یخ و سنگ قرار گرفته باشد، حتی مقاومترین سازه نیز ممکن است آسیب ببیند. راهحل باید در مقیاس حوضه آبریز و سرزمین طراحی شود.
پایش ماهوارهای دائمی یخچالها و دامنهها، شناسایی دریاچههای پرخطر، سنجش تغییرات پرمافراست، نصب حسگرهای لرزهای و هیدرولوژیک در ارتفاعات، سامانههای هشدار سریع چندمخاطرهای، نقشههای بهروز پهنههای خطر، محدود کردن ساختوساز در کریدورهای پرریسک، طراحی مسیرهای جایگزین برای امدادرسانی و ایجاد شبکههای ارتباطی و انرژی مقاوم در برابر قطعشدن، باید به بخشی از استاندارد توسعه منطقه تبدیل شوند.
نظر شما