به گزارش خبرگزاری ایمنا از گلستان، کشاورزی استان در نقطهای قرار گرفته که ادامه مسیر گذشته در مصرف و تخصیص آب، دیگر پاسخگوی شرایط جدید اقلیمی و محدودیت منابع نیست. استانی که بخش مهمی از اقتصاد آن به تولیدات کشاورزی وابسته است، همزمان با کاهش بارندگیهای مؤثر، افت منابع آب زیرزمینی و افزایش فشار بر آبهای سطحی و زیرزمینی مواجه شده و همین موضوع، ضرورت بازنگری در شیوه تولید و مدیریت مصرف آب را بیش از گذشته مطرح کرده است.
در این میان، الگوی کشت به عنوان یکی از راهکارهای اصلی مدیریت منابع آب مطرح شده، اما اجرای آن تنها به تعیین سطح زیرکشت محصولات محدود نمیشود. چراکه از یک سو، متولیان آب بر کنترل برداشتها، جلوگیری از توسعه کشتهای خارج از برنامه و ضرورت انطباق تولید با ظرفیت منابع آبی تأکید دارند و از سوی دیگر، بخش کشاورزی بر این باور است که الگوی کشت باید با واقعیتهای اقلیمی، نیاز بازار و توان تولیدکنندگان هماهنگ باشد.
به باور کارشناسان، با وجود تدوین برنامههای مختلف برای اصلاح الگوی کشت، همچنان چالشهایی مانند برداشتهای بیش از ظرفیت، توسعه برخی محصولات آببر، فاصله میان سیاستگذاری و اجرا و ضرورت مشارکت دادن کشاورزان در تصمیمها پابرجاست. به نظر میرسد آینده مدیریت آب در گلستان نه صرفاً با محدودیتهای قانونی، بلکه با ترکیبی از فناوری، آموزش، اعتمادسازی و تغییر نگاه به آب به عنوان سرمایهای بیننسلی رقم خواهد خورد.
کشت خارج از الگو، منابع آب گلستان را تهدید میکند
ایرج حیدریان مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان در گفت و گو با ایمنا با تأکید بر ضرورت مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی می گوید: توسعه کشت خارج از الگوی مصوب، فشار مضاعفی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی استان وارد میکند و اجرای دقیق الگوی کشت یکی از مهمترین راهکارهای صیانت از منابع آبی گلستان است.
وی ادامه می دهد: مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی زمانی محقق میشود که سطح و نوع کشت متناسب با میزان آب قابل برنامهریزی و ظرفیت منابع آبی استان تعیین و اجرا شود.
به گفته او، در الگوی کشت برای هر محصول سطح مشخصی تعیین شده است و افزایش سطح زیرکشت، بهویژه در محصولات آببر، خارج از این برنامه میتواند موجب افزایش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی شود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان با بیان اینکه برای کشت خارج از الگوی مصوب محدودیتهایی در قانون پیشبینی شده است، می افزاید: کشاورزانی که خارج از الگوی کشت اقدام به تولید کنند، از برخی حمایتها و خدمات دولتی از جمله بیمه محصولات، خرید تضمینی و نهادههای یارانهای بهرهمند نخواهند شد.
حیدریان اضافه می کند: در کنار این محدودیتها، مدیریت برداشت آب، کنترل چاهها، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز و مدیریت تخصیص آب نیز باید با جدیت دنبال شود.
وی کنترل هوشمند برداشت از چاههای کشاورزی را از اقدامات مؤثر در حفاظت از منابع آب برشمرد و تصریح کرد: آموزش، فرهنگسازی و همراهی بهرهبرداران نیز نقش مهمی در کاهش مصرف و اجرای موفق الگوی کشت دارد.
الگوی کشت متناسب با آب قابل برنامهریزی تدوین میشود
ابراهیم هزارجریبی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان نیز در این باره به خبرنگار ایمنا می گوید: الگوی کشت استان بر اساس میزان آب قابل برنامهریزی اعلامشده از سوی وزارت نیرو، شرایط اقلیمی، نیاز کشور و سیاستهای بخش کشاورزی تدوین میشود تا ضمن تأمین امنیت غذایی، از فشار بر منابع آب و تولید مازاد محصولات جلوگیری شود.
وی ادامه می دهد: وزارت نیرو هر سال میزان آب قابل برنامهریزی را بر اساس وضعیت منابع آب سطحی و زیرزمینی به وزارت جهاد کشاورزی اعلام میکند و بر همین اساس، الگوی کشت محصولات زراعی با در نظر گرفتن سیاستهای خودکفایی، شرایط اقلیمی، ظرفیت استانها و نیاز کشور تدوین و پیش از آغاز سال زراعی ابلاغ میشود.
هزارجریبی می افزاید: سازمان جهاد کشاورزی استان نیز با استفاده از ظرفیت مراکز تحقیقاتی و کارشناسان، الگوی ابلاغی را متناسب با شرایط شهرستانها، نیاز آبی محصولات و قابلیتهای اقلیمی منطقه تقسیمبندی و برای اجرا ابلاغ میکند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان با بیان اینکه تلاش میشود سطح زیرکشت متناسب با میزان آب در اختیار استان باشد، می گوید: الگوی کشت هر سال با توجه به شرایط منابع آب، امکانات موجود، وضعیت بازار و سیاستهای بخش کشاورزی بازنگری میشود.
وی با اشاره به برنامه کشت استان می افزاید: بر اساس الگوی تدوینشده، حدود ۷۱۲ هزار هکتار از اراضی گلستان برای کشت محصولات زراعی پیشبینی شده که ۶۱۸ هزار هکتار آن مربوط به کشتهای پاییزه و ۹۴ هزار هکتار مربوط به کشتهای بهاره و تابستانه است.
به گفته وی، گندم با حدود ۴۶۰ هزار هکتار بیشترین سطح کشت را به خود اختصاص داده و پس از آن محصولاتی مانند کلزا و جو قرار دارند. برای سیبزمینی، چغندرقند، پنبه، سویا، ذرت علوفهای و محصولات سبزی و صیفی نیز سطح مشخصی در الگوی کشت تعیین شده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان درباره تعیین سطح زیرکشت محصولات می گوید: در تدوین الگوی کشت علاوه بر منابع آب، نیاز بازار نیز مورد توجه قرار میگیرد؛ زیرا تولید بیش از نیاز یک محصول میتواند موجب کاهش قیمت و زیان کشاورزان شود و کاهش بیش از حد تولید نیز بازار را با کمبود مواجه کند.
هزارجریبی با اشاره به تولید سیبزمینی در استان می افزاید: گلستان در مقاطعی از سال بخشی از نیاز کشور به این محصول را تأمین میکند و طی دو سال اخیر نیز با دریافت مجوزهای لازم، بخشی از تولید مازاد سیبزمینی استان صادر شده است.
وی درباره کشتهای بهاره و تابستانه اینگونه توضیح میدهد: برنج، پنبه، سویا، ذرت علوفهای و محصولات سبزی و صیفی از جمله محصولات این فصل هستند و برای هرکدام متناسب با منابع آب و نیاز بازار سطح مشخصی پیشبینی شده است.
هزارجریبی می افزاید: از مجموع حدود ۷۱۲ هزار هکتار اراضی زراعی برنامهریزیشده استان، حدود ۲۳۰ هزار هکتار نیازمند آبیاری است و بخش عمده کشتهای پاییزه از بارندگی استفاده میکنند؛ موضوعی که یکی از مزیتهای بخش کشاورزی گلستان نسبت به بسیاری از استانهای کشور محسوب میشود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان اضافه می کند: اجرای الگوی کشت تنها با محدودیتهای قانونی محقق نمیشود و در کنار ضمانتهای اجرایی، آموزش، ترویج، فرهنگسازی، ارائه توصیههای فنی به کشاورزان و همکاری رسانهها برای افزایش پایبندی بهرهبرداران به الگوی مصوب ضروری است.
اصلاح الگوی کشت به معنای حذف انتخاب کشاورز نیست
محمد نوری، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گلستان و دکترای منابع آب به ایمنا می گوید: مدیریت منابع آب تنها به میزان آب در اختیار وابسته نیست، بلکه مهمتر از آن، نحوه استفاده از این منابع و افزایش بهرهوری آب است و اصلاح الگوی کشت باید با هدف تولید محصول مشابه با مصرف آب کمتر دنبال شود.
وی ادامه می دهد: تعریف بهرهوری آب این است که برای تولید یک محصول، چه سیاستها، تصمیمها و اقداماتی انجام دهیم تا با مصرف کمتر آب، همان میزان محصول یا ارزش اقتصادی مورد نیاز را به دست آوریم.
وی می افزاید: نباید تصور کرد که مسئله آب تنها به افزایش یا کاهش میزان منابع محدود میشود؛ چراکه مهمتر از مقدار آب در اختیار، نوع استفاده از منابع موجود است.
نوری با بیان اینکه نگاه به کشاورزان در اجرای سیاستهای مدیریت آب باید همراه با مشارکت و اعتماد باشد، می گوید: برای موفقیت در اجرای برنامههایی مانند اصلاح الگوی کشت، باید کشاورزان را در فرآیند تصمیمگیری مشارکت داد و همزمان به نیازها و دغدغههای آنان توجه کرد.
این مدرس دانشگاه با تأکید بر ضرورت توجه به معیشت کشاورزان در اجرای سیاستهای محدودکننده اضافه می کند: نمیتوان بدون در نظر گرفتن شرایط اقتصادی بهرهبرداران، انتظار تغییر سریع در الگوی تولید داشت و اصلاح نظام کشاورزی نیازمند یک دوره میانمدت است.
وی درباره مصادیق اصلاح الگوی کشت می گوید: اصلاح الگوی کشت به این معنا نیست که به کشاورز گفته شود چه محصولی را کشت کند و چه محصولی را کشت نکند؛ بلکه باید مجموعهای از اقدامات مانند توسعه مکانیزاسیون، کاهش چالشهای کشاورزی، استفاده از سامانههای نوین آبیاری و هوشمندسازی مصرف آب دنبال شود.
نوری ادامه می دهد: تخصیص آب باید متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه انجام شود، زیرا ظرفیت منابع آبی در مناطق مختلف متفاوت است و یک نسخه واحد برای همه مناطق نمیتواند پاسخگو باشد.
وی با اشاره به نقش فناوریهای نوین در مدیریت آب می گوید: استفاده از تصاویر ماهوارهای، مدلهای پیشبینی مصرف آب، تجهیزات هوشمند و سامانههای پیشبینی خشکسالی میتواند به کاهش مصرف آب و تصمیمگیری دقیقتر کمک کند.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گلستان یکی از چالشهای مهم را فاصله میان دانشگاه، صنعت و بخش اجرایی میداند و میافزاید: پژوهشهای دانشگاهی باید از حالت صرفاً مقالهمحور خارج شود و به شکل کاربردی در سیاستگذاری و تصمیمسازیهای مدیریتی مورد استفاده قرار گیرد.
وی درباره عوامل شکلگیری وضعیت فعلی منابع آب می گوید: افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی، نامنظمی زمانی و مکانی بارشها، آلودگی منابع و افت سفرههای زیرزمینی از مهمترین عوامل فشار بر منابع آب کشور هستند.
نظر شما