به گزارش خبرگزاری ایمنا، میلاد حضرت محمد مصطفی(ص)، فرصتی برای بازخوانی زندگی پیامبری است که رسالت خود را در جامعهای آغاز کرد که اختلاف و پراکندگی، بخش جداییناپذیر مناسبات اجتماعی آن بود. در چنین فضایی، پیامبر اکرم(ص) تنها یک دعوت دینی را پیش روی مردم قرار ندادند و افق تازهای برای زیستن در کنار یکدیگر ترسیم کردند؛ افقی که در آن، انسانها میتوانستند با وجود تفاوتهایشان، در ساختن آیندهای مشترک سهم داشته باشند.
شاید یکی از مهمترین وجوه سیره پیامبر(ص) این باشد که وحدت را به معنای یکسانسازی انسانها نمیدیدند. جامعهای که پیامبر(ص) در آن زیستند، از گروهها و گرایشهای گوناگون تشکیل شده بود و قرار نبود تمام تفاوتها از میان برود و آنچه اهمیت داشت، پیدا کردن نقطهای مشترک برای همزیستی و تبدیل تفاوتها از عاملی برای نزاع به فرصتی برای همکاری بود.
اعتماد کردن به مردم، ایجاد احساس مسئولیت نسبت به دیگری و توجه به کرامت انسانها، بخشی از همان رویکردی بود که میتوانست جامعه را از درون مستحکم کند و به همین دلیل، وقتی از وحدت در سیره پیامبر(ص) سخن میگوییم، نباید آن را تنها در تصاویر و صحنههای تاریخی جستوجو کنیم، بلکه باید به مناسباتی توجه کنیم که به انسانها میآموخت چگونه با وجود تفاوتها، برای رسیدن به هدف متعالی انسانها تلاش کنند و زندگی مسالمتآمیزی داشته باشند.
این مسئله در روزگار ما نیز معنای تازهای پیدا میکند و در چنین شرایطی، وحدت نه با نادیده گرفتن تفاوتها، بلکه با یافتن زبان مشترک و ایجاد امکان گفتوگو میان گروههای مختلف شکل میگیرد. بحرانها نیز میتواند برای مدتی این زبان مشترک را پررنگتر کند، اما ماندگار شدن آن، نیازمند ساختن رابطهای پایدار میان مردم، نهادها و گروههای اجتماعی است.
تجربه جنگ تحمیلی سوم و همبستگی شکلگرفته در امت اسلامی بهویژه مردم جمهوری اسلامی ایران، بار دیگر اهمیت این موضوع را به میان آورده است؛ اینکه چگونه میتوان سرمایهای را که در روزهای دشوار شکل میگیرد، به سرمایهای برای روزهای عادی نیز تبدیل کرد. در سالروز میلاد پیامبر اکرم(ص) به گفتوگو با جاسم ریحانی، پژوهشگر تاریخ اسلام و مدرس دانشگاه نشستیم تا این پرسش را دنبال کنیم که سیره نبوی درباره ساختن و ماندگار کردن وحدت اجتماعی چه حرفی برای جامعه امروز دارد. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
ایمنا: پیامبر اکرم(ص) در زمان خود چگونه میان گروهها و جریانهای مختلف جامعه ایجاد وحدت کردند؟
ریحانی: سخن گفتن درباره راهکارهای وحدتبخش در سیره نبوی، نیازمند عبور از تحلیلهای سطحی و توجه به ساختار سیاسی ـ اجتماعی شبهجزیره عرب، بهویژه مدینه در آستانه ظهور اسلام است؛ پیامبر اکرم(ص) با درک عمیق از بافت قبیلهای در مدینه الگویی از همگرایی را پیریزی کردند که در علوم سیاسی مدرن از آن با عنوان «جامعهسازی مدنی» یاد میشود.
ایمنا: نخستین راهکار پیامبر اکرم(ص) برای ایجاد وحدت میان گروههای مختلف مردم چه بود؟
ریحانی: مهمترین سند وحدتبخش، «عهدنامه مدینه» یا «صحیفه» است که بنا بر گزارشهای تاریخی، در چندین بند میان مهاجران، انصار و طوایف یهود به تنظیم پیامبر اکرم(ص) رسید.
ایشان با این اقدام، مفهوم «امت» را از پیوند خونی و نسبی به پیوندی ایدئولوژیک و سیاسی مبتنی بر قرارداد تغییر دادند؛ بهگونهای که حتی یهودیان نیز بهعنوان شهروندانی مسئولیتپذیر در این امت قرار گرفتند؛ البته آنچه بعدها به اخراج یهود از مدینه منجر شد، به زمینههای فکری سران یهود و حوادث بعدی مربوط است که بحث مستقلی را طلب میکند.
ایمنا: نبی مکرم اسلام حضرت محمد(ص) برای کاهش فاصلههای اقتصادی و اجتماعی میان گروههای مختلف چه تدبیری داشتند؟
ریحانی: پیامبر اکرم (ص) از ابزارهای اقتصادی همچون زکات و ارتباط آن با نماز و تزکیه برای کاهش فاصله میان اشراف قبیلهای و توده مسلمانان بهره بردند. مفهوم «مؤلفة قلوبهم» یا کسانی که باید دلهایشان به دست آید، نهتنها یک اقدام اقتصادی نبود، بلکه روشی راهبردی برای جذب افراد و گسترش اسلام محسوب میشد.
این روش حتی در عرصه جنگ و تقسیم غنائم نیز مورد توجه قرار میگرفت؛ برای مثال، پیامبر(ص) در رعایت حقوق جنگاوران بهگونهای عمل میکردند که سهم پیادگان با سوارگان متفاوت بود و حتی برای اسبها نیز سهمی در نظر گرفته میشد که البته بعدها با افزایش فتوحات و غنائم و رعایت نکردن این راهکار پیامبر(ص) از سوی برخی خلفا، شکاف طبقاتی شکل گرفت و طبقهای از اشراف نوکیسه، از جمله اشراف بنیامیه، پدیدار شد.
ایمنا: عقد اخوت چه نقشی در ایجاد وحدت میان مسلمانان داشت؟
ریحانی: یکی از شاهکارهای پیامبر اکرم(ص)، ایجاد پیوند «مؤاخات» یا برادری میان مهاجران مکه و انصار مدینه بود که از مکه نیز آغاز شده بود.
پیامبر(ص) پس از هستهسازی در جریان دعوت مکی، در مدینه به عضوگیری و هستهسازی برای حکومت نوپای اسلامی پرداختند و از مهاجران و انصار دعوت کردند فراتر از وابستگیهای قومی و قبیلهای، برادر و یار و یاور یکدیگر باشند.
این پیوند چنان شکل گرفت که آنها آماده ایثار جان و مال خود در راه اهداف اسلامی شدند و بنابراین، پیامبر(ص) پیوندی مقدس را جایگزین وابستگیهای نژادی و خونی صرف کردند.
ایمنا: با توجه به وحدت شکلگرفته میان اقشار مختلف مردم در راستای حفظ میدانهای شهر، چگونه میتوان این وحدت را حفظ و حتی تقویت کرد؟
ریحانی: جنگ چهلروزه آمریکا علیه ایران و شرایط پس از آن، مسئله را از بُعد «مقاومت هیجانی و حماسی» به یک موضوع جامعهشناختی معاصر تبدیل میکند. در چارچوب سؤال مطرحشده، میتوان این وحدت را در چند محور عملیاتی حفظ و عمق بخشید.
نخستین راهکار، تبدیل «وحدت واکنش در بحران» به «وحدت ساختاری» است. در تمام رویدادهای تاریخی بحران، از دوران دفاع مقدس، وحدت ملی در لحظه جنگ به وجود میآید، اما مسئله اصلی، حفظ آن پس از پایان جنگ است.
به جای آنکه وحدت فقط واکنشی هیجانی و حماسی به یک تهدید باشد، باید به «وحدت مبتنی بر نهادهای شهری» تبدیل شود. یعنی نهادهای اجتماعی همچون مساجد، مدارس، فرهنگسراها و انجمنهای محلی و فعالان اجتماعی مانند معلمان، ورزشکاران و هنرمندان که در زمان جنگ فعال میشوند، در زمان صلح نیز به فعالیتهای خود ادامه دهند و به حل مشکلات و انتقال آنها به مراجع بالاتر بپردازند؛ در غیر این صورت، با آرام شدن کوتاهمدت تنش، فضای دوقطبی داخلی بازتولید میشود.
تثبیت و استمرار عدالتِ توزیعی در بحران و پس از بحران
دومین محور، تثبیت و استمرار عدالت توزیعی در بحران و پس از بحران است، به این معنی که در جریان اختصاص منابع در دوره بحران و پس از آن، همچنین در دوره بازسازی و حمایتهای اقتصادی پس از جنگ، باید عدالت در توزیع منابع رعایت شود.
وقتی گروههای مختلف، از اصناف و دانشجویان گرفته تا روستاییان و عشایر در مرزها احساس کنند که بار سنگین جنگ و تبعات آن عادلانه تقسیم نشده است، شکاف میان آنها حتی از خود تهدید خارجی عمیقتر میشود. برای حفظ وحدت، حمایتها نباید در انحصار یک قشر یا منطقه جغرافیایی خاص باقی بماند.
ایمنا: برای کاهش فاصلههای اجتماعی و نسلی و تقویت وحدت ملی، چه اقدامی باید انجام شود؟
ریحانی: تقسیم تریبون و برداشتن فاصلهها که سومین محور حفظ و عمق بخشی به وحدت اجتماعی است، به این معنا است که برای جلوگیری از شکاف نسلی، باید به جای انحصارطلبی و تکصدایی، به چندصدایی در عین وحدت حول محور وحدت ملی برسیم.
اقشار جوان باید اجازه نقد سازنده نسبت به عملکرد دستگاهها را داشته باشند، بدون آنکه این نقد، زیر سؤال بردن اصل مقاومت تلقی شود. وحدتی که نتواند نقد را هضم کند، شکننده است؛ اگر در تجمعات و میدانهای شهر به دلایلی نتوان این موضوع را عملی کرد، دانشگاهها، مدارس و مساجد میتوانند بهترین مکانها برای شنیدن انتقادها باشند.
ایمنا: تقویت پیوندهای عاطفی میان اقوام، ادیان و مذاهب چه تأثیری بر تقویت وحدت ملی دارد؟
ریحانی: چهارمین محور که تقویت «پیوندهای عاطفی بین اقوام و ادیان و مذاهب» در فضای عمومی است، یعنی در شهرهایی که چندقومیتی هستند یا اقلیتهای مذهبی در آنها حضور دارند، با برگزاری آیینهای جمعی همچون مراسم گرامیداشت مقاومت، جشنهای ملی و یادبود شهدای اقلیتهای مذهبی میتوان از طریق همبستگی عاطفی، بر وحدت ملی تأکید کرد.
نظر شما