به گزارش خبرگزاری ایمنا، ایران با برخورداری از تنوع اقلیمی و فرهنگی، مجموعهای گسترده از محصولات بومی را در استانهای مختلف در اختیار دارد؛ محصولاتی که برخی از آنها همچون زعفران، پسته، فرش، خرما و زرشک در بازارهای داخلی و خارجی شناخته شدهاند، اما بخش قابل توجهی از ظرفیت این محصولات به دلیل خامفروشی، ضعف در بستهبندی، نبود بازاریابی حرفهای و ضعف زنجیره فراوری همچنان بالفعل نشده است.
محصولات بومی در بسیاری از استانها تنها یک کالای اقتصادی نیستند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و ظرفیت گردشگری مناطق محسوب میشوند. با این حال، در بسیاری از موارد تولیدکننده همچنان محصول خود را به شکل سنتی عرضه میکند و سهم اصلی ارزش افزوده در مراحل فرآوری، بستهبندی و توزیع نصیب حلقههای بعدی زنجیره میشود.
سهم هر استان از بازار محصولات بومی
بررسی ظرفیتهای اقتصادی استانها نشان میدهد تقریباً در هر نقطه از کشور محصول یا محصولاتی وجود دارد که امکان تبدیل شدن به یک برند ملی را دارند. در آذربایجان شرقی فرش تبریز، آجیل و خشکبار و شیرینیهای سنتی از مهمترین محصولات شناختهشده هستند. فرش تبریز سابقه حضور در بازارهای جهانی را دارد و توسعه طراحی، بازاریابی و فروش دیجیتال میتواند به تقویت جایگاه آن کمک کند.
آذربایجان غربی نیز با سیب، انگور، کشمش، عسل و محصولات باغی شناخته میشود و ایجاد صنایع فرآوری برای این محصولات میتواند ارزش افزوده بیشتری برای تولیدکنندگان ایجاد کند.
در اردبیل عسل سبلان، سیب، گیاهان دارویی و محصولات لبنی از ظرفیتهای مهم به شمار میروند. عسل سبلان از جمله محصولاتی است که قابلیت ایجاد یک برند منطقهای و ملی را دارد. اصفهان نیز علاوه بر محصولات غذایی مانند گز، در حوزه صنایعدستی ظرفیت قابل توجهی دارد. میناکاری، قلمکاری، خاتمکاری و فرش از جمله محصولاتی هستند که هویت فرهنگی استان را با خود حمل میکنند.
در ایلام عسل، روغن حیوانی، گیاهان دارویی و محصولات طبیعی از ظرفیتهای قابل توجه استان هستند و میتوان با ایجاد زنجیره فرآوری و بستهبندی، بازارهای جدیدی برای آنها ایجاد کرد. بوشهر با خرما و محصولات دریایی، یکی از استانهای مهم جنوب در حوزه محصولات بومی است. توسعه صنایع تبدیلی خرما میتواند از خامفروشی این محصول جلوگیری کند.
چهارمحال و بختیاری نیز با عسل، بادام و گیاهان دارویی ظرفیت قابل توجهی دارد و میتواند از بازار رو به رشد محصولات سلامتمحور استفاده کند، در خراسان جنوبی زرشک، زعفران و عناب سه محصول شاخص استان هستند. این محصولات در کنار قابلیت صادرات، امکان تولید فراوردههای متنوع غذایی و دارویی را نیز دارند.
خراسان رضوی نیز به عنوان یکی از قطبهای تولید زعفران، علاوه بر این محصول، در حوزه فیروزه، خشکبار و صنایعدستی ظرفیت دارد. در خراسان شمالی زعفران، انگور، کشمش، عسل، گیاهان دارویی و صنایعدستی از جمله محصولات قابل توجه هستند.
خوزستان با خرما، محصولات کشاورزی و محصولات دریایی، ظرفیت گستردهای در حوزه صنایع غذایی دارد و توسعه صنایع تبدیلی میتواند سهم استان از ارزش افزوده این محصولات را افزایش دهد، در زنجان، چاقوی زنجان، صنایعدستی و زیتون از شناختهشدهترین محصولات هستند. چاقوی زنجان یکی از نمونههای محصولی است که هویت آن با نام استان گره خورده است.
سیستان و بلوچستان نیز از تنوع بالایی در محصولات برخوردار است؛ خرما، انبه، موز، محصولات دریایی و صنایعدستی مانند سوزندوزی بلوچ از مهمترین ظرفیتهای استان هستند،
در فارس انجیر استهبان، مرکبات، خرما، عرقیات و صنایعدستی جایگاه ویژهای دارند. انجیر استهبان یکی از محصولات شاخص صادراتی استان محسوب میشود. قزوین با پسته، انگور، کشمش، فندق و محصولات کشاورزی مختلف، ظرفیت بالایی برای توسعه برندهای کشاورزی دارد.
در قم، سوهان یکی از موفقترین نمونههای محصول بومی است که توانسته نام شهر را به یک برند شناختهشده در سراسر کشور تبدیل کند؛ کردستان با توتفرنگی، عسل، گیاهان دارویی و محصولات کشاورزی ظرفیت قابل توجهی دارد و توسعه صنایع فرآوری میتواند به افزایش ارزش اقتصادی این محصولات کمک کند.
در کرمان پسته، خرما، زیره و مرکبات از مهمترین محصولات استان هستند. پسته کرمان یکی از شناختهشدهترین محصولات کشاورزی ایران در بازار جهانی است، اما توسعه فرآوری و برندسازی میتواند سهم تولیدکنندگان از بازار نهایی را افزایش دهد.
کرمانشاه نیز با نان برنجی، روغن کرمانشاهی، نخود، عسل و صنایعدستی ظرفیتهای متنوعی در حوزه محصولات بومی دارد. در کهگیلویه و بویراحمد، عسل، گیاهان دارویی و محصولات طبیعی زاگرس از ظرفیتهای اصلی هستند.
گلستان نیز با برنج، زیتون، مرکبات، پنبه و محصولات دریایی میتواند چندین برند تخصصی در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی ایجاد کند. در گیلان برنج، چای، زیتون، فندق، بادامزمینی، کلوچه و صنایعدستی از شناختهشدهترین محصولات هستند. پیوند این محصولات با گردشگری استان نیز میتواند بازار فروش آنها را تقویت کند.
لرستان با عسل، انجیر، انار، گیاهان دارویی و صنایعدستی ظرفیتهای قابل توجهی دارد، در مازندران نیز برنج، مرکبات، کیوی، چای، عسل و محصولات دریایی از محصولات شاخص هستند و ایجاد زنجیره فرآوری برای آنها میتواند به کاهش خامفروشی کمک کند.
مرکزی با انار ساوه، گل و گیاه، فرش و محصولات کشاورزی شناخته میشود و انار ساوه یکی از نمونههای محصولی است که نام منطقه تولید با آن گره خورده است، در هرمزگان خرما، انبه، مرکبات، محصولات دریایی و صنایعدستی از مهمترین ظرفیتها هستند و صنایع تبدیلی میتواند ارزش افزوده این محصولات را افزایش دهد.
همدان نیز با سفال لالجین، سیر، گردو و کشمش شناخته میشود. سفال لالجین از نمونههای موفق صنایعدستی ایران در ایجاد هویت تجاری است، در یزد نیز صنایعدستی، شیرینیهای سنتی مانند قطاب و باقلوا و برخی محصولات کشاورزی مانند پسته از ظرفیتهای شناختهشده استان هستند.
مشکل تنها تولید نیست
کارشناسان حوزه اقتصاد و کشاورزی معتقدند یکی از مهمترین مشکلات محصولات بومی، فاصله میان تولید و بازار نهایی است. محصول ممکن است از کیفیت بالایی برخوردار باشد، اما اگر بستهبندی مناسب، استاندارد مشخص و شبکه توزیع قدرتمند نداشته باشد، نمیتواند سهم مناسبی از بازار به دست آورد.
از سوی دیگر، خامفروشی نیز موجب میشود بخش قابل توجهی از ارزش افزوده محصول خارج از محل تولید ایجاد شود، برای مثال بسیاری از محصولات کشاورزی میتوانند پس از فرآوری به دهها محصول جدید تبدیل شوند و ارزش اقتصادی آنها چند برابر شود.
برندسازی محصولات بومی تنها به طراحی یک نام و نشان تجاری محدود نمیشود. ثبات کیفیت، بستهبندی، استاندارد، داستان محصول، نحوه عرضه، اعتماد مصرفکننده و دسترسی به بازار همگی بخشی از فرآیند برند شدن هستند.
در این میان، نشان جغرافیایی نیز میتواند به حفظ هویت محصولات کمک کند؛ به این معنا که مصرفکننده بداند محصولی که با نام یک منطقه عرضه میشود، واقعاً از همان منطقه آمده و ویژگیهای مشخصی دارد.
گردشگری؛ بازار بزرگ محصولات بومی
یکی از ظرفیتهایی که میتواند به توسعه برندهای استانی کمک کند، گردشگری است. گردشگر تنها برای دیدن یک جاذبه طبیعی یا تاریخی به یک استان سفر نمیکند؛ خرید محصول بومی نیز بخشی از تجربه سفر است. اگر محصولات محلی با بستهبندی مناسب و هویت مشخص در اختیار گردشگران قرار گیرد، هر مسافر میتواند به نوعی سفیر آن محصول در شهر خود تبدیل شود.
به همین دلیل، توسعه بازار محصولات بومی و توسعه گردشگری میتواند دو مسیر مکمل برای تقویت اقتصاد استانها باشد.
حرکت از تولید به ارزشآفرینی
بررسی ظرفیت استانهای مختلف نشان میدهد ایران از نظر تنوع محصول بومی با کمبود روبهرو نیست؛ چالش اصلی، تبدیل این تنوع به ارزش اقتصادی پایدار است.
توسعه صنایع تبدیلی، حمایت از تولیدکنندگان، آموزش بازاریابی، بهبود بستهبندی، استفاده از تجارت الکترونیک، ایجاد نشانهای جغرافیایی و تسهیل صادرات میتواند بخشی از این مسیر باشد.
در این میان، دولت بیشتر باید نقش تسهیلگر داشته باشد و بخش خصوصی نیز با سرمایهگذاری در فراوری، بازاریابی و بازارسازی، حلقههای مفقوده زنجیره را تکمیل کند.
محصولاتی همچون زعفران، پسته، زرشک، عناب، فرش، چای، برنج، خرما، عسل، صنایعدستی و دهها محصول دیگر نشان دادهاند که ظرفیت تبدیل شدن به برند را دارند.
مسئله امروز دیگر پیدا کردن محصول برای برند شدن نیست؛ مسئله این است که چگونه میتوان محصولی را که در یک استان تولید میشود، با کیفیت ثابت، هویت مشخص و ارزش افزوده بالا به بازار ملی و جهانی رساند.
نظر شما