به گزارش خبرگزاری ایمنا، سلامت هر جامعه از نخستین روزهای زندگی انسان شکل میگیرد و هیچ مداخلهای به اندازه تغذیه با شیر مادر نمیتواند بر کیفیت این آغاز تأثیر گذارد. امروز سازمان جهانی بهداشت و یونیسف، شیر مادر را «استاندارد طلایی تغذیه نوزاد» میدانند؛ زیرا این ماده غذایی زنده، علاوه بر تأمین کامل نیازهای تغذیهای شیرخوار، نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی، رشد مغزی، تکامل جسمی و کاهش خطر ابتلا به دهها بیماری حاد و مزمن دارد. از همین رو، ترویج فرهنگ شیردهی تنها یک توصیه پزشکی نیست، بلکه یک راهبرد مؤثر برای ارتقای سلامت عمومی، کاهش هزینههای درمانی و تضمین آیندهای سالمتر برای جامعه محسوب میشود.
با وجود شواهد علمی فراوان، بسیاری از مادران همچنان در روزها و هفتههای نخست پس از زایمان با چالشهایی همچون نگرانی از کمبود شیر، دریافت توصیههای غیرعلمی، فشارهای اجتماعی، بازگشت زودهنگام به محیط کار یا نبود حمایت کافی روبهرو هستند. در چنین شرایطی، موفقیت در شیردهی بیش از آنکه به توانایی مادر وابسته باشد، به میزان حمایت خانواده، نظام سلامت و سیاستهای اجتماعی بستگی دارد. ایجاد محیطهای دوستدار مادر و کودک، توسعه خدمات مشاوره شیردهی، افزایش مرخصی زایمان و آموزش صحیح خانوادهها از مهمترین اقداماتی است که میتواند تداوم تغذیه با شیر مادر را تضمین کند.
فرهنگسازی در حوزه شیردهی نیز ضرورتی انکارناپذیر است. هنوز برخی باورهای نادرست، تبلیغات تجاری و توصیههای غیرتخصصی موجب میشود خانوادهها بدون نیاز واقعی به سمت استفاده از شیر مصنوعی حرکت کنند. این در حالی است که آگاهیبخشی مستمر از طریق رسانهها، آموزش در دوران بارداری، استفاده از ظرفیت مراکز بهداشتی، مدارس، دانشگاهها و حتی محیطهای کاری میتواند نگرش جامعه را نسبت به اهمیت شیر مادر تغییر دهد. شیردهی باید به عنوان یک رفتار طبیعی، ارزشمند و مورد حمایت همه اعضای جامعه شناخته شود، نه مسئولیتی که تنها بر دوش مادر قرار دارد.
در این میان، نقش پدران، مادربزرگها و سایر اعضای خانواده کمتر از نقش کادر درمان نیست. حمایت عاطفی، کاهش فشارهای روانی، کمک در مراقبت از نوزاد و انجام امور روزمره، فرصت بیشتری برای استراحت و شیردهی موفق مادر فراهم میکند. همچنین رعایت کد بینالمللی بازاریابی جانشینهای شیر مادر، جلوگیری از تبلیغات گمراهکننده و تقویت فعالیت بیمارستانهای دوستدار کودک، از جمله سیاستهایی است که میتواند از حقوق مادران و نوزادان حمایت کرده و زمینه دستیابی به شاخصهای مطلوب سلامت را فراهم آورد.
هفته جهانی تغذیه با شیر مادر فرصتی است تا بار دیگر اهمیت این موضوع یادآوری شود و همه دستگاههای اجرایی، رسانهها، متخصصان سلامت و خانوادهها در کنار یکدیگر برای حمایت از مادران شیرده گام بردارند. آینده سالم هر جامعه از آغوش مادر آغاز میشود و هر اقدامی که به افزایش نرخ تغذیه انحصاری با شیر مادر منجر شود، در حقیقت سرمایهگذاری برای کاهش بیماریها، ارتقای کیفیت زندگی و تربیت نسلی سالم، توانمند و با نشاط در سالهای آینده خواهد بود. در این راستا با سارا فاضلیان، رئیس گروه سلامت نوزادان و کودکان معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی اصفهان گفتوگویی داشتهایم که شرح آن را در ادامه میخوانید:
ایمنا: هفته جهانی تغذیه با شیر مادر هر سال با یک شعار جهانی برگزار میشود. امسال این هفته با چه اهدافی نامگذاری شده است و این مناسبت چه نقشی در ارتقای سلامت مادران و کودکان در جهان و ایران دارد؟
فاضلیان: هفته جهانی تغذیه با شیر مادر صرفاً یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه یک فراخوان جهانی برای اقدام و جلب مشارکت همه ارکان جامعه در حمایت از مادران شیرده است. امسال این هفته از ۱۰ تا ۱۶ مرداد با شعار «تغذیه با شیر مادر برای آغازی سالم و پایدار؛ آنچه مؤثر است را تقویت کنیم» برگزار میشود؛ شعاری که بر تقویت زیرساختهای حمایتی، افزایش آگاهی عمومی و ایجاد محیطی امن و عادلانه برای شیردهی تأکید دارد.
این هفته چهار هدف اساسی را دنبال میکند؛ نخست، افزایش آگاهی خانوادهها درباره اهمیت تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه نخست زندگی؛ دوم، توسعه حمایتهای ساختاری از جمله ایجاد محیطهای دوستدار مادر در مراکز درمانی و محیطهای کاری؛ سوم، اصلاح نگرشها و باورهای نادرست و عادیسازی شیردهی در جامعه و در نهایت، تحقق عدالت در سلامت به این معنا که همه مادران، فارغ از شرایط اقتصادی یا محل زندگی، به خدمات تخصصی و حمایتهای لازم برای شیردهی دسترسی برابر داشته باشند.
ایمنا: از نگاه علمی، چرا شیر مادر همچنان استاندارد طلایی تغذیه نوزاد محسوب میشود و هنوز هیچ فرآوردهای نتوانسته جایگزین کامل آن شود؟
فاضلیان: شیر مادر یک ماده غذایی زنده، پویا و متناسب با نیازهای هر نوزاد است و به همین دلیل هیچ شیر مصنوعی قادر به تقلید کامل از ترکیبات آن نیست. این شیر علاوه بر تأمین تمام نیازهای تغذیهای شیرخوار در شش ماه نخست زندگی، حاوی عوامل ایمنی، آنزیمها، هورمونها و ترکیبات زیستفعالی است که نقش مهمی در رشد، تکامل مغز و تقویت سیستم ایمنی کودک ایفا میکنند.
مطالعات متعدد نشان داده است کودکانی که با شیر مادر تغذیه میشوند، کمتر به عفونتهای تنفسی، بیماریهای گوارشی، عفونت گوش میانی، آلرژی، آسم، سوءتغذیه، سندرم مرگ ناگهانی شیرخوار و بسیاری از بیماریهای مزمن مانند دیابت، چاقی، بیماریهای قلبیعروقی و برخی سرطانها مبتلا میشوند. افزون بر این، شیردهی موجب تقویت پیوند عاطفی مادر و نوزاد، ارتقای سلامت روان کودک و کاهش هزینههای درمانی خانواده و نظام سلامت میشود و از منظر محیطزیستی نیز سالمترین و پایدارترین روش تغذیه شیرخواران به شمار میرود.
ایمنا: به طور معمول مزایای شیر مادر برای نوزاد بیشتر مطرح میشود، اما این شیوه تغذیه چه منافعی برای سلامت خود مادر دارد؟
فاضلیان: شیردهی یک سرمایهگذاری برای سلامت مادر نیز محسوب میشود. هنگام شیردهی، ترشح هورمون اکسیتوسین باعث انقباض رحم، کاهش خونریزی پس از زایمان و بازگشت سریعتر رحم به وضعیت طبیعی میشود. همچنین فرایند تولید شیر، مصرف انرژی بدن را افزایش میدهد و به کاهش وزن تدریجی مادر پس از بارداری کمک میکند.
از سوی دیگر، شواهد علمی نشان میدهد هرچه مدت شیردهی بیشتر باشد، احتمال ابتلا به سرطان پستان و سرطان تخمدان کاهش مییابد. همچنین شیردهی در کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع دو و برخی بیماریهای متابولیک نیز مؤثر است. ترشح هورمونهایی مانند اکسیتوسین و پرولاکتین علاوه بر تسهیل شیردهی، موجب آرامش روانی مادر، کاهش استرس و کاهش احتمال افسردگی پس از زایمان میشود و در کنار آن، پیوند عاطفی عمیقی میان مادر و نوزاد شکل میگیرد که آثار مثبت آن تا سالها باقی میماند.
ایمنا: خانوادهها چگونه میتوانند مطمئن شوند نوزاد شیر کافی دریافت میکند و در چه شرایطی باید به پزشک یا مشاور شیردهی مراجعه کنند؟
فاضلیان: مهمترین معیار، رشد مناسب و وزنگیری منظم نوزاد است. در یک شیرخوار سالم که به طور انحصاری از شیر مادر تغذیه میکند، از روز چهارم تولد به بعد وجود حداقل شش پوشک خیس در شبانهروز، ادرار کمرنگ، اجابت مزاج مناسب، شادابی، هوشیاری و افزایش وزن هفتگی بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ گرم از نشانههای کافی بودن شیر مادر است. همچنین کاهش وزن طبیعی روزهای نخست باید حداکثر تا پایان هفته دوم یا سوم جبران شود.
اگر کاهش وزن ادامه پیدا کند، نوزاد بیحال یا خوابآلود شود، زردی شدت پیدا کند، مکیدن و بلع شیر با مشکل همراه باشد یا مادر دچار بیماری شود، لازم است در سریعترین زمان ممکن به پزشک، مراقب سلامت یا مشاور شیردهی مراجعه شود. در بسیاری از موارد، مشکل ناشی از کمبود واقعی شیر نیست، بلکه به تخلیه ناکافی شیر مربوط میشود که با آموزش تخصصی قابل برطرف شدن است.
ایمنا: تجربه جهانی نشان میدهد آموزش و حمایتهای حرفهای نقش مهمی در موفقیت شیردهی دارند. بیمارستانهای دوستدار کودک و خدمات آموزشی چه تأثیری در این زمینه داشتهاند؟
فاضلیان: موفقیت در شیردهی یک اتفاق تصادفی نیست، بلکه نتیجه یک زنجیره مراقبتی منسجم از دوران بارداری تا ماههای پس از زایمان است. بیمارستانهای دوستدار کودک که بر اساس استانداردهای سازمان جهانی بهداشت و یونیسف فعالیت میکنند، با اجرای ۱۰ گام موفقیت در شیردهی شرایطی فراهم میکنند که تماس پوست با پوست، آغاز زودهنگام شیردهی و آموزش صحیح به مادر از همان ساعات اولیه پس از تولد انجام شود.
در کنار آن، آموزش مادران در دوران بارداری باعث اصلاح باورهای نادرست، افزایش اعتماد به نفس و آمادگی ذهنی آنان برای مواجهه با چالشهای شیردهی میشود. همچنین مشاورههای پس از زایمان، نقش تعیینکنندهای در رفع مشکلات اولیه، کاهش استرس مادر و افزایش تداوم شیردهی تا شش ماهگی دارد. بررسیهای علمی نشان داده است اجرای این مداخلات، میزان شیردهی انحصاری را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد.
ایمنا: بسیاری معتقدند موفقیت شیردهی فقط به مادر وابسته نیست. خانواده و اطرافیان چه نقشی در این فرایند دارند؟
فاضلیان: شیردهی یک مسئولیت خانوادگی و اجتماعی است، نه صرفاً یک وظیفه فردی. مهمترین حامی مادر، پدر خانواده است. همراهی در انجام امور منزل، مراقبت از نوزاد، ایجاد آرامش روانی و حمایت عاطفی، همگی بر موفقیت شیردهی تأثیر مستقیم دارند و حتی از طریق کاهش استرس، ترشح هورمونهای مؤثر در تولید شیر را نیز افزایش میدهند.
در کنار آن، مادربزرگها و سایر اعضای خانواده نیز میتوانند نقش بسیار مثبتی ایفا کنند؛ البته به شرط آنکه توصیههای خود را بر اساس دانش روز ارائه دهند. برخی باورهای قدیمی مانند تجویز زودهنگام آب یا شیر خشک میتواند روند شیردهی را با مشکل مواجه کند. بنابراین آموزش خانوادهها و فرهنگسازی اجتماعی برای حمایت از مادران شیرده، یکی از مهمترین پیشنیازهای موفقیت این برنامه است.
ایمنا: یکی از موضوعات مهم در سیاستهای جهانی، رعایت کد بینالمللی بازاریابی جانشینهای شیر مادر است. اجرای این کد چه اهمیتی دارد؟
فاضلیان: فلسفه این کد، حفاظت از سلامت نوزادان در برابر تبلیغات تجاری است. تبلیغ شیر مصنوعی، بطری و پستانک در مراکز عرضه، بهویژه داروخانهها، میتواند تصمیم خانوادهها را تحت تأثیر قرار دهد و موجب کاهش شیردهی شود؛ در حالی که شیر مادر بهترین انتخاب برای تغذیه شیرخوار است.
اجرای دقیق این کد، علاوه بر جلوگیری از تبلیغات مستقیم و غیرمستقیم، به حفظ اصول اخلاق حرفهای در نظام سلامت کمک میکند. در کنار نظارت قانونی، آموزش کارکنان داروخانهها، افزایش آگاهی عمومی و هدایت خانوادهها به سمت دریافت مشاوره تخصصی شیردهی، از مهمترین راهکارهای حمایت از این سیاست جهانی است.
ایمنا: اصفهان در زمینه ترویج تغذیه با شیر مادر چه جایگاهی در کشور دارد؟
فاضلیان: استان اصفهان طی سالهای گذشته عملکرد بسیار مطلوبی در این حوزه داشته است. بر اساس آخرین مطالعه کشوری که در سال ۱۳۹۶ انجام شد، میزان تغذیه انحصاری با شیر مادر تا پایان شش ماهگی در محدوده دانشگاه علوم پزشکی اصفهان ۶۵ درصد گزارش شد که حدود ۱۲ درصد بالاتر از میانگین کشوری و رتبه نخست کشور بود.
همچنین نتایج پژوهش انجامشده در دانشکده بهداشت اصفهان نشان میدهد این شاخص در سال ۱۴۰۲ به ۶۹.۳ درصد رسیده است که بیانگر روند رو به رشد، استمرار برنامههای آموزشی و اثربخشی اقدامات انجامشده در حوزه ترویج تغذیه با شیر مادر است.
راهبرد ما بر آموزش مستمر، نظارت علمی و توسعه خدمات تخصصی استوار است. در همین راستا، دورههای آموزشی و بازآموزی ویژه مشاوران شیردهی، پزشکان، ماماها و سایر کارکنان نظام سلامت به صورت منظم برگزار میشود و مراکز مشاوره شیردهی در سراسر استان نیز به طور مستمر مورد ارزیابی و پایش قرار میگیرند.
علاوه بر این، ۳۷ بیمارستان دوستدار کودک تحت پوشش دانشگاه به صورت دورهای ارزیابی میشوند، کمیتههای تخصصی ترویج تغذیه با شیر مادر با حضور گروههای زنان، زایمان و نوزادان برگزار میشود، همکاری با سازمانهای مردمنهاد برای حمایت از خانوادههای دارای چندقلو ادامه دارد و تأمین شیر مصنوعی یارانهای نیز صرفاً بر اساس دستورالعملهای کشوری برای نوزادان نیازمند انجام میشود.
ایمنا: شعار امسال بر حمایت همهجانبه از مادران تأکید دارد. این شعار چگونه به برنامههای عملیاتی تبدیل شده است؟
فاضلیان: امسال مجموعهای از برنامههای آموزشی، فرهنگی و اجرایی در سطح استان پیشبینی و اجرا شده است. برگزاری کارگاههای تخصصی برای مشاوران شیردهی، ارزیابی مجدد بیمارستانهای دوستدار کودک، بازدید از بانک شیر مادر بیمارستان الزهرا (س)، تهیه و توزیع اقلام آموزشی، تولید پیامهای اطلاعرسانی و موشنگرافی در بسترهای ارتباطی، انجام برنامههای رسانهای با حضور متخصصان و همچنین تقدیر از مادران اهداکننده شیر، بخشی از این اقدامات است.
همچنین با همکاری استانداری، صداوسیمای مرکز اصفهان، خیران و سایر دستگاههای همکار، تلاش کردهایم فرهنگ حمایت از مادران شیرده را تقویت کنیم و شعار هفته جهانی را از یک پیام تبلیغاتی به یک برنامه عملیاتی در بیمارستانها، مراکز جامع سلامت و شبکههای بهداشت استان تبدیل کنیم؛ زیرا اعتقاد داریم سرمایهگذاری امروز در حمایت از شیردهی، تضمینکننده سلامت نسل آینده خواهد بود.