به گزارش خبرگزاری ایمنا از مرکزی، مسجد در اندیشه اسلامی، تنها محل عبادت نیست؛ نهادی اجتماعی است که میتواند در متن زندگی مردم حضور داشته باشد و بخشی از نیازهای فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی جامعه را پاسخ دهد. تجربه صدر اسلام نیز نشان میدهد که مسجد در کنار کارکرد عبادی، محل تصمیمگیری، حل اختلاف، آموزش، همبستگی اجتماعی و ساماندهی امور عمومی بوده است.
در مدینه پیامبر(ص)، مسجد قلب تپنده جامعه بود؛ مکانی که مردم برای حل مسائل خود به آن مراجعه میکردند و بسیاری از امور اجتماعی از همین پایگاه سامان پیدا میکرد. این نگاه جامع به مسجد نشان میدهد که کارکرد آن را نمیتوان تنها به ساعات اقامه نماز و برگزاری مناسبتهای مذهبی محدود کرد.
با گذشت زمان و تغییر ساختارهای اجتماعی، بخشی از این کارکردها از مساجد فاصله گرفت و مسجد در بسیاری از محلهها به فضایی عبادی تبدیل شد در حالی که میتواند با بازگشت به نقش اجتماعی خود، بار دیگر به یکی از محورهای حل مسائل محله تبدیل شود.
یکی از این ظرفیتهای کمتر مورد توجه، اقتصاد مسجد است؛ مفهومی که البته به معنای تبدیل مسجد به یک بنگاه اقتصادی یا تجاریسازی فضای عبادی نیست، بلکه به استفاده هدفمند از ظرفیتهای انسانی، اجتماعی، موقوفات و امکانات مسجد برای تقویت اقتصاد محلی اشاره دارد.
مسجد میتواند بستری برای شناسایی و حمایت از کارآفرینان محله، آموزش مهارت به جوانان، توسعه مشاغل خانگی، عرضه محصولات تولیدکنندگان محلی و شکلگیری بازارچههای کوچک باشد.
در چنین الگویی، مسجد به جای آنکه تنها محل ارائه خدمات عبادی باشد، به شبکهای از اعتماد اجتماعی تبدیل میشود که میتواند تولیدکننده، مصرفکننده، خیر، کارآفرین و نیازمند را در کنار یکدیگر قرار دهد.
وقف و نذورات نیز یکی از مهمترین ظرفیتهایی است که میتواند در این مسیر نقشآفرینی کند. هدایت بخشی از این منابع به سمت طرحهای پایدار، آموزش مهارت و ایجاد فرصتهای شغلی، این امکان را فراهم میکند که کمکهای مقطعی به سرمایهای برای توانمندسازی افراد و خانوادهها تبدیل شود.
از سوی دیگر، بسیاری از مساجد از فضاهایی برخوردارند که در بخش زیادی از ساعات روز بلااستفاده باقی میماند. استفاده برنامهریزیشده از این فضاها برای آموزش، فعالیتهای فرهنگی، برگزاری دورههای مهارتی و حمایت از تولیدات محلی میتواند ضمن حفظ شأن و کارکرد اصلی مسجد، ظرفیت تازهای برای حضور اجتماعی مردم ایجاد کند.
با این حال، تحقق اقتصاد مسجد نیازمند شفافیت، مدیریت حرفهای، نظارت و پرهیز از نگاه درآمدمحور است. قرار نیست مسجد جای بازار یا اداره را بگیرد؛ بلکه هدف آن است که مسجد بار دیگر به عنوان یک نهاد اجتماعی، در کنار مردم و برای حل مسائل آنان نقشآفرینی کند.
اگر مسجد بتواند میان عبادت، فرهنگ، اجتماع و اقتصاد پیوندی منطقی برقرار کند، میتوان امیدوار بود که بار دیگر به قلب تپنده محلهها تبدیل شود؛ جایی که نهتنها مردم برای اقامه نماز، بلکه برای یادگیری، مشارکت، کارآفرینی، همدلی و حل مسائل زندگی روزمره خود نیز به آن مراجعه کنند.
نقش مساجد در شکلگیری تمدن اسلامی کلیدی است
مرتضی انقانی، مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی در اینباره در گفتوگو با خبرنگار ایمنا در مرکزی اظهار میکند: مساجد اصیلترین پایگاه دینی در جامعه اسلامی و بهترین مرکز برای معرفت، تربیت دینی، انتقال ارزشهای انسانی و اسلامی و برای شکلگرفتن شخصیت نوجوان و جوان است.
وی میافزاید: مسجد در اندیشه انقلاب اسلامی تنها یک مکان عبادی یا پایگاهی برای اقامه نماز جماعت نیست، بلکه عصاره و خلاصهای از تمام ارکان یک جامعه متعالی به شمار میرود.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی تصریح میکند: نظریه فکری و انقلابی ما بر این اصل استوار است که انقلاب اسلامی برای تحقق جامعالشرایطی از انسانها و ایجاد تمدنی نوین شکل گرفت و محور و کانون این تحول بزرگ، مسجد است، به عبارت روشنتر، ما انقلاب کردیم تا مسجد را به جایگاه حقیقی خود که اداره همه شئون زندگی است، بازگردانیم.
انقانی ادامه میدهد: هنوز تا رسیدن به این تراز فاصلهای معنادار داریم. این جایگاه در نگاه مردم و مخاطبان، در متون قانونگذاری و در نگاه تصمیمسازان و متولیان، آنچنان که شایسته است، تثبیت نشده است.
وی خاطرنشان میکند: برای نمونه، اگر در یک شهرک تازهساخت، شعبهای از بانک یا عابربانک مستقر نشود، اعتراضات و پیگیریهای مردمی بهسرعت دستگاههای اجرایی را به تکاپو میاندازد، اما اگر همان شهرک مسجد نداشته باشد، چنین حساسیتی دیده نمیشود.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی اضافه کرد: این مسئله نشاندهنده درک نکردن عمیق از کارکردهای مسجد در جامعه امروز است و ضرورت بازتعریف نقش مسجد را بیش از پیش آشکار میکند.
انقانی میگوید: در میان نهادها و دستگاههای متعددی که در موضوع مسجد در نظام جمهوری اسلامی درگیر و فعال هستند، کانونهای فرهنگی هنری مساجد رسالت خاص و متمایزی را بر عهده دارند؛ این کانونها که اکنون ۳۳ سال از تأسیس آنها میگذرد، نهادی عمومی، مردمی، غیردولتی و غیرانتفاعی هستند که با روحیه جهادی و مردمی شکل گرفتهاند.
انقانی میافزاید: مأموریت اصلی این کانونها در تعامل با ستاد عالی، دستیاری امام جماعت مسجد تعریف میشود؛ مدیرانی که در مساجد منصوب میشوند، در واقع بازوان اجرایی امام جماعت در عرصههای فرهنگی و هنری محله به شمار میروند.
وی عنوان میکند: تمرکز اصلی فعالیت این کانونها بر روی کودکان و نوجوانان است و این انتخاب، هوشمندانه و راهبردی است، چراکه سرمایهگذاری روی نسل آینده، تضمینکننده تداوم و بالندگی انقلاب اسلامی و تمدنسازی مطلوب است.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی اظهار میکند: فعالیتهای این کانونها در سه محور اصلی و حیاتی ساماندهی شده است که هر یک در شکوفایی استعدادهای انسانی و تعالی جامعه نقش بیبدیلی ایفا میکنند.
انقانی با اشاره به رسالت کانونهای فرهنگی هنری در برش فرهنگی میافزاید: هنر ابزاری برای پرورش روح، لطافتبخشی به احساسات و کشف زیباییهای الهی است؛ فعالیتهای هنری میتواند انسان را به فطرت پاک خویش بازگرداند و بستری برای تعالی معنوی و اخلاقی فراهم آورد.
وی با بیان اینکه در جهان متصل و پرتلاطم امروز، رسانه پلی برای ارتباط با جهان و تبادل پیامهای فرهنگی است، تأکید میکند: کانونهای مساجد با بهرهگیری از ابزارهای رسانهای میتوانند روایتهای صحیح و گفتمان انقلابی را به گوش جهانیان برسانند. آنها همچنین میتوانند در جنگ نرم دشمن، نقشه نبرد را با تولید محتوای اثرگذار ترسیم کنند.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی میگوید: کتاب و کتابخوانی زیربنای پرورش تفکر نقاد، تعقل و خردورزی در جامعه است و ترویج فرهنگ مطالعه در مساجد میتواند جامعهای بصیر و آگاه به اصول و مبانی انقلاب اسلامی تربیت کند.
انقانی ادامه میدهد: با ورود به عصر جدید و رویارویی با تحولات شگرف تکنولوژیک و فرهنگی، برای آنکه مسجد بتواند کارکرد تمدنی خود را بازیابد، نیازمند یک بازنگری و اقدام همهجانبه در چند حوزه کلیدی هستیم.
وی خاطرنشان میکند: یکی از خلأهای آشکار، کمبود شدید منابع ادبی غنی و شوقآفرین در حوزه مسجد است، در دنیای رمان، شعر و داستاننویسی فارسی، بهندرت اثری دیده میشود که کرامت مسجد، نقش اجتماعی آن و شور حضور در این مکان مقدس را به تصویر بکشد.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی میافزاید: تولید محتوای فاخر ادبی که مخاطب نوجوان و جوان را به وجد آورد و او را شیفته مسجد کند، یک ضرورت اجتنابناپذیر است.
انقانی ادامه میدهد: پیوند میان دنیای علم و دانشگاه با مسجد بهدرستی برقرار نشده است، یکی از مشخصههای نخبگان علمی و دانشگاهی باید حضور مؤثر در مسجد محل سکونتشان باشد.
وی عنوان میکند: دنیای هنر نیز همچون علم، در خدمت به مسجد کمتوان بوده است؛ مقالات علمی، پایاننامهها و پژوهشهای نظری در حوزه فرهنگ و مسجد بسیار کمرنگ است و این فاصله باید با تدوین نظریههای فرهنگی مبتنی بر مسجد و تشویق فضای آکادمیک به مطالعه کارکردهای اجتماعی مسجد پر شود.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی خاطرنشان میکند: اگر نگاهی به شاهکاری چون مسجد شیخلطفالله در اصفهان بیندازیم، میبینیم که تلفیق علم، هنر و معماری صنعتی آن عصر چگونه فضایی خلق کرده که امروز نیز جهانیان را انگشتبهدهان میگذارد؛ میتوانیم همین الگو را در عرصه معنویت و کارکردهای اجتماعی مسجد پیاده کنیم.
انقاقی تصریح میکند: اگر کارکرد دقیق مسجد تبیین و اجرا شود، مردم با حضور پرشور خود چنان جلوهای از همبستگی، مهربانی و معرفت را به نمایش خواهند گذاشت که دیدگان جهانیان را خیره کند، باید بتوانیم مساجد را با استفاده از هنر، معماری فاخر، فناوریهای روز و درآمیختن آن با علوم انسانی، عمران فیزیکی و عمران باطنی به کمال برسانیم.
وی میافزاید: شاید مهمترین گام برای خروج از وضعیت کنونی، دستیابی به فهم دقیق، عمیق و درست از جایگاه مسجد است، این فهم باید در میان همه گروههای مردمی در کوچه و بازار تا قانونگذاران، مدیران، هنرمندان و دانشگاهیان نهادینه شود.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی میگوید: تا زمانی که نگاه به مسجد، نگاهی حاشیهای و تشریفاتی باشد، نمیتوان انتظار تحقق تمدن نوین اسلامی را داشت؛ راه تمدنسازی در نظریه انقلابی ما، از مسیر مسجد میگذرد.
انقانی افزود: برای آنکه جامعهمان به تراز واقعی انقلاب اسلامی دست پیدا کند، باید مردم را به این تراز رساند و این مهم جز با رساندن مسجد به فراز قله کارکردی خود میسر نیست.
وی ادامه میدهد: در صورتی که مسجد بتواند در این تراز عمل کند، نهتنها محلهها و شهرهای ایران آبادان خواهند شد، بلکه پیام انقلاب اسلامی بهعنوان یک الگوی تمامعیار برای اداره جامعه، به سراسر جهان منتقل خواهد شد.
وی میافزاید: در استان مرکزی، تنها در ۶۰۰ مسجد کانون فرهنگی هنری دایر است و این تعداد مسجد، فعالترین مساجد منطقه محسوب میشوند؛ وجود کانون در این مساجد نه صرفاً به دلیل عنوان، بلکه نشانه ظرفیت بالای آنها برای اثرگذاری است.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی میگوید: باید تلاش کنیم تا این مدل موفق به سایر مساجد نیز تسری پیدا کند و با تقویت زیرساختها و رفع موانع، شاهد شکوفایی همهجانبه مساجد در سراسر کشور باشیم.
انقانی میگوید: اگر مسجد آباد شود، جامعه متعالی شکل میگیرد و اگر جامعه متعالی شکل بگیرد، تمدنسازی نوین اسلامی به وقوع خواهد پیوست.
وی با اشاره به راهکارهای تحولآفرین برای احیای کارکرد تمدنی مسجد عنوان میکند: یکی از قوانین تغییرناپذیر زندگی اجتماعی این است که هر پدیدهای که با تحولات پیرامون خود همگام نشود، بهتدریج به حاشیه رانده شده و دچار انزوا میشود.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی ادامه میدهد: این قاعده نه فقط درباره نهادهای اجتماعی، بلکه درباره خود انسانها، رسانهها، صنایع و حتی نظامهای فرهنگی نیز صادق است.
انقانی اضافه میکند: رسانه ملی، نهادهای فرهنگی و بهطور خاص مسجد، اگر نتوانند خود را با تغییرات سبک زندگی، ذائقههای جدید، نیازهای نوین و ابزارهای روزآمد ارتباطی تطبیق دهند، در معرض خطر جدی انزوا و فراموشی قرار خواهند گرفت.
وی میگوید: تغییر سبک زندگی که محصول انقلاب صنعتی، گسترش شهرنشینی و رشد بیسابقه فناوریهای ارتباطی بوده، عمیقترین تأثیر را بر کارکردهای سنتی مساجد گذاشته و دیگر نمیتوان با همان الگوهای دهههای ابتدایی انقلاب، انتظار حضور پرشور مردم را در مساجد داشت؛ چراکه دغدغهها، سلایق، اوقات فراغت و حتی نظام ارزشی خانوادهها بهشدت دگرگون شده است.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی میافزاید: برخی از برنامهریزان و متولیان مساجد، متأسفانه با فاصلهای قابلتوجه از علایق و نیازهای واقعی مردم در برنامهریزیها داشتند و این موضوع موجب کمرنگ شدن شور و اشتیاقی است که نسلهای گذشته برای آباد کردن مسجد محل و روشن نگه داشتن چراغ آن داشتند.
انقانی ادامه میدهد: نسل دهه ۷۰، با شور و شوقی وصفناپذیر برای خدمت به مسجد محل میتپید، اما امروز شاهد هستیم که بسیاری از جوانان و نوجوانان از کنار مسجد محل خود چون یک عابر عادی عبور میکنند، آنها مسجد را تنها بهعنوان یک بنای فیزیکی و نه یک پایگاه حیاتی برای زندگی فردی و اجتماعی مینگرند.
وی خاطرنشان میکند: در اراک چهار شهرک مسکونی وجود دارد که جمعیتی بالغ بر ۳۰ هزار نفر را در خود جای دادهاند، اما مسجد ندارند؛ آنچه هشداردهندهتر است اینکه احساس نیاز به مسجد در میان ساکنان آنها شکل نگرفته است.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی اظهار میکند: اگر در این شهرکها یک شعبه بانک، یک عابربانک یا یک مرکز خدماتی تعطیل شود، اعتراضات و پیگیریها بهسرعت آغاز میشود، اما نبود مسجد برای سالها، هیچ واکنشی برنمیانگیزد.
انقانی ادامه میدهد: این واقعیت تلخ ریشه در نهادینه نشدن فرهنگ مسجدمحوری در ساختارهای شهری و برنامهریزی کلان کشور دارد.
وی تاکید میکند: مسجد، نماد عینی اسلام و کانون هویت اسلامی است؛ دشمنان اسلام از مشرکان و کافران گرفته تا معاندان نظام جمهوری اسلامی، این نماد را هدف قرار دادهاند و با تسلط بر فضای مجازی و رسانههای فراگیر، تلاش میکنند اسلام را ناتوان، منزوی و کهنه نشان دهند.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی میگوید: در این میدان نابرابر، ما تا حد قابلتوجهی زمین بازی را به حریف واگذار کردهایم و نتوانستهایم از ظرفیتهای شگرف رسانههای نوین برای معرفی کارکردهای زنده و پویای مسجد استفاده کنیم و با رویکردی منفعلانه و سنتی، فرصتهای بینظیر ارتباطی را از دست دادهایم.
انقانی با اشاره به کمبود مشارکت نخبگانی و مردمی و افت کیفیت برنامهها میافزاید: یکی از عوامل اصلی این اتفاق، کمبود مشارکت جدی نخبگان دانشگاهی، علمی و فرهنگی در برنامههای مساجد است.
وی خاطرنشان میکند: بسیاری از برنامههای مساجد به کارهای سطحی، تکراری و بدون عمق محتوایی اکتفا کردهاند و از بهرهگیری از ایدههای نو، پژوهشهای علمی و هنرهای روزآمد غافل بودهاند.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی تأکید میکند: فضاهای مساجد بهمراتب ظرفیت بیشتری برای فعالیتهای متنوع دارند، اما نبود برنامهریزی دقیق و خلاقانه، این سرمایه عظیم را هدر داده است.
انقانی با اشاره به راهکارهای نجات مسجد از این وضعیت و بازگرداندن آن به کانون تمدنسازی اظهار میکند: یکی از بنیادیترین خلأها، فقر شدید در ادبیات داستانی، شعر، رمان و قصه در حوزه معرفی مسجد است؛ در کشور ما، آثار ادبی فاخر و شوقآفرینی که نوجوان و جوان را به مسجد بکشاند، بهندرت یافت میشود.
وی میافزاید: ادبیات میتواند با زبان هنرمندانه و جذاب، کرامت مسجد، کارکردهای اجتماعی آن و خاطرات شیرین حضور در مسجد را به تصویر بکشد و مخاطب را شیفته این مکان مقدس کند.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی تأکید میکند: این گنجینه ادبی با الهام از بیانات غنی رهبر معظم انقلاب، امام خمینی (ره) و شهدا، تولید و به کتابهای درسی، مجلات و بستههای فرهنگی راه یابد.
انقانی ادامه میدهد: نویسندگان، شاعران و هنرمندان متعهد به خلق آثاری بپردازند که مسجد را نه بهعنوان یک بنای فیزیکی، بلکه بهعنوان «مسجدِ ما»؛ یعنی کانون زندگی و هویت، به نسل جدید بشناسانند.
وی با اشاره به ضرورت پیوند عمیق دانشگاه، علم و نخبگان با مسجد میگوید: نخبگان علمی و دانشگاهی باید پای ثابت برنامههای مساجد شوند و وارد این عرصه شوند تا این گفتمان در جامعه علمی نهادینه شود؛ بعضی قوانین باید ایجاد و برخی اصلاح شوند.
مدیر ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد استان مرکزی خاطرنشان میکند: در استان، ۶۰۰ مسجد کانون فرهنگی هنری تأسیس شده است که فعالیتهای آنها بیشتر بهصورت سینوسی است؛ یعنی در بعضی روزهای سال مانند ماه مبارک رمضان، محرم و صفر به اوج خود میرسد و در بعضی مقاطع کاهش پیدا میکند.
انقانی اضافه میکند: این فعالیتها همچون گروههای تواشیح و سرود گاه موضوعی و تخصصی است که نشان از ظرفیتهای بالای این کانونها دارد، اما نیاز به برنامهریزی منسجمتر و مستمرتر دارد.
به گزارش ایمنا، بسیاری از مشکلات مساجد از جمله نبود امکانات، جذب نشدن نیروهای متخصص و تداوم برنامهها، ریشه در اقتصاد ناپایدار مساجد دارد و اگر برای مساجد، منابع مالی پایدار و شفافی تعریف شود، بسیاری از گرهها گشوده خواهد شد.
اقتصاد مساجد را میتوان از طریق مشارکتهای مردمی و وقفهای هوشمندانه، راهاندازی کسبوکارهای کوچک محلی در مجاورت مسجد، حمایت دستگاههای اجرایی از برنامههای اقتصادمدار مساجد و ارائه خدمات فرهنگی هنری نیمهرایگان به مردم پویا کرد.
قانونگذاری در حوزه مسجد باید متناسب با مسائل جدید روز از جمله فضای مجازی، اشتغال محلهمحور، تربیت نسل دیجیتال و تشکیل پایگاههای اجتماعی انجام شود، در صورتی که جامعه مطالبهگر شود و نخبگان پای کار بیایند، قوانین نیز متناسب با نیازها بازنگری خواهند شد.
نظر شما