به گزارش خبرگزاری ایمنا از قم، مدینه در روزهای پایانی عمر رسول خدا(ص) حالوهوای دیگری داشت، گویا شهری که سالها با حضور پیامبر(ص) نفس کشیده بود، خود را برای لحظهای سنگین و جانکاه آماده میکرد.
پیامبری که بیستوسه سال پیش، دعوتش را در مکهای آغاز کرده بود که در آن نه قدرتی داشت و نه لشکری؛ تنها و یتیم بود و در برابر صفی از دشمنان ایستاده بود، اما با تکیه بر وحی و اخلاق، جامعهای تازه بنا کرد و انسانهایی را از پراکندگی و قبیلهگرایی به امت تبدیل کرد. اکنون همان پیامبر در آخرین روزهای زندگی، در بستر بیماری بود و مدینه آرامآرام به سوگ بزرگترین شخصیت تاریخ خود نزدیک میشد.
بنابر گزارش مشهور، رسول خدا(ص) در ۲۸ صفر سال یازدهم هجری، پس از دورهای بیماری، در مدینه رحلت کردند و در همان خانهای که در آن از دنیا رفتند به خاک سپرده شدند. درباره کیفیت رحلت آن حضرت نیز در منابع اسلامی گزارشهای متفاوتی وجود دارد.
در منابع شیعی روایاتی درباره مسمومیت پیامبر(ص) و شهادت ایشان نقل شده است در حالی که درباره کیفیت دقیق این امر میان پژوهشگران و منابع تاریخی اختلاف وجود دارد، ازاینرو در یک گزارش رسانهای دقیق، بهتر است این موضوع با تعبیر «در روایات مشهور شیعه» بیان شود، نه به عنوان یک امر تاریخی بیاختلاف.
اما رحلت پیامبر(ص) تنها پایان زندگی یک انسان بزرگ نبود؛ پایان حضور زمینی کسی بود که در فاصلهای کوتاه، بنیانهای یک تمدن را پیریزی کرده بود. میراث او قرآن، سنت، اخلاق، عدالت، کرامت انسان و جامعهای بود که قرار بود پس از او راهش را ادامه دهد.
شاید به همین دلیل است که بازخوانی شخصیت رسول خدا(ص) در سالروز رحلت ایشان، نباید به ذکر فضائل و سوگنامهای مناسبتی محدود شود؛ بلکه باید به این پرسش بازگردد پیامبری که توانست جامعهای را دگرگون کند، چگونه انسان، قدرت، اختلاف، مردم و خدا را میدید؟.
آیینهای از فضائل نیکو
حجتالاسلام ناصر رفیعی، سخنران حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) با تأکید بر ضرورت بازخوانی شخصیت و سیره رسول اکرم(ص) در منابر و محافل دینی، گفت: در طول سال فرصت چندانی برای سخن گفتن درباره شخصیت پیامبر گرامی اسلام(ص) وجود ندارد و شایسته است دهه پایانی ماه صفر به تبیین سیره، شخصیت و آموزههای قرآنی آن حضرت اختصاص پیدا کند.
وی با اشاره به اینکه در منابر مذهبی به طور معمول در ایام محدودی همچون هفته وحدت و ۲۷ رجب به شخصیت پیامبر(ص) پرداخته میشود، افزود: در حالی که رسول اکرم(ص) محور و اساس دین اسلام هستند، باید فرصت بیشتری برای شناخت ابعاد شخصیتی، اخلاقی، اجتماعی و دینی ایشان در اختیار جامعه قرار گیرد.
رفیعی با بیان اینکه در جلسات خود تا پایان ماه صفر هر شب یکی از آیات مرتبط با شخصیت پیامبر اکرم(ص) را بررسی خواهد کرد، اظهار کرد: نخستین آیهای که برای این منظور انتخاب شده، آیه ۱۵۷ سوره اعراف است که مجموعهای از ویژگیهای پیامبر(ص) و وظایف مردم در قبال ایشان را بیان میکند.
وی ادامه داد: در این آیه، از پیامبر اکرم(ص) با ویژگیهایی همچون فرستاده خداوند، خاتم پیامبران و «اُمّی» یاد شده و همچنین بر این حقیقت تأکید میشود که نام و ویژگیهای ایشان در تورات و انجیل آمده است. علاوه بر این، پیامبر(ص) آمر به معروف و ناهی از منکر است، پاکیزهها را حلال و ناپاکیها را حرام میکند و زنجیرها و غلهایی را که بر انسان تحمیل شده، برمیدارد.
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر نقش پیامبر(ص) در تبیین معارف دینی گفت: رسول خدا(ص) تنها ناقل و تلاوتکننده قرآن نبود، بلکه وظیفه تبیین و تفسیر آیات الهی را نیز بر عهده داشت. بنابراین آنچه پیامبر(ص) به آن امر یا از آن نهی کردهاند، در چارچوب شریعت، معروف و منکر محسوب میشود؛ حتی اگر در برخی موارد علت و حکمت آن برای ما بهطور کامل روشن نباشد.
پیامبری که عظمتش در عبودیت بود
حجتالاسلام والمسلمین حسینی قمی در تبیین شخصیت رسول خدا(ص)، یکی از مهمترین ویژگیهای ایشان را تواضع و عبودیت میداند و با اشاره به دیدگاه مرحوم طبرسی در مجمعالبیان میگوید از عجایب زندگی پیامبر(ص) آن بود که با وجود برخورداری از همه عوامل ظاهریِ جلب مقام و منزلت، حضرت از همه مردم متواضعتر بودند. پیامبر(ص) هم محبوب مردم بود، هم پیامبر خدا و هم رهبری جامعه اسلامی را بر عهده داشت، اما این موقعیتها هیچگاه او را از حقیقت بندگی خدا جدا نکرد.
این تواضع، صرفاً یک رفتار ظاهری نبود. حسینی قمی تأکید میکند که پیامبر اکرم(ص) حقیقتاً خود را بنده خدا میدانست و عبودیت در وجود ایشان به یک حقیقت عمیق تبدیل شده بود؛ از همین رو، در قرآن نیز در مواردی که از مقام عبودیت پیامبر سخن گفته میشود، همین عنوان برای معرفی ایشان کفایت میکند.
این ویژگی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که شرایط آغاز رسالت پیامبر(ص) را به یاد آوریم. به گفته حسینی قمی، رسول خدا(ص) دعوت خود را در شرایطی آغاز کرد که از بسیاری از عوامل ظاهری قدرت برخوردار نبود؛ حتی نزدیکترین افراد به ایشان نیز در صف مخالفان قرار داشتند. با این حال، پیامبر(ص) با صبر، رحمت، منطق، تواضع و کرامت، مسیر دعوت الهی را ادامه داد.
از این منظر، شخصیت پیامبر(ص) را نمیتوان تنها در مقام یک رهبر دینی یا سیاسی خلاصه کرد. او الگویی است از انسانی که هرچه بر دامنه قدرت و نفوذش افزوده شد، نسبتش با بندگی خدا و فروتنی در برابر مردم تغییر نکرد.
پیامبری که صدای انسانهای بیصدا را میشنید
در نگاه رسول خدا(ص)، جامعه مجموعهای از آمار و گروههای اجتماعی نبود؛ هر انسان، صاحب حق و کرامت بود. حسینی قمی با اشاره به روایتی از سیره پیامبر(ص) میگوید حضرت سفارش میکردند نیاز کسی را که خودش توانایی رساندن حاجتش را ندارد، به ایشان منتقل کنند؛ یعنی حتی انسان محرومی که به دلیل موقعیت اجتماعی نمیتوانست مستقیماً به حاکم جامعه دسترسی پیدا کند، نباید از دایره توجه پیامبر(ص) خارج شود.
این مردمداری حتی در تنظیم وقت شخصی پیامبر(ص) نیز دیده میشد. به گفته حسینی قمی، زندگی حضرت میان عبادت، رسیدگی به امور مردم و امور شخصی تقسیم شده بود و حتی بخشی از زمان شخصی ایشان نیز در موارد بسیاری صرف رفع گرفتاریهای مردم میشد. در روایات مورد اشاره او، پیامبر(ص) اگر فردی را در حال انتظار برای بیان حاجتش میدید، حتی نماز را کوتاه میکرد تا پس از نماز به نیاز او رسیدگی کند.
پیامبر(ص) عبادت و مسئولیت اجتماعی را دو مسیر جدا از هم نمیدید. بندگی خدا برای او از مردمگریزی نمیگذشت؛ بلکه به مسئولیت بیشتر در برابر بندگان خدا میانجامید.
اخلاق؛ راز ماندگاری یک دعوت
حسینی قمی معتقد است اخلاق پیامبر(ص) تنها یک ویژگی فردی نبود، بلکه یکی از عوامل اصلی گسترش دعوت اسلامی بود. پیامبری که در آغاز راه با تنهایی، فشار و دشمنی مواجه بود، با رحمت، منطق، صبر، تواضع و کرامت توانست دلها را به سوی اسلام جذب کند.
در این نگاه، اخلاق نبوی نه در حاشیه رسالت، بلکه در متن آن قرار دارد. پیامبر(ص) نشان داد که میتوان در برابر دشمن ایستاد، اما از اخلاق عبور نکرد؛ میتوان حکومت کرد، اما مردم را تحقیر نکرد؛ میتوان اختلاف را مدیریت کرد، اما کرامت طرف مقابل را نشکست؛ و میتوان در اوج محبوبیت و قدرت قرار گرفت، اما همچنان خود را بنده خدا دانست.
همین ترکیبِ اقتدار و رحمت، رهبری و تواضع، عبادت و مسئولیت اجتماعی است که شخصیت پیامبر اکرم(ص) را از یک الگوی تاریخی فراتر میبرد و آن را به یک الگوی زنده برای جامعه اسلامی تبدیل میکند.
رحلت پیامبر(ص)؛ پایان حضور، آغاز مسئولیت
روز رحلت رسول خدا(ص) را نمیتوان تنها با اندوه فقدان پیامبر معنا کرد. رحلت، لحظهای بود که جامعه اسلامی باید نشان میداد از مدرسه نبوی چه آموخته است. پیامبر(ص) رفته بود، اما قرآن، سنت، سیره و انسانهایی که در این مکتب تربیت شده بودند، باقی مانده بودند.
بر اساس گزارشهای تاریخی، پیامبر(ص) پس از ۲۳ سال تلاش برای ابلاغ رسالت، در مدینه رحلت کردند و در همان محل وفات به خاک سپرده شدند. اما میراث اصلی ایشان در خاک دفن نشد؛ در حافظه امت، در قرآن، در سنت و در سبک زندگی مسلمانان ادامه یافت.
از همین رو، سالروز رحلت پیامبر اکرم(ص) فرصتی برای بازخوانی یک زندگی صرفاً تاریخی نیست؛ فرصتی است برای سنجیدن فاصله میان اسلامی که میخوانیم و اسلامی که زندگی میکنیم.
پیامبر(ص) برای امروز ما چه دارد؟
شاید نخستین درس سیره پیامبر(ص) برای مسلمان امروز این باشد که دین بدون اخلاق، از روح نبوی فاصله میگیرد. نمیتوان از پیامبر سخن گفت و در رفتار با مخالف، منتقد، همسایه، خانواده و انسان نیازمند، کرامت او را نادیده گرفت.
درس دوم، نسبت میان قدرت و تواضع است. پیامبر(ص) نشان داد که قدرت، اگر با عبودیت همراه نباشد، میتواند انسان را از حقیقت خود دور کند؛ اما قدرتی که در خدمت خدا و مردم قرار گیرد، به وسیلهای برای عدالت، خدمت و حفظ کرامت انسان تبدیل میشود.
درس سوم، مسئولیت اجتماعی است. پیامبر(ص) از مشکلات مردم غافل نبود و حتی برای شنیدن صدای کسی که امکان دسترسی مستقیم نداشت، راه ایجاد میکرد. بنابراین مسلمانی فقط در خلوت عبادت تعریف نمیشود؛ مؤمن باید نسبت به رنج و نیاز جامعه نیز احساس مسئولیت کند.
و شاید آخرین درس، بازگشت به خود پیامبر(ص) به جای بسنده کردن به نام پیامبر(ص) باشد؛ اینکه محبت به رسول خدا(ص) تنها در سوگواری و ذکر نام ایشان خلاصه نشود، بلکه در شیوه سخن گفتن، اختلاف کردن، بخشیدن، خدمت کردن، حکومت کردن، خانوادهداری و رویارویی با انسانها خود را نشان دهد.
نظر شما