به گزارش خبرگزاری ایمنا، تا همین چند دهه پیش، وقتی پزشک یک دارو را تجویز میکرد، تفاوتهای فردی بیماران در پاسخ به دارو چندان در تصمیمگیریها لحاظ نمیشد. یک دارو با دوز مشخص برای گروه بزرگی از بیماران تجویز میشد و انتظار میرفت بدن آنها پاسخ مشابهی به درمان بدهد، اما واقعیت این است که بدن انسانها یکسان نیست.
دو بیمار با بیماری مشابه ممکن است به یک دارو پاسخهای متفاوتی نشان دهند؛ یکی بهسرعت بهبود پیدا کند، دیگری به دوز بیشتری نیاز داشته باشد و فرد دیگری با عوارض جانبی روبهرو شود. همین تفاوتها زمینه شکلگیری رویکردی در پزشکی و داروسازی با عنوان پزشکی شخصیسازیشده یا درمان دقیق شده است.
در این رویکرد، دارو و روش درمان تنها بر اساس نام بیماری انتخاب نمیشود، بلکه ویژگیهای فردی بیمار نیز مورد توجه قرار میگیرد. اطلاعات ژنتیکی، سن، وزن، وضعیت کبد و کلیه، بیماریهای زمینهای و داروهای دیگری که فرد مصرف میکند، میتوانند در انتخاب دارو یا تعیین دوز مناسب نقش داشته باشند.
یکی از مهمترین پایههای داروسازی شخصیسازیشده، فارماکوژنومیک است؛ حوزهای که ارتباط میان ویژگیهای ژنتیکی افراد و نحوه پاسخ بدن آنها به داروها را بررسی میکند.
ژنهای مختلف میتوانند بر نحوه جذب، تجزیه و دفع دارو در بدن تأثیر بگذارند، بنابراین ممکن است دارویی که برای یک فرد مؤثر است، در فرد دیگری اثربخشی کمتری داشته باشد یا حتی احتمال بروز عوارض آن بیشتر باشد.
در چنین شرایطی، بررسی بعضی ویژگیهای ژنتیکی میتواند به پزشک کمک کند تا انتخاب دقیقتری داشته باشد، البته این فناوری هنوز برای تمام داروها و بیماریها کاربرد گسترده و یکسانی ندارد و در بعضی حوزهها کاربرد آن بسیار پیشرفتهتر از سایر حوزههاست.
قرص اختصاصی برای هر بیمار؛ رؤیا یا واقعیت؟
اینجا فناوریهای نوین داروسازی وارد میدان میشوند و یکی از فناوریهایی که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، چاپ سهبعدی دارو است.
در چاپ سهبعدی دارو، برخلاف تولید سنتی که بهطور معمول تعداد زیادی قرص با شکل و دوز یکسان تولید میشود، میتوان در آینده داروهایی با ویژگیهای متفاوت تولید کرد.
این فناوری میتواند امکان تنظیم دقیقتر دوز دارو، شکل قرص، سرعت آزادسازی ماده دارویی و حتی ترکیب چند دارو در یک قرص را فراهم کند.
تصور کنید بیماری به چند داروی مختلف نیاز دارد؛ در آینده، فناوری ممکن است این امکان را فراهم کند که چند ماده دارویی در یک شکل دارویی متناسب با نیاز همان بیمار قرار گیرد.
البته چنین فناوریهایی هنوز در مسیر توسعه و ورود گسترده به نظام درمان قرار دارند و نباید تصور کرد که در حال حاضر برای هر بیمار، قرص اختصاصی در داروخانه ساخته میشود.
هوش مصنوعی وارد نسخهنویسی میشود
هوش مصنوعی میتواند یکی از بازیگران اصلی آینده داروسازی شخصیسازیشده باشد. سامانههای هوشمند میتوانند حجم زیادی از اطلاعات پزشکی و دارویی را بررسی کنند و در شناسایی الگوهایی که ممکن است برای انسان دشوار باشد، به پزشکان و داروسازان کمک کنند.
از بررسی احتمال تداخل دارویی گرفته تا تحلیل اطلاعات ژنتیکی و پیشبینی پاسخ احتمالی بیمار به برخی داروها، هوش مصنوعی میتواند ابزار تصمیمیار پزشک باشد.
این مسئله به معنای حذف پزشک یا داروساز نیست؛ تصمیم نهایی درمان همچنان به ارزیابی متخصص و شرایط واقعی بیمار وابسته است و هوش مصنوعی بیشتر میتواند نقش ابزار کمکی داشته باشد.
داروسازی شخصیسازیشده گران خواهد بود؟
یکی از چالشهای مهم این فناوری، هزینه است. انجام آزمایشهای ژنتیکی، تحلیل دادههای پزشکی، توسعه فناوریهای تولید دارو با دوزهای متفاوت و ایجاد زیرساختهای دیجیتال، هزینهبر است، همچنین دسترسی برابر بیماران به این فناوریها یکی از موضوعات مهمی است که نظامهای سلامت باید برای آن برنامه داشته باشند، از سوی دیگر، اگر درمان شخصیسازیشده بتواند از تجویز داروی نامناسب، عوارض دارویی و درمانهای بیاثر جلوگیری کند، در بلندمدت ممکن است بخشی از هزینههای درمان کاهش پیدا کند.
داروسازی شخصیسازیشده به این معنا نیست که کارخانههای داروسازی در آینده برای هر فرد یک قرص جداگانه تولید خواهند کرد، بلکه بخش قابل توجهی از داروها همچنان به شکل عمومی و با دوزهای استاندارد تولید خواهند شد.
روند فناوری نشان میدهد که در بعضی بیماریها و برای بعضی داروها، حرکت به سمت انتخاب دقیقتر دارو و دوز بر اساس ویژگیهای فردی بیمار ادامه خواهد داشت.
شاید آینده داروسازی نه در «یک قرص متفاوت برای هر انسان»، بلکه در یک درمان دقیقتر برای هر بیمار خلاصه شود؛ آیندهای که در آن نسخه پزشک تنها نام یک دارو نیست، بلکه نتیجه کنار هم قرار گرفتن ژنتیک، دادههای پزشکی، هوش مصنوعی و فناوریهای پیشرفته داروسازی است.
شیرین مرادخانی، دکتری تخصصی فارماکوگنوزی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا درباره آینده داروسازی و نقش ژنتیک و هوش مصنوعی در انتخاب دارو اظهار کرد: هنوز به نقطهای نرسیدهایم که یک دارو برای همه، جای خود را بهطور کامل به درمان متناسب با ویژگیهای هر فرد بدهد، بلکه در ابتدای این مسیر قرار داریم.
وی افزود: مدل سنتی «یک اندازه برای همه» در بسیاری از حوزههای درمان همچنان حاکم است، اما تحول بنیادینی آغاز شده است که سرعت آن روزبهروز افزایش پیدا میکند؛ نقطه عطف این تحول ورود به حوزه داروسازی و پزشکی دقیق است؛ رویکردی که در آن انتخاب دارو و تعیین دوز بر اساس ویژگیهای زیستی، ژنتیکی، محیطی و سبک زندگی بیمار انجام میشود و تنها به میانگین پاسخ جمعیت اتکا ندارد.
متخصص فارماکوگنوزی ادامه داد: در بعضی ژنتیکی تومور بررسی میشود، اما در بیماریهای شایعی همچون فشار خون و دیابت و حتی بسیاری از موارد مصرف آنتیبیوتیکها، همچنان مسیر قابل توجهی برای رسیدن به درمان شخصیسازیشده وجود دارد.
مرادخانی با بیان اینکه این تحول بهصورت تدریجی اتفاق میافتد، تصریح کرد: قرار نیست از یک الگوی درمانی بهصورت ناگهانی به الگوی دیگری برسیم، بلکه به مرور زمان لایههای بیشتری از تصمیمگیری درمانی به دادههای فردی بیمار وابسته خواهد شد، بنابراین میتوان گفت به آغاز جدی این تحول نزدیک شدهایم، اما هنوز با نقطه پایان فاصله داریم.
ژنتیک چگونه به انتخاب داروی مناسب کمک میکند؟
وی درباره نقش ژنتیک در انتخاب دارو و تعیین دوز مناسب برای هر بیمار گفت: هر فرد تفاوتهای ژنتیکی کوچکی دارد که میتواند بر عملکرد آنزیمهای متابولیزهکننده دارو، از جمله خانواده آنزیمهای CYP در کبد، تأثیر بگذارد.
متخصص فارماکوگنوزی عنوان کرد: این تفاوتها که در حوزه فارماکوژنومیک بررسی میشوند، مشخص میکنند یک دارو در بدن فرد با چه سرعتی متابولیزه و دفع شود، بنابراین ممکن است دوز مؤثر و ایمن یک دارو برای دو بیمار متفاوت باشد.
مرادخانی ادامه داد: با انجام برخی آزمایشهای ژنتیکی میتوان پیش از تجویز دارو مشخص کرد که بیمار متابولیزهکننده سریع، معمولی یا کند است و بر اساس آن، انتخاب دارو یا دوز مصرفی را تغییر داد، همچنین بعضی واکنشهای شدید و خطرناک دارویی ریشه ژنتیکی دارند و در مواردی میتوان با آزمایش ژنتیکی احتمال بروز آنها را پیشبینی و از وقوعشان پیشگیری کرد.
هوش مصنوعی؛ تبدیل دادههای ژنتیکی به تصمیم درمانی
وی با اشاره به نقش هوش مصنوعی در پزشکی شخصیسازیشده گفت: ژنوم انسان حجم بسیار گستردهای از اطلاعات را در خود جای داده است و هوش مصنوعی میتواند الگوهای پنهان این دادهها را شناسایی و آنها را با اطلاعات دیگری همچون سوابق بیماری، آزمایشهای خون، تصاویر پزشکی و حتی اطلاعات مربوط به سبک زندگی ترکیب کند.
متخصص فارماکوگنوزی اضافه کرد: الگوریتمهای هوش مصنوعی میتوانند احتمال اثربخشی یک داروی خاص همچنین احتمال بروز عوارض آن را برای یک بیمار مشخص پیشبینی کنند و در بعضی موارد حتی در برآورد دوز اولیه مناسب نیز استفاده شوند.
مرادخانی خاطرنشان کرد: به زبان ساده، ژنتیک داده خام را در اختیار ما قرار میدهد و هوش مصنوعی میتواند به تحلیل این دادهها و تبدیل آنها به اطلاعات قابل استفاده در تصمیمگیری بالینی کمک کند.
سرطان، پیشتاز استفاده از داروسازی دقیق
وی درباره کاربردهای عملی داروسازی شخصیسازیشده در شرایط کنونی اظهار کرد: یکی از مهمترین و پیشرفتهترین حوزههای کاربرد این فناوری، انکولوژی و درمان سرطان است، در برخی سرطانهای پستان، ریه، خون و ملانوما، بررسی جهشهای ژنتیکی تومور میتواند در انتخاب درمان هدفمند نقش داشته باشد.
متخصص حوزه دارو خاطرنشان کرد: در کنار سرطان، فارماکوژنومیک برای عضی داروهای رایج نیز کاربردهای بالینی مشخصی دارد؛ از جمله وارفارین، بعضی داروهای ضدافسردگی، داروهای ضدصرع همچون کاربامازپین و داروی آباکاویر که در درمان HIV استفاده میشود.
مرادخانی اظهار کرد: در بعضی موارد، آزمایش ژنتیکی میتواند مستقیم موجب تغییر انتخاب دارو یا دوز مصرفی شود و در موارد دیگر نیز برای شناسایی نشانگرهای زیستی و پیشبینی احتمال بروز عوارض دارویی استفاده میشود.
ایران ظرفیت علمی دارد، اما زیرساخت بالینی نیازمند توسعه است
وی درباره جایگاه ایران در حوزه فارماکوژنومیک گفت: ایران از پژوهشگران توانمند و مطالعات علمی قابل توجهی در حوزه فارماکوژنومیک و ژنتیک پزشکی برخوردار است و در زمینههایی همچون ژنتیک بیماریهای ارثی نیز تجربه قابل توجهی وجود دارد.
متخصص فارماکوگنوزی تصریح کرد: با این حال باید میان ظرفیت علمی کشور و ورود این فناوری به فرایندهای روزمره درمان تفاوت قائل شد، استفاده از فارماکوژنومیک در نسخههای روزمره بیمارستانها و داروخانهها هنوز در ابتدای راه قرار دارد و مهمترین نیاز کشور، تبدیل ظرفیت علمی موجود به زیرساخت بالینی و عملیاتی است.
دادههای سلامت؛ مهمترین حلقه گمشده پزشکی شخصیسازیشده
مرادخانی درباره موانع توسعه داروسازی شخصیسازیشده در ایران گفت: نمیتوان تنها یک عامل را بهعنوان مانع اصلی معرفی کرد و هزینه، زیرساخت، دسترسی به آزمایشهای ژنتیکی، دادههای سلامت و مسائل آموزشی در این زمینه مؤثر است، اما از نظر اولویتبندی، وجود دادههای کافی و یکپارچه اهمیت بیشتری دارد.
وی افزود: برای توسعه هوش مصنوعی و مدلهای پیشبینی، لازم است اطلاعات سلامت بیماران به شکل ساختاریافته، کامل و قابل ترکیب جمعآوری شود؛ نبود سیستمهای یکپارچه داده سلامت میتواند یکی از مهمترین گلوگاههای توسعه این فناوری باشد.
متخصص فارماکوگنوزی ادامه داد: آزمایشهای ژنتیکی تخصصی در کشور وجود دارد، اما هزینه آنها بالاست و پوشش بیمهای کافی نیز میتواند یکی از عوامل محدودکننده دسترسی باشد و تا زمانی که هزینه آزمایشها و زیرساختهای مورد نیاز تا حد مناسبی تحت پوشش بیمه قرار نگیرد، گسترش این فناوری در مقیاس ملی با دشواری روبهرو خواهد بود.
مرادخانی آموزش پزشکان و دانشجویان علوم پزشکی را نیز یکی دیگر از الزامات این مسیر دانست و گفت: آشنایی جامعه پزشکی با نحوه تفسیر و استفاده بالینی از اطلاعات ژنتیکی باید از طریق آموزشهای دانشگاهی و دورههای بازآموزی تقویت شود.
در آینده نسخه هر فرد بر اساس پروفایل ژنتیکی او نوشته میشود؟
وی در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان تصور کرد در آینده نسخه پزشک بر اساس پروفایل ژنتیکی هر بیمار نوشته شود، گفت: اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، میتوان انتظار داشت طی دو تا سه دهه آینده، بخش قابل توجهی از تصمیمهای دارویی با کمک پروفایل ژنتیکی و سایر دادههای فردی بیمار انجام شود.
متخصص فارماکوگنوزی تأکید کرد: با این حال نباید تصور کرد که برای هر فرد یک داروی بهطور کامل اختصاصی تولید خواهد شد، از نظر اقتصادی و فناوری، چنین مدلی در مقیاس گسترده برای سالهای طولانی عملی نخواهد بود؛ آنچه واقعبینانهتر است، تقسیم بیماران به گروههای دقیقتر بر اساس ویژگیهای ژنتیکی و زیستی و انتخاب دارو یا دوز مناسب برای هر گروه است.
مرادخانی افزود: میزان صرفه اقتصادی نیز در این زمینه اهمیت زیادی دارد، برای داروهای گرانقیمت یا داروهایی که احتمال بروز عوارض جدی در آنها بالاست، شخصیسازی درمان میتواند بسیار ضروری و مقرونبهصرفه باشد، اما برای داروهای ارزانقیمت و کمعارضه، ممکن است تجویز عمومی همچنان منطقی باشد، بنابراین حتی در آینده نیز نمیتوان انتظار داشت داروهای یکسان برای همه بهطور کامل از چرخه درمان حذف شوند.
متخصص فارماکوگنوزی گفت: آینده به سمت نسخهنویسی هوشمند و فردیتر حرکت میکند، اما این تحول تدریجی و بر پایه همکاری پزشک و فناوری خواهد بود و قرار نیست هوش مصنوعی و ژنتیک جایگزین قضاوت بالینی، رابطه پزشک و بیمار و بُعد انسانی درمان شوند.
مرادخانی تأکید کرد: داروسازی شخصیسازیشده یعنی دیگر درمان را تنها برای بیماری نمینویسیم، بلکه درمان را برای انسانهایی مینویسیم که هر یک با بیماری خود زندگی کردهاند و این رسالتی است که داروسازی فردا بر دوش خواهد داشت.
به گزارش ایمنا، داروسازی شخصیسازیشده را میتوان یکی از مسیرهای مهم آینده نظام درمان دانست؛ مسیری که با تکیه بر ژنتیک، هوش مصنوعی، دادههای سلامت و فناوریهای نوین تولید دارو تلاش میکند درمان را از الگوی «یک نسخه برای همه» به سمت انتخاب دقیقتر دارو و دوز متناسب با ویژگیهای هر بیمار سوق دهد.
با این حال، این تحول هنوز در ابتدای راه قرار دارد و توسعه آن در ایران نیازمند تقویت زیرساختهای داده، گسترش دسترسی به آزمایشهای ژنتیکی، پوشش بیمهای، آموزش متخصصان و ایجاد زیرساختهای فناورانه است.
آینده داروسازی بهمعنای تولید یک قرص اختصاصی برای هر فرد نیست، بلکه به معنای رسیدن به درمانی دقیقتر، ایمنتر و اثربخشتر برای هر بیمار است؛ تحولی که در صورت فراهم شدن زیرساختهای لازم میتواند کیفیت درمان را ارتقا دهد و از هزینهها و عوارض ناشی از درمانهای نامتناسب بکاهد.
نظر شما