به گزارش خبرگزاری ایمنا از قزوین، اگر گذر شما به انتهای جنوبی خیابان تبریز و محله کهن قَمْلاق (به‌معنای ریگزار) افتاده باشد، بی‌شک بنای زیبای مسجد-مدرسه سردار توجه شما را به خود جلب می‌کند.
این عمارت باشکوه که یکی از زیباترین مدارس علمیه ایران و یکی از شاهکارهای معماری دوره قاجاریه محسوب می‌شود، توسط دو برادر به نام‌های محمدحسن‌خان و محمدحسین‌خان (که از سرداران فتحعلی‌شاه قاجار بوده‌اند) در سال ۱۲۳۱ هجری قمری، در دو طبقه ساخته شده است.
با این حال و طی سال‌های اخیر نامهربانی‌های زیادی در حق این مسجد-مدرسه تاریخی شده و بخش‌های مهمی از بنا به‌ویژه گنبدخانه دچار تغییر و تخریب شده است، اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری قزوین این مسجد-مدرسه زیبا و شگرف را بازسازی، مرمت و احیای کرده است و امروز باید با این بنای زیبای قاجاری به‌طوری رفتار کرد تا بار دیگر به قطب عبادی-علمی کشور تبدیل شود.
مسجدمدرسه سردار؛ شاهکار معماری قاجاری
مهدی نورمحمدی، مورخ و قزوین‌پژوه در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا در قزوین با یادآوری اینکه این عمارت تاریخی به دو بخش مدرسه و مسجد تفکیک می‌شود، می‌گوید: درِ ورودی این بنا در شمال آن قرار گرفته است که از دو طرف به شبستان این مسجد-مدرسه راه پیدا می‌کند، ضمن اینکه بعد از گذشتن از این در، به هشتی (قسمت بیرونِ هشته‌خانه) بزرگ و گسترده‌ای وارد می‌شویم که بسیار زیبا و مسحورکننده است.
وی با بیان اینکه بخش مسجد در قسمت جنوبی و بخش مدرسه در شمال قرار دارد، می‌افزاید: مسجد سردار به مهتابی (فضای بدون سقف بالاتر از سطح حیاط) بزرگی متصل است و از سه طاق آجری تشکیل شده که در بالای طاق وسطی (که از بقیه طاق‌ها بزرگ‌تر است) گنبد کوچک مخروطی‌شکل و مزین به کاشیکاری فیروزه‌ای واقع شده است، همچنین در بالای این گنبد، سرقبه‌ای با پهنای ۴۰ و درازای ۲۱ سانتی‌متر قرار گرفته است.
این قزوین‌شناس با اشاره به حجره‌هایی که در دو بخش شرقی و غربی وجود دارد، ادامه می‌دهد: ۳۲ باب حجره در دو گوشواره (پیش‌آمدگی کنج داخل بنا) که به ایوان‌های کوچکی متصل شده‌اند، احداث شده است که در میانه آن یک مدرس (محل تدریس) یا حجره بزرگ قرار دارند و در دو سوی آن، دو گوشواره باریک ایجاد شده است که راهروی طبقه دوم را شکل می‌دهد.
نورمحمدی سردر زیبا و شکوهمند مدرسه را از جمله ویژگی‌های ممتاز این بنا می‌داند و عنوان می‌کند: کاشی‌کاری‌های لعاب‌دارِ مینایی، طرح‌های اسلیمی و نقوش گل، بوته و پرندگان، این سردرِ زیبا را آراسته‌اند، ضمن اینکه کتیبه‌نگاره‌ای از جنس مرمر و به خط نستعلیقِ زیبای شیخ محمدعلی (پسر شیخ عبدالرحیم) در این سردر قرار دارد که در آن، تاریخ و بانیِ ساخت مسجد-مدرسه سردار ذکر شده است.
وی با بیان اینکه صحنِ مدرسه مستطیلی‌شکل بوده است و ۱۴۴۰ متر مربع وسعت دارد، می‌گوید: در این صحن یک ساختمان دواشکوبه (دو طبقه) وجود دارد که ازاره (روکش محافظتی دیوار) آن با سنگ و سایر بخش‌های دیوار با کاشی‌های معرقِ رنگارنگ و آجرتراش (آجر ویژه دوران قاجار) زینت پیدا کرده است.
این تاریخ‌نگار با اشاره به خط‌نوشته زیبایی که پیرامون حیاط مدرسه به چشم می‌خورد، اضافه می‌کند: در این اثر بدیع، شعرهای محتشم کاشانی به خط نستعلیق و به رنگ سفید روی کاشیِ بنفش نگاشته شده و در چهار سوی دیوار این حیاط و در بخش گلویی (بالای دیوار) آن واقع شده است.
مینودری ادامه می‌دهد: در میانه حیاط مدرسه، حوضی سرپوشیده و در جنوب مدرسه، مهتابی بزرگی قرار دارد که از کف حیاط یک متر بلندتر بوده و از دو سمت شرق و غرب هم‌اندازه مدرسه است؛ این فضا برای برپایی تعزیه‌خوانی و استراحت افراد مختلف، شامل طلاب و زائران، در تابستان ساخته شده است.
مرمت گنبدخانه؛ دشوارترین بخش احیای بنا
مریم مهدوی، مدیرکل میراث‌فرهنگی و گردشگری استان قزوین در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه بازسازی و مرمت مسجد-مدرسه سردار به پایان رسیده است، تصریح می‌کند: مقدمات این مرمت را از هشت سال پیش و با ایجاد کارگاه مرمت در حیاط این بنا فراهم آوردیم، همه کاشی‌های تخریب‌شده و جایگزین کردن آن‌ها با کاشی‌های تازه انجام شده است.
وی می‌افزاید: تزئینات کاشیکاری و نمای بیرونی این عمارت تاریخی، همچنین قسمت‌های آجری، سنگی و سنگ‌تراش‌های حجره‌های شمالی را به‌طور کامل مرمت کردیم، در ضمن، کف‌سازی بنا، دانه‌گذاری آجرها در داخل حیاط و مرتب کردن جرزها انجام شده و سخت‌ترین و مهم‌ترین بخش کار، مرمت گنبدخانه مدرسه سردار است.
مدیرکل میراث‌فرهنگی قزوین با اشاره به تخریب‌هایی که در سالیان پیش به این بنا تحمیل شده است، می‌گوید: مسجد-مدرسه سردار در محله‌ای احداث شده است که زمین آن ریگزار است و خاک مستحکمی ندارد و به همین دلیل به آن محله قَمْلاق می‌گویند؛ در سال‌های گذشته به این ویژگی کمترتوجه‌شده که آسیب‌هایی را به بنا وارد کرده است.
مهدوی اضافه می‌کند: طی سال‌های بعد از زلزله بزرگ قزوین، مداخله‌های بتنی در گنبد این مدرسه، مشکلات زیادی را برای بنا ایجاد کرده است و در کاربندی‌های این گنبدخانه که نقشِ حَمّال (تحمل‌کننده بار و وزن بنا) را داشتند، شکست‌ها و خرابی‌هایی به وجود آورده که این عمارت تاریخی را در برابر رانش زمین سست کرده است.
قَمْلاق در محاصره فرسودگی؛ ضرورت احیای بافت تاریخی
چند سالی است که اجرای طرحِ توسعه خیابان انصاری غربی، تخریب خانه‌های قدیمیِ محل و بازسازی نشدن آن‌ها، چهره محله تاریخی قَمْلاق را مخدوش و دو بنای مسجد-مدرسه سردار و آب‌انبارِ سردارِ کوچک را مهجور واقع کرده است.
سیروس سلیمی‌فر، کارشناس ارشد شهرسازی قرار داشتن آب‌انبارِ سردارِ کوچک در مقابل مسجد-مدرسه سردار را در زمره مزیت‌های گردشگری محلهٔ قَمْلاق عنوان می‌کند و به خبرنگار ایمنا می‌گوید: این آب‌انبار برای خدمت‌رسانی به طلابِ مدرسه سردار و راحتیِ حالِ آن‌ها، توسط محمدحسین‌خان سردار (برادر کوچک‌تر) احداث شده و به همین دلیل به آب‌انبارِ سردارِ کوچک معروف است.
وی با بیان اینکه این آب‌انبار سال ۱۲۹۹ هجری قمری ساخته شده است، خاطرنشان می‌کند: با اینکه آب‌انبارِ سردارِ کوچک جزو مجموعه مسجد-مدرسه سردار به‌شمار می‌رود، اما دارای استقلال کامل از بنای مزبور است و کاشی‌های هندسی و هفت‌رنگی که در سردر آن دیده می‌شود، جذابیت نمای بیرونی آن را بسیار چشمگیر کرده است.
کارشناس برنامه‌ریزی شهری با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر مسئولانِ شهرداری به موقعیت ویژه این دو بنا می‌افزاید: با اینکه هیچ‌کدام از آب‌انبارهای تاریخیِ استان در روبه‌روی یک عمارت باارزشِ دیگر قرار ندارند، اما هیچ تلاشی برای احیای بافتِ قدیمیِ محله قَمْلاق و جذاب کردن موقعیت این دو بنای تاریخی صورت نمی‌گیرد.
سلیمی‌فر با بیان اینکه نباید محله‌های تاریخی‌ای چون قَمْلاق ظاهرِ مخروبه و ورشکسته‌ای داشته باشند، ادامه می‌دهد: با توجه به اینکه دو بنای مهم استان (یعنی مسجد-مدرسه سردار و آب‌انبارِ سردارِ کوچک) در محله قَمْلاق واقع شده‌اند، اما اجرای ناقصِ طرحِ توسعه خیابان انصاری غربی، چهره زشت و زننده‌ای را نصیب این محله تاریخی کرده و از میزان گردشگران این دو بنای تاریخی به‌شدت کاسته است.
مسجد-مدرسه سردار پس از سال‌ها غبارِ فراموشی دوباره با کاشی‌های فیروزه‌ای و گنبدِ مخروطی‌اش در آفتاب قزوین می‌درخشد؛ این بنای باشکوه نه‌تنها یک اثر تاریخی که روایتگر دست‌های هنرمندی است که با عشق، آجر و کاشی را به هم گره زده‌اند.
گزارش از: آرش صالحی
نظر شما