به گزارش خبرگزاری ایمنا، دریای خزر آرامآرام عقب میرود، اما آنچه در نگاه اول ممکن است فقط تغییر خط ساحلی به نظر برسد، در واقع نشانه یک بحران بزرگتر است. بزرگترین پهنه آبی بسته جهان طی سه دهه گذشته بخش قابلتوجهی از آب و مساحت خود را از دست داده و در سال ۲۰۲۶ نیز نشانهای از توقف این روند دیده نمیشود. دادههای علمی و گزارشهای تازه نشان میدهند که افت سطح آب خزر دیگر یک نوسان معمول و کوتاهمدت نیست؛ روندی است که میتواند در سالهای آینده چهره سواحل پنج کشور ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان را تغییر دهد.
در تازهترین گزارشهای منتشرشده، یک مقام مسئول منابع آب جمهوری آذربایجان در گفتوگو با رویترز اعلام کرده که سطح آب خزر طی پنج سال گذشته حدود یک متر، طی یک دهه حدود ۱.۵ متر و طی ۳۰ سال گذشته حدود ۲.۵ متر پایین رفته است. به گفته او، سرعت عقبنشینی کنونی در برخی برآوردها به حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر در سال میرسد. این ارقام نشان میدهند که مسئله دیگر فقط یک نگرانی زیستمحیطی برای آینده نیست؛ خزر همین حالا در حال تغییر است.
البته میان دادههای مختلف درباره سرعت و میزان افت سطح آب اختلافهایی وجود دارد؛ دلیلش تفاوت در ایستگاههای اندازهگیری، دوره زمانی و روش محاسبه است، اما در یک نکته اتفاق نظر وجود دارد که روند کلی سطح آب خزر نزولی است. یک مطالعه علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز با استفاده از دادههای ماهوارهای و اطلاعات هیدرولوژیک، کاهش حدود دو متری سطح آب از سال ۱۹۹۶ را تأیید کرده و برآورد کرده است که خزر در این مدت حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومتر مربع از سطح آبی خود را از دست داده است.
چرا آب دریای خزر کم میشود؟
پاسخ را نمیتوان در یک علت خلاصه کرد. خزر دریایی بسته است و برخلاف اقیانوسها راه مستقیمی برای دریافت آب از پهنههای آزاد ندارد، بنابراین سطح آن به تعادل بسیار حساسی میان بارش، تبخیر و آب ورودی رودخانهها وابسته است. وقتی هوا گرمتر میشود، تبخیر افزایش پیدا میکند؛ وقتی بارندگی یا جریان رودخانهها کاهش مییابد، آب کمتری وارد خزر میشود و در نهایت تراز آب پایین میرود.
تغییرات اقلیمی در این میان نقش مهمی دارد. افزایش دمای منطقه باعث افزایش تبخیر از سطح خزر شده است و پژوهشهای جدید نشان میدهند که گرمایش میتواند یکی از مهمترین محرکهای ادامه افت سطح آب باشد. سازمان ملل متحد نیز در سال ۲۰۲۶ هشدار داده است که افزایش دما و تبخیر ناشی از تغییرات اقلیمی، روند کاهش سطح آب خزر را تشدید میکند.
اما ماجرا فقط تغییر اقلیم نیست. رودخانهها نیز اهمیت زیادی دارند؛ بهویژه رود ولگا که سهم بسیار بزرگی از آب ورودی رودخانهای خزر را تأمین میکند. کاهش جریان رودخانهها، تغییر الگوی بارش، برداشت آب برای کشاورزی و فعالیتهای انسانی و مدیریت منابع آب در حوضههای رودخانهای همگی میتوانند مقدار آبی را که در نهایت به خزر میرسد کاهش دهند. مطالعه جدید دانشگاه ملل متحد حتی تأکید میکند که فعالیت انسانی و تغییر مسیر رودخانهها در کنار تغییرات اقلیمی، سهم مهمی در کوچکشدن خزر دارند.
رکوردهای تازه؛ خزر به پایینترین سطوح خود نزدیک میشود
اهمیت ماجرا زمانی بیشتر مشخص میشود که به رکوردهای اخیر نگاه کنیم. در ژانویه ۲۰۲۶، گزارشهایی از ثبت تراز حدود منفی ۲۹.۱۱ متر نسبت به سطح جهانی منتشر شد؛ رقمی که از پایینترین ترازهای ثبتشده در دوره اندازهگیریهای مدرن عبور میکرد.
یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز نشان میدهد روند افت سطح آب در سالهای اخیر شدت گرفته است. پژوهشگران با بررسی دادههای ماهوارهای و هیدرولوژیک، چند مرحله متفاوت در تغییرات سطح خزر از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۴ شناسایی کردهاند و از یک افت سریعتر پس از سال ۲۰۱۹ سخن گفتهاند. در این روند، بارش، تبخیر و رواناب رودخانهها از عوامل اصلی تعیینکننده تغییرات سطح آب بودهاند.
این در حالی است که دادههای علمی نشان میدهند سرعت افت سطح آب در همه سالها یکسان نیست. خزر در گذشته نیز دورههای افزایش و کاهش سطح آب را تجربه کرده است، بنابراین هر عدد سالانه را نباید بهتنهایی به معنای سرعت قطعی خشکشدن خزر دانست و مسئله اصلی، استمرار روند نزولی در یک بازه چنددههای است.
اگر آب خزر پایینتر برود چه اتفاقی میافتد؟
نگرانی اصلی فقط این نیست که ساحل چند متر یا چند کیلومتر عقب برود. کاهش سطح آب میتواند اکوسیستم خزر را از پایه تغییر دهد. بخشهایی از خزر، بهخصوص در شمال، کمعمق هستند و حتی چند متر کاهش سطح آب میتواند مناطق وسیعی را از پهنه آبی جدا کند.
مطالعهای که در مجله Communications Earth & Environment منتشر شده هشدار میدهد که افت چندمتری سطح آب میتواند زیستگاههای مهم را از بین ببرد و مناطق حفاظتشده، تنوع زیستی و زیرساختهای ساحلی را تحت فشار قرار دهد و بر اساس این پژوهش، در سناریوهای شدیدتر، افت ۹ تا ۲۱ متری سطح آب تا پایان قرن نیز در برخی مدلها پیشبینی شده است، البته این اعداد سناریوهای اقلیمی هستند و نباید آنها را پیشبینی قطعی آینده خزر تلقی کرد.
در چنین شرایطی، گونههایی مانند فک خزری و ماهیان خاویاری در معرض فشار بیشتری قرار میگیرند. فک خزری یکی از گونههای شاخص و در معرض خطر این منطقه است و کاهش زیستگاههای مناسب برای استراحت و تولیدمثل میتواند شرایط آن را دشوارتر کند. خزر همچنین یکی از مهمترین زیستگاههای ماهیان خاویاری جهان است و تغییر در دلتاها، تالابها و مسیر رودخانهها میتواند چرخه زندگی این گونهها را مختل کند. سازمان ملل متحد نیز بر اهمیت حیاتی خزر برای تنوع زیستی و معیشت میلیونها نفر در پنج کشور ساحلی تأکید کرده است.
ایران هم در خط مقدم بحران قرار دارد
برای ایران، کاهش سطح آب خزر فقط یک مسئله مربوط به محیط زیست نیست. بنادر، شیلات، گردشگری، تالابهای ساحلی و مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی شمال کشور به وضعیت این پهنه آبی وابستهاند.
هرچه خط ساحلی عقبتر برود، فاصله بنادر و اسکلهها از آب بیشتر میشود و دسترسی کشتیها نیز میتواند دشوارتر شود. در برخی مناطق، کاهش عمق آب میتواند هزینه لایروبی و نگهداری مسیرهای کشتیرانی را افزایش دهد. همین اتفاق برای سایر کشورهای ساحلی نیز مطرح است و رویترز از آسیبپذیری بیشتر بنادر، کشتیرانی، شیلات، گردشگری و زیرساختهای نفت و گاز در برابر افت سطح آب خزر خبر داده است.
در ایران نیز مقامهای محیطزیستی نسبت به ادامه این روند هشدار دادهاند و در مرداد ۱۴۰۵، یک مقام محیط زیست در مازندران کاهش سالانه حدود ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتری سطح آب را مطرح کرد و افزایش دما و تبخیر را از عوامل اصلی دانست.
اما یک نکته مهم وجود دارد که افت آب خزر به معنای آن نیست که فردا یا چند سال دیگر تمام سواحل شمال ایران خشک خواهند شد. پیامدها تدریجی، منطقهای و وابسته به میزان افت سطح آب هستند. چیزی که امروز اهمیت دارد، آماده شدن برای تغییرات ساحلی و اکولوژیکی است؛ پیش از آنکه هزینه سازگاری بسیار سنگینتر شود.
خزر در مسیر خشکشدن است؟
خزر در حال کوچکشدن است، اما نمیتوان گفت که کل آن در آینده نزدیک ناپدید خواهد شد. آنچه دانشمندان با اطمینان بیشتری میگویند این است که اگر روند گرمایش، افزایش تبخیر و تغییرات جریان رودخانهها ادامه پیدا کند، سطح آب میتواند دهها سال دیگر نیز کاهش پیدا کند.
در چنین شرایطی، نخستین مناطق آسیبپذیر، بخشهای کمعمق خزر خواهند بود؛ یعنی جایی که حتی کاهش چند متری میتواند تغییرات بسیار بزرگی ایجاد کند. پژوهشهای علمی منتشرشده در Nature کاهش چندمتری را برای اکوسیستمهای خزر بسیار معنادار میدانند و برخی سناریوها افت بسیار بیشتری را تا پایان قرن نشان میدهند.
خزر در حال کوچکشدن است و اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، بخشهایی از آن ممکن است بهشدت پسروی کنند.
۵ کشور و یک بحران مشترک
بحران خزر یک مشکل ملی نیست. پنج کشور در اطراف این دریا قرار گرفتهاند و هیچکدام بهتنهایی نمیتوانند روند کلی سطح آب را کنترل کنند. حتی اگر یک کشور سیاستهای محیطزیستی خود را اصلاح کند، تغییرات اقلیمی و وضعیت رودخانههای مشترک همچنان بر کل حوضه اثر خواهند گذاشت.
به همین دلیل، یکی از مهمترین اخبار سال ۲۰۲۶ تلاش برای ایجاد یک چارچوب منطقهای جدید است. مقام آذربایجانی به رویترز گفته است که پنج کشور میتوانند برای پایش سطح آب، تبادل داده، پژوهش مشترک، پیشبینی و اقدامات سازگاری همکاری بیشتری داشته باشند و حتی یک چارچوب حقوقی منطقهای در این زمینه شکل بگیرد.
سازمان ملل نیز بر تقویت همکاری میان کشورهای ساحلی در چارچوب کنوانسیون تهران تأکید کرده است، زیرا آینده خزر به تصمیمهایی وابسته است که فراتر از مرزهای سیاسی گرفته میشوند.
مسئله فقط نجات خزر نیست؛ مسئله سازگار شدن با خزرِ آینده است
واقعیت شاید این باشد که حتی با بهترین سیاستهای ممکن، نمیتوان تمام تغییرات اقلیمی و هیدرولوژیک خزر را یکشبه متوقف کرد، بنابراین در کنار تلاش برای کاهش عوامل انسانی مؤثر بر افت آب، کشورهای ساحلی باید برای سازگاری با خزرِ کمآبتر نیز آماده شوند.
این سازگاری میتواند از بازنگری در طراحی و محل فعالیت بنادر آغاز شود و تا حفاظت از تالابها، مدیریت شیلات، پایش گونههای در معرض خطر و برنامهریزی دوباره برای زیرساختهای ساحلی ادامه پیدا کند. هرچه این اقدامات دیرتر انجام شوند، هزینه آنها بیشتر خواهد بود.
دریای خزر امروز شاید هنوز از دور همان دریای آشنای گذشته به نظر برسد، اما دادههای علمی تصویر دیگری ارائه میکنند. سطح آب پایین آمده، بخشهایی از ساحل عقب رفته و روند تغییرات در سالهای اخیر جدیتر شده است. آنچه در برابر کشورهای ساحلی قرار دارد، یک سؤال ساده، اما سرنوشتساز است که آیا قرار است منتظر بمانیم تا خط ساحلی عقبنشینی کند و بعد واکنش نشان دهیم یا پیش از آن برای خزر آینده آماده شویم؟