به گزارش خبرگزاری ایمنا، اسلام با نگاهی متفاوت به جایگاه انسان، کرامت او را به عنوان یکی از اساسیترین ارزشهای الهی معرفی کرد و در این نگرش، انسان صرفنظر از جایگاه، قومیت و ویژگیهای فردی، دارای منزلتی است که باید مورد احترام قرار گیرد و هیچ عاملی نباید این شأن و ارزش ذاتی را خدشهدار کند، همین نگاه، بنیان بسیاری از آموزههای اخلاقی، اجتماعی و حقوقی اسلام را شکل داده است.
حقوق بشر اسلامی نیز بر پایه همین جهانبینی، مجموعهای از حقوق و مسئولیتها را در کنار یکدیگر ترسیم میکند؛ حقوقی که هدف آن، حفظ عزت انسان، گسترش عدالت، تقویت امنیت و ایجاد جامعهای بر پایه احترام متقابل است. در این چارچوب، انسان نه تنها از حقوق مشخصی برخوردار است، بلکه در برابر دیگران نیز مسئولیتهایی دارد که ضامن پایداری روابط انسانی و اجتماعی خواهد بود.
آنچه نگاه اسلام به حقوق بشر را متمایز میسازد، پیوند عمیق میان کرامت انسانی و ارزشهای اخلاقی است. در این نگرش، عدالت، آزادی، همدلی، نوعدوستی و رعایت حقوق دیگران، مفاهیمی جدا از یکدیگر نیستند، بلکه حلقههای زنجیرهای هستند که در کنار هم، جامعهای پویا، آرام و برخوردار از اعتماد اجتماعی را شکل میدهند.
امروزه نیز توجه به ظرفیتهای حقوق بشر اسلامی میتواند زمینهای برای تقویت فرهنگ احترام، گفتوگو و همزیستی فراهم آورد. هرچه جامعه بیش از پیش بر محور کرامت انسان حرکت کند، فرصتهای بیشتری برای رشد، مشارکت، آرامش و توسعه همهجانبه فراهم خواهد شد؛ مسیری که اسلام از آغاز، آن را یکی از ارزشمندترین راههای تعالی انسان معرفی کرده است.
کرامت انسانی و حقوق شهروندی در پرتوی آموزههای اسلامی و قانون
ریحانه بختآور، حقوقدان و پژوهشگر حوزه حقوق جزا و جرمشناسی با بیان اینکه کرامت انسانی یکی از مفاهیمی است که میتواند نقطه اتصال میان ارزشهای اخلاقی، آموزههای دینی و اصول حقوقی باشد، به خبرنگار ایمنا میگوید: در اندیشه اسلامی، انسان دارای منزلت و ارزش ویژهای است و رعایت حقوق او از اهمیت فراوانی برخوردار است. این نگاه در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران نیز در قالب اصول متعددی از قانون اساسی بازتاب یافته است و از این منظر، حقوق بشر اسلامی را میتوان رویکردی دانست که در آن حفظ شخصیت انسان، عدالت، آزادیهای مشروع و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و هدف نهایی آن، فراهم شدن شرایط زندگی شایسته برای انسان است.
وی با بیان اینکه یکی از اصول مهم در این زمینه، اصل ۲۰ قانون اساسی است که مقرر میکند همه افراد ملت اعم از زن و مرد یکسان در حمایت قانون قرار دارند و از حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با رعایت موازین قانونی برخوردارند، میافزاید: این اصل جایگاه مهمی در بحث حقوق شهروندی دارد، زیرا حمایت قانونی از حقوق انسانها را بهعنوان یک اصل عمومی مطرح میکند، همچنین اصل ۱۹ قانون اساسی بر برخورداری افراد ملت ایران از حقوق مساوی تأکید دارد و تفاوتهای قومی، نژادی و زبانی را موجب امتیاز نمیداند و این موضوعی است که میتواند به تقویت همبستگی و وحدت اجتماعی کمک کند.
حقوقدان و پژوهشگر حوزه حقوق جزا و جرمشناسی با اشاره به اینکه کرامت انسانی همچنین با آزادی اندیشه و بیان ارتباط نزدیکی دارد، تصریح میکند: اصل ۲۳ قانون اساسی تفتیش عقاید را ممنوع اعلام کرده و اصل ۲۴ نیز آزادی مطبوعات و نشریات را در چارچوب مقرر قانونی به رسمیت میشناسد و این اصول نشان میدهند که در ساختار حقوقی کشور، برای حوزههای فکری و اجتماعی انسان نیز جایگاه مشخصی در نظر گرفته شده است. رعایت این حقوق، در کنار مسئولیتپذیری و احترام به حقوق دیگران، میتواند فضای مناسبی برای گفتوگو، تبادل اندیشه و رشد فرهنگی جامعه ایجاد کند.
کرامت انسانی در چارچوب حقوق بشر اسلامی، مفهومی گسترده است
بختآور با اشاره به اینکه حمایت از خانواده و توجه به زندگی اجتماعی نیز از جلوههای مهم کرامت انسانی است، ادامه میدهد: اصل ۱۰ قانون اساسی، خانواده را واحد بنیادی جامعه اسلامی معرفی میکند و بر لزوم آسان کردن تشکیل خانواده و استواری روابط خانوادگی تأکید دارد. در نگاه حقوق بشر اسلامی نیز خانواده جایگاهی اساسی دارد و در اعلامیه حقوق بشر اسلامی نیز حمایت از خانواده و حقوق کودکان مورد توجه قرار گرفته است و این رویکرد نشان میدهد که کرامت انسانی علاوه بر حقوق فردی، در روابط خانوادگی و اجتماعی نیز معنا پیدا میکند و حمایت از اعضای خانواده میتواند به سلامت و پایداری جامعه کمک کند.
وی با بیان اینکه از سوی دیگر، کرامت انسانی با حق برخورداری از دانش، کار و پیشرفت نیز ارتباط دارد، میگوید: در اعلامیه حقوق بشر اسلامی، آموزش بهعنوان حقی اساسی مورد توجه قرار گرفته و بر اهمیت فراهم کردن فرصتهای آموزشی تأکید شده است، همچنین حق کار و برخورداری از دستمزد عادلانه از موضوعات مورد توجه این سند است. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز اصولی مانند اصل ۲۸ درباره حق انتخاب شغل و اصل ۳۰ درباره حق آموزش و پرورش رایگان، نشاندهنده اهمیت رشد علمی و اقتصادی افراد در زندگی اجتماعی است. چنین حقوقی میتواند زمینه توانمندسازی انسان و افزایش مشارکت او در پیشرفت جامعه را فراهم کند.
حقوقدان و پژوهشگر حوزه حقوق جزا و جرمشناسی اضافه میکند: کرامت انسانی در چارچوب حقوق بشر اسلامی، مفهومی گسترده است که از احترام به شخصیت انسان آغاز میشود و حوزههایی همچون عدالت، امنیت، آزادیهای مشروع، خانواده، آموزش، اشتغال و تأمین اجتماعی را نیز دربرمیگیرد. اصول مختلف قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و مفاد اعلامیه حقوق بشر اسلامی، هر یک از زاویهای به حمایت از این ارزشها پرداختهاند و هنگامی که این اصول در زندگی اجتماعی با فرهنگ احترام، اخلاق و مسئولیتپذیری همراه شوند، میتوانند زمینهساز جامعهای باشند که در آن افراد ضمن برخورداری از حقوق خود، به حقوق دیگران نیز احترام بگذارند و کرامت انسان بهعنوان یک ارزش اساسی در روابط فردی و اجتماعی حفظ شود.
اسلام؛ پرچمدار پاسداشت کرامت انسان
زهرا عالیپور، حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه موضوع حقوق بشر یکی از مهمترین مباحثی است که در دنیای امروز مورد توجه قرار دارد، زیرا کیفیت زندگی انسانها تا حد زیادی به میزان احترام به حقوق، آزادیها و ارزشهای آنها وابسته است، به خبرنگار ایمنا میگوید: در اندیشه اسلامی نیز انسان موجودی دارای شأن و منزلت ویژه معرفی شده و کرامت او جایگاه مهمی در آموزههای دینی دارد. بر این اساس، حقوق بشر اسلامی بر مجموعهای از اصول اخلاقی و انسانی استوار است که هدف آن فراهم کردن شرایط مناسب برای رشد شخصیت انسان و ایجاد جامعهای بر پایه عدالت و احترام است.
وی با بیان اینکه در این دیدگاه، کرامت انسانی مفهومی گسترده دارد و تنها به یک جنبه از زندگی انسان محدود نمیشود، میافزاید: انسان شایسته آن است که از امنیت، احترام، آرامش و امکان رشد و شکوفایی برخوردار باشد. توجه به این اصول باعث میشود که افراد جامعه نسبت به یکدیگر احساس مسئولیت بیشتری داشته باشند و از رفتارهایی که موجب آسیب، تحقیر یا تضییع حقوق دیگران میشود، دوری کنند، بنابراین کرامت انسانی میتواند مبنایی ارزشمند برای شکلگیری روابط سالم میان افراد باشد.
حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق با اشاره به اینکه یکی دیگر از ویژگیهای مهم حقوق بشر اسلامی، توجه به اهمیت خانواده و جامعه در کنار حقوق فردی است، تصریح میکند: انسان موجودی اجتماعی است و زندگی او با دیگران پیوندی عمیق دارد، از این رو حفظ حقوق فردی در کنار تقویت مسئولیتهای اجتماعی اهمیت فراوانی پیدا میکند. کمک به دیگران، حمایت از افراد نیازمند، احترام به سالمندان و توجه به کودکان و افراد آسیبپذیر، نمونههایی از ارزشهایی هستند که میتوانند روحیه همدلی و نوعدوستی را در جامعه تقویت کنند.
کرامت انسانی در نگاه اسلامی پایهای برای ساختن جامعهای است که در آن ارزش انسانها مورد توجه قرار گیرد
عالیپور با بیان اینکه احترام به تفاوتهای میان انسانها نیز میتواند از جلوههای مهم کرامت انسانی باشد، ادامه میدهد: افراد ممکن است از نظر فرهنگ، زبان، تواناییها یا شرایط زندگی با یکدیگر متفاوت باشند، اما این تفاوتها نباید موجب از بین رفتن احترام متقابل شود. نگاه انسانی و اخلاقی به دیگران کمک میکند تا افراد با وجود تفاوتها، در کنار یکدیگر زندگی کنند و با گفتوگو، همکاری و درک متقابل، زمینه پیشرفت جامعه را فراهم آورند.
وی میگوید: حقوق بشر اسلامی بر اهمیت اخلاق در کنار قانون تأکید دارد و رعایت حقوق دیگران تنها زمانی پایدار خواهد بود که احترام به انسان به باور درونی و فرهنگی تبدیل شود. اگر افراد در زندگی روزمره خود اصولی مانند راستگویی، انصاف، مهربانی، امانتداری و گذشت را رعایت کنند، بسیاری از مشکلات اجتماعی کاهش پیدا میکند. در چنین شرایطی، جامعه علاوه بر برخورداری از نظم و قانون، از سرمایهای ارزشمند به نام اعتماد و همدلی نیز بهرهمند خواهد شد.
حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق با اشاره به اینکه کرامت انسانی در نگاه اسلامی میتواند پایهای برای ساختن جامعهای باشد که در آن ارزش انسانها مورد توجه قرار گیرد و حقوق افراد همراه با مسئولیتهای اخلاقی آنان معنا پیدا کند، اضافه میکند: تأکید بر عدالت، احترام، محبت، همبستگی و حمایت از حقوق انسانها، چشماندازی مثبت برای زندگی اجتماعی ترسیم میکند و توجه به این اصول میتواند به افزایش آرامش، تقویت روابط انسانی و ایجاد محیطی کمک کند که در آن هر فرد احساس کند دارای ارزش و جایگاهی شایسته احترام است.
حقوق بشر اسلامی، بیش از آنکه فقط مجموعهای از قواعد و احکام باشد، بازتاب نگاهی عمیق به ارزش و منزلت انسان است. در این نگرش، کرامت انسانی محور تمام روابط فردی و اجتماعی قرار میگیرد و احترام به انسان، زمینهساز تحقق عدالت، آرامش و همبستگی در جامعه خواهد بود.
تأکید اسلام بر حفظ حقوق انسان، نشاندهنده اهمیت جایگاه والای بشر در نظام آفرینش است. از این منظر، جامعهای موفقتر خواهد بود که ارزشهای انسانی را در متن تصمیمگیریها، رفتارهای اجتماعی و تعاملات روزمره خود جاری کند و کرامت افراد را سرمایهای ارزشمند برای پیشرفت بداند.
بیتردید گسترش فرهنگ احترام به حقوق انسان، در کنار مسئولیتپذیری و اخلاقمداری، میتواند مسیر دستیابی به جامعهای عادلانه، امن و امیدبخش را هموار کند. حقوق بشر اسلامی نیز با تکیه بر همین اصول، ظرفیت آن را دارد که زمینهساز همزیستی، تفاهم و تقویت سرمایههای انسانی در جوامع باشد.
کرامت انسانی در اندیشه اسلام، تنها یک مفهوم اخلاقی یا حقوقی نیست، بلکه راهبردی برای ساختن آیندهای روشنتر است؛ آیندهای که در آن انسان با حفظ عزت، آزادی مسئولانه و برخورداری از حقوق مشروع خود، در مسیر رشد، آرامش و تعالی گام برمیدارد و جامعه نیز از ثمرات این نگاه متعالی بهرهمند میشود.
نظر شما