به گزارش خبرگزاری ایمنا، نخستین لحظههای آغاز زندگی، سرشار از تجربههایی است که آثار آنها تا سالها در سلامت جسم و روان کودک باقی میماند. در میان همه این لحظههای ناب، آغوش مادر نخستین پناهگاه امن نوزاد و شیر مادر نخستین هدیهای است که طبیعت برای آغاز این مسیر شگفتانگیز در اختیار او قرار داده است؛ هدیهای که تنها یک ماده غذایی نیست، بلکه پیوندی از مهر، امنیت، آرامش و زندگی را با خود به همراه دارد.
سالها پژوهش علمی کنار تجربه نسلهای مختلف نشان داده است که شیر مادر، فراتر از یک انتخاب تغذیهای، بنیانی برای رشد سالم کودک و سرمایهای ارزشمند برای سلامت جامعه بهشمار میرود. تغذیه با شیر مادر، همزمان نیازهای جسمی، عاطفی و ایمنی نوزاد را پاسخ میدهد و رابطهای عمیق و ماندگار میان مادر و فرزند ایجاد میکند؛ رابطهای که از همان نخستین ساعتهای پس از تولد شکل میگیرد و آثار آن در سالهای بعد نیز ادامه مییابد.
با وجود آگاهی روزافزون درباره فواید بینظیر شیر مادر، هنوز بسیاری از خانوادهها با پرسشها و نگرانیهایی درباره شیردهی روبهرو هستند؛ از طبیعی بودن حجم شیر در روزهای نخست گرفته تا نحوه ادامه شیردهی پس از بازگشت مادر به محل کار، نگهداری صحیح شیر، مصرف دارو در دوران شیردهی و بسیاری از باورهایی که گاهی بدون پشتوانه علمی، موجب نگرانی والدین میشود.
واقعیت این است که موفقیت در شیردهی، تنها به توانایی جسمی مادر وابسته نیست، بلکه آگاهی، آموزش، حمایت خانواده، همراهی نظام سلامت و فراهم بودن شرایط مناسب در محیطهای اجتماعی و کاری، همگی در استمرار این مسیر نقش دارند و هرچه این حمایتها گستردهتر باشد، مادر با آرامش و اطمینان بیشتری میتواند این تجربه ارزشمند را ادامه دهد و نوزاد نیز از مزایای کمنظیر شیر مادر بهرهمند شود.
ترویج فرهنگ تغذیه با شیر مادر، تنها یک توصیه پزشکی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای سلامت نسل آینده است و افزایش آگاهی خانوادهها، اصلاح باورهای نادرست و پاسخ به دغدغههای رایج مادران، میتواند زمینهساز آغازی مطمئنتر برای زندگی کودکان و ارتقای سلامت جامعه باشد که با توجه به اهمیت این موضوع و نقش آگاهیبخشی در رفع دغدغههای مادران و خانوادهها، در گفتوگویی با مرجان جعفری، فوق تخصص نوزادان و عضو هیئت علمی دانشگاه علومپزشکی اصفهان، به بررسی مهمترین پرسشها درباره شیردهی، باورهای رایج، راهکارهای علمی برای موفقیت در تغذیه با شیر مادر و نقش خانواده و محیط کار در حمایت از مادران پرداختیم که مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
ایمنا: نخستین دقایق حیاتی پس از تولد که از آن تحت عنوان ساعت طلایی یاد میشود، چه جایگاه علمی در سرنوشت شیردهی دارد و تأکید بر تماس بیوقفه پوست با پوست نوزاد و مادر، بر پایه چه شواهدی است؟
جعفری: یکی از مهمترین و سرنوشتسازترین لحظات پس از تولد نوزاد، ساعت نخست زندگی او است؛ زمانی که در منابع علمی از آن با عنوان «ساعت طلایی» یاد میشود. تحقیقات متعدد و توصیههای سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد که اگر شیردهی در همین ساعت نخست آغاز شود، احتمال موفقیت تغذیه با شیر مادر در ماههای بعد به شکل قابل توجهی افزایش پیدا میکند و مادر و نوزاد مسیر بسیار بهتری را برای ادامه شیردهی طی خواهند کرد.
به همین دلیل در بیمارستانهای دوستدار کودک تلاش میشود، در صورتی که حال عمومی مادر و نوزاد مناسب باشد، بلافاصله پس از تولد تماس پوست با پوست میان آنها برقرار شود. این تماس نباید بدون ضرورت پزشکی قطع شود، زیرا علاوه بر آنکه باعث ایجاد احساس امنیت، آرامش و کاهش استرس نوزاد میشود، زمینه شکلگیری پیوند عاطفی عمیق میان مادر و فرزند را نیز فراهم میکند؛ پیوندی که آثار آن تنها به ساعات ابتدایی زندگی محدود نمیشود و در روند رشد جسمی و روانی کودک نیز اهمیت دارد.
از سوی دیگر، تماس پوست با پوست تنها یک ارتباط عاطفی نیست، بلکه از نظر فیزیولوژیک نیز نقش بسیار مهمی دارد. این تماس باعث تحریک ترشح هورمونهایی همچون اکسیتوسین و پرولاکتین در بدن مادر میشود که نقش اساسی در تولید و ترشح شیر دارند. هرچه این ارتباط زودتر برقرار شود و نوزاد در همان ساعت نخست زندگی تغذیه با شیر مادر را آغاز کند، احتمال تداوم تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه نخست زندگی بیشتر خواهد بود و مادر نیز از نظر حجم و تداوم تولید شیر، وضعیت مطلوبتری خواهد داشت.
بر همین اساس، توصیه علمی این است که نوزاد در شش ماه نخست زندگی تنها از شیر مادر تغذیه کند و پس از آن نیز همزمان با شروع غذای کمکی مناسب، شیردهی تا دو سالگی و حتی بیشتر ادامه یابد، زیرا شیر مادر همچنان بخش مهمی از نیازهای تغذیهای و ایمنی کودک را تأمین میکند.
ایمنا: آغوز چیست، چه فوایدی دارد و چگونه میتوان اطمینان داشت که حجم شیر مادر برای نوزاد کافی است؟
جعفری: این نگرانی در میان بسیاری از مادران، بهویژه مادرانی که نخستین تجربه زایمان را پشت سر میگذارند، دیده میشود. بسیاری تصور میکنند چون در روزهای ابتدایی حجم شیر کم است، نوزاد گرسنه میماند یا نیاز به شیر خشک پیدا میکند، در حالی که این تصور با واقعیت علمی مطابقت ندارد.
شیر اولیه مادر یا همان آغوز، اگرچه از نظر حجم کم است، اما متناسب با نیاز نوزاد تازه متولدشده تولید میشود. حجم آغوز در هر وعده حدود پنج تا هفت سیسی است و این مقدار با ظرفیت بسیار کوچک معده نوزاد در روزهای نخست زندگی تناسب دارد، بنابراین کم بودن حجم آغوز به هیچ عنوان به معنای ناکافی بودن آن نیست.
در واقع ارزش آغوز بیشتر از آنکه به حجم آن مربوط باشد، به کیفیت فوقالعاده آن وابسته است. آغوز سرشار از پروتئین، مواد ایمنیبخش و آنتیبادیهایی است که مانند نخستین واکسن طبیعی، از نوزاد در برابر بسیاری از عفونتها محافظت میکند و نقش بسیار مهمی در تقویت سیستم ایمنی او دارد و به همین دلیل از ارزشمندترین تغذیههای دوران نوزادی محسوب میشود و هیچ جایگزین صنعتی نمیتواند این ویژگیها را بهطور کامل تأمین کند.
از سوی دیگر، برای ارزیابی کافی بودن شیر مادر مهمترین معیار، وضعیت رشد و سلامت نوزاد است؛ اگر نوزاد شیر کافی دریافت کند، روزانه تعداد مناسبی پوشک خیس خواهد داشت، پس از دفع مکونیوم، مدفوع او به رنگ زرد و با قوام نرم و شل درمیآید، روند وزنگیری او طبیعی خواهد بود، هنگام شیر خوردن صدای بلع او قابل مشاهده یا شنیدن است و پس از پایان شیردهی، با آرامش به خواب میرود یا حالت رضایت از خود نشان میدهد.
مجموع این نشانهها بیانگر آن است که شیر مادر از نظر مقدار و کیفیت پاسخگوی نیاز نوزاد است و در چنین شرایطی جای نگرانی وجود ندارد، بنابراین مادران نباید فقط به دلیل کم بودن حجم آغوز یا احساس موضوعات دیگر تصور کنند حجم شیر برای نوزاد کافی نیست.
ایمنا: دفعات شیردهی و شناسایی علائم اولیه گرسنگی، چه نقشی در تثبیت تولید شیر ایفا میکند و چرا در الگوی صحیح شیردهی، گریه بهعنوان آخرین هشدار نوزاد و نه اولین علامت، تعریف میشود؟
جعفری: یکی از مهمترین عوامل موفقیت در شیردهی، تغذیه مکرر نوزاد است، برخلاف تصور برخی خانوادهها، تولید شیر مادر یک فرایند پویاست و هرچه نوزاد بیشتر و مؤثرتر از شیر مادر تغذیه کند، تحریک بیشتری برای تولید شیر ایجاد میشود و به همین دلیل در روزهای نخست پس از تولد توصیه میشود نوزاد هر دو تا سه ساعت یکبار از شیر مادر تغذیه کند؛ به عبارت دیگر، در طول شبانهروز حدود ۸ تا ۱۲ نوبت شیردهی انجام شود.
با بزرگتر شدن نوزاد بهویژه در ماههای بعد، ممکن است فاصله بین وعدههای شیردهی، بهخصوص در ساعات شب، کمی بیشتر شود و حتی به سه تا چهار ساعت برسد، اما در روزهای ابتدایی زندگی، شیردهی مکرر نقش بسیار مهمی در تثبیت تولید شیر و تأمین نیازهای تغذیهای نوزاد دارد.
نکته مهم دیگر این است که بسیاری از خانوادهها تصور میکنند هر زمان نوزاد گریه میکند، گرسنه است، در حالی که این باور صحیح نیست. در واقع گریه آخرین علامت گرسنگی است، نه اولین علامت آن. پیش از آنکه نوزاد به مرحله گریه برسد، علائم دیگری از خود نشان میدهد؛ از جمله چرخاندن سر به اطراف برای جستوجوی مادر، بردن دستها به سمت دهان، مکیدن انگشتان، باز و بسته کردن دهان، ایجاد صداهای آرام یا بیقراری خفیف.
اگر مادر این نشانههای اولیه را بشناسد، میتواند پیش از آنکه نوزاد بیقرار یا گریان شود، شیردهی را آغاز کند. این موضوع باعث میشود نوزاد با آرامش بیشتری شیر بخورد و مادر نیز تجربه موفقتری داشته باشد.
در عین حال باید توجه داشت که گریه همیشه نشانه گرسنگی نیست. ممکن است نوزاد به دلیل خیس بودن پوشک، گرم یا سرد بودن محیط، احساس ناراحتی، دلدردهای شایع دوران نوزادی، بیماری یا عوامل دیگری گریه کند، بنابراین لازم است والدین پیش از آنکه هر گریهای را به گرسنگی نسبت دهند، سایر علتهای احتمالی را نیز بررسی کنند.
از سوی دیگر، آرامش و اعتماد مادر به توانایی بدن خود نیز نقش مهمی در موفقیت شیردهی دارد. اضطراب، نگرانی و تصور ناکافی بودن شیر میتواند روند شیردهی را دشوار کند، در حالی که در بیشتر موارد بدن مادر توانایی کامل برای تأمین نیاز تغذیهای نوزاد را دارد. آگاهی از طبیعی بودن حجم آغوز، شناخت نشانههای واقعی سیر شدن نوزاد، رعایت دفعات مناسب شیردهی و پرهیز از قضاوت بر اساس گریه نوزاد، کمک میکند با آرامش و اطمینان بیشتری تغذیه نوزاد با شیر مادر انجام شود.
ایمنا: آیا بازگشت مادران شاغل به محیط کار، میزان تداوم شیردهی را با مخاطره مواجه میسازد و بسته حمایتی جامع شامل برنامهریزی فردی، ایجاد زیرساختهای لازم در محیط کار، حمایت قانونی و همراهی خانواده، چگونه از توقف این روند جلوگیری میکند؟
جعفری: یکی از دغدغههای مهم مادران پس از پایان مرخصی زایمان، بازگشت به محیط کار و نگرانی درباره ادامه شیردهی است. بسیاری از مادران تصور میکنند با شروع دوباره فعالیت شغلی، ناچارند شیردهی را متوقف کنند یا به شیر خشک روی بیاورند، در حالی که اصل مشکل، شاغل بودن مادر نیست، بلکه کمبود زمان، نبود امکانات مناسب و حمایت ناکافی از مادران است.
اگر برنامهریزی مناسبی انجام شود، مادر میتواند هم نقش حرفهای و اجتماعی خود را ادامه دهد و هم تغذیه فرزندش با شیر مادر را حفظ کند. یکی از مهمترین توصیهها این است که نوزاد پیش از خروج مادر از منزل به صورت مستقیم تغذیه از شیر مادر داشته باشد و مادر پس از بازگشت نیز بهسرعت دوباره شیردهی مستقیم را انجام دهد. این کار علاوه بر تأمین نیاز نوزاد، به حفظ ارتباط عاطفی میان مادر و کودک و تحریک تولید شیر نیز کمک میکند.
در فاصلهای که مادر در محل کار حضور دارد، لازم است در زمانهای مشخص شیر برای تغذیه نوزاد کنار گذاشته شود تا تولید شیر کاهش پیدا نکند و در عین حال، شیر کافی برای تغذیه نوزاد در اختیار فردی که از کودک مراقبت میکند، قرار گیرد، همچنین زمانی که مادر در منزل حضور دارد، بهتر است تا حد امکان شیردهی مستقیم و مکرر ادامه یابد.
در کنار برنامهریزی مادر، حمایت محیط کار نیز اهمیت زیادی دارد. استفاده از مرخصیهای قانونی، ساعت شیردهی و سایر تسهیلات حمایتی که برای مادران در نظر گرفته شده است، میتواند نقش مهمی در ادامه موفق شیردهی داشته باشد، همچنین نباید نقش خانواده را نادیده گرفت. حمایت همسر و سایر اعضای خانواده در انجام مسئولیتهای خانه، مراقبت از نوزاد و ایجاد آرامش برای مادر، تأثیر مستقیمی بر موفقیت شیردهی دارد.
زمانی که مادر احساس کند اطرافیان او را همراهی میکنند، آرامش روانی بیشتری خواهد داشت و این آرامش، اعتماد به نفس او را افزایش میدهد و به طور مستقیم موجب بهبود ترشح شیر و تداوم شیردهی میشود. در مجموع باید تأکید کرد که اشتغال، به خودی خود مانعی برای شیردهی نیست و آنچه موفقیت مادران شاغل را تضمین میکند، برنامهریزی صحیح، آگاهی، حمایت خانواده و فراهم بودن امکانات لازم در محیط کار است.
ایمنا: پروتکل علمی نگهداری شیر مادر در یخچال یا فریز و گرمایش مجدد آن چیست و کدام اصول بهداشتی باید رعایت شود تا خواص ایمنیبخشی و ارزش تغذیهای این ماده ارزشمند حفظ شود؟
جعفری: یکی از موضوعات مهم بهویژه برای مادران شاغل، آشنایی با روش صحیح نگهداری و مصرف شیر مادر است. رعایت این اصول موجب میشود شیر بدون کاهش ارزش غذایی و ایمنی، در اختیار نوزاد قرار گیرد و مادر نیز با اطمینان بیشتری بتواند شیردهی را ادامه دهد. شیر مادر باید در ظرفی تمیز، دربسته و مخصوص نگهداری مواد غذایی ریخته شود.
استفاده از ظروف مناسب و رعایت بهداشت در این مرحله اهمیت زیادی دارد، زیرا شیر مادر یک ماده غذایی ارزشمند است و باید در شرایط مناسب نگهداری شود. اگر دمای محیط خیلی بالا نباشد، شیر مادر میتواند حدود سه تا چهار ساعت در دمای اتاق باقی بماند. در صورت قرار گرفتن در یخچال نیز تا چند روز قابلیت نگهداری دارد و بدون کاهش ارزش غذایی قابل استفاده است.
در واقع مادران میتوانند با برنامهریزی مناسب، شیر مورد نیاز نوزاد را برای ساعاتی که در کنار او نیستند، از قبل آماده کنند و اگر مادر قصد فریز کردن شیر را دارد، بهتر است شیر در طول یک شبانهروز ابتدا همدما شود و سپس در پایان روز داخل ظرف مخصوص فریز نگهداری شوند، همچنین ثبت تاریخ شیر روی ظرف اهمیت زیادی دارد تا هنگام مصرف، ابتدا از شیرهایی استفاده شود که زودتر فریز شده است.
برای استفاده از شیر فریز شده نیز لازم است ابتدا شیر بهآرامی در یخچال یا در دمای معمولی محیط از حالت انجماد خارج شود. استفاده از مایکروویو برای گرم کردن شیر مادر توصیه نمیشود، زیرا ممکن است بخشی از ترکیبات ارزشمند و مواد ایمنیبخش آن را از بین ببرد، همچنین بهتر است فقط همان مقدار مورد نیاز نوزاد گرم شود و از گرم کردن مکرر شیر یا نگهداری مجدد شیر گرمشده خودداری شود.
نکته مهم دیگر این است که هر قطره شیر مادر ارزشمند است و نباید بدون دلیل دور ریخته شود، زیرا این شیر بهترین، کاملترین و طبیعیترین تغذیه برای رشد، تکامل و تقویت سیستم ایمنی نوزاد به شمار میرود.
ایمنا: باور عمومی مبنی بر ضرورت قطع شیردهی بهدنبال مصرف هر نوع دارو، تا چه میزان با واقعیتهای پزشکی همخوانی دارد و مادران برای مصرف ایمن داروها چه الزاماتی را باید رعایت کنند؟
جعفری: یکی از باورهای نادرست و در عین حال رایج این است که هر مادری به محض مصرف یک دارو باید شیردهی را متوقف کند. این تصور باعث میشود برخی مادران بدون مشورت با پزشک، یا داروی خود را قطع کنند و سلامتشان به خطر بیفتد یا به اشتباه شیردهی را متوقف کنند و نوزاد را از فواید شیر مادر محروم سازند.
در حقیقت، بیشتر داروهایی که مادران در دوران شیردهی مصرف میکنند، با شیردهی منافاتی ندارند. مقدار بسیار اندکی از این داروها وارد شیر مادر میشود و در بیشتر موارد این میزان آنقدر ناچیز است که هیچ آسیبی برای نوزاد ایجاد نمیکند، البته این موضوع به معنای مصرف خودسرانه دارو نیست.
هر دارویی باید با تجویز پزشک و تنها در صورت وجود نیاز واقعی مصرف شود، همچنین مادران باید هنگام مراجعه به پزشک یا داروساز، اطلاع دهند که در دوران شیردهی هستند تا مناسبترین دارو با کمترین میزان انتقال به شیر برای آنها انتخاب شود. در بیستر موارد، بسیاری از داروهای رایج همچون مسکنها و بیشتر آنتیبیوتیکها با شیردهی سازگار هستند و نیازی به قطع شیردهی وجود ندارد.
تنها تعداد محدودی از داروهای خاص همچون بعضی داروهای شیمیدرمانی یا داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی، ممکن است نیازمند قطع موقت یا دائمی شیردهی باشند که تصمیمگیری درباره آن نیز باید فقط توسط پزشک انجام شود، بنابراین توصیه میشود مادران نه داروی خود را خودسرانه قطع کنند و نه بدون نظر پزشک شیردهی را متوقف سازند. سلامت مادر بخش مهمی از سلامت نوزاد است و درمان مناسب بیماریهای مادر نیز بخشی از مراقبت صحیح از کودک محسوب میشود.
نظر شما