به گزارش خبرگزاری ایمنا، آنتیبیوتیکها یکی از بزرگترین دستاوردهای پزشکی نوین در قرن گذشته بهشمار میروند و نقش تعیینکنندهای در کنترل عفونتهای باکتریایی، کاهش مرگومیر ناشی از بیماریهای عفونی و امکانپذیر شدن بسیاری از درمانهای پیشرفته پزشکی داشتهاند؛ اما افزایش مصرف غیرمنطقی و گسترده این داروها، در کنار توانایی بالای باکتریها برای سازگاری و تغییرات ژنتیکی، موجب شکلگیری یکی از جدیترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان شده است؛ پدیدهای که با عنوان «مقاومت آنتیبیوتیکی» شناخته میشود.
مقاومت آنتیبیوتیکی زمانی رخ میدهد که باکتریها بر اثر جهشهای ژنتیکی یا دریافت ژنهای مقاومت از سایر باکتریها، توانایی مقابله با داروهایی را پیدا میکنند که پیشتر قادر به مهار یا نابودی آنها بودهاند. در چنین شرایطی، عفونتهای معمولی میتوانند به بیماریهای پیچیدهتر و دشوارتر برای درمان تبدیل شوند و حتی درمانهای پیشرفتهای مانند جراحیهای بزرگ، پیوند اعضا، مراقبتهای ویژه و شیمیدرمانی که وابستگی زیادی به کنترل عفونت دارند، با خطرات بیشتری روبهرو شوند.
بر اساس گزارشهای سازمان جهانی بهداشت، مقاومت میکروبی یکی از مهمترین چالشهای سلامت در قرن بیستویکم است؛ چراکه کاهش اثربخشی آنتیبیوتیکها میتواند هزینههای درمان را افزایش دهد، مدت بستری بیماران را طولانیتر کند و فشار بیشتری بر نظامهای سلامت وارد آورد.
این مسئله تنها به مراکز درمانی محدود نیست؛ بلکه ارتباط نزدیک میان سلامت انسان، حیوان و محیط زیست موجب شده است مصرف آنتیبیوتیک در دامپروری و کشاورزی، ورود باقیمانده داروها به منابع آبی و انتشار باکتریهای مقاوم در محیط نیز به بخش مهمی از چرخه گسترش این بحران تبدیل شود.
در ایران نیز همچون بسیاری از کشورهای جهان، مصرف نامناسب آنتیبیوتیکها، خوددرمانی و استفاده غیرضروری از این داروها از عوامل مؤثر بر افزایش مقاومت باکتریایی محسوب میشود. کنترل این روند نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ شامل تجویز منطقی دارو، بهبود نظام تشخیص، نظارت بر مصرف، آموزش عمومی و اجرای رویکرد «سلامت واحد» است.
از دست رفتن اثربخشی آنتیبیوتیکها؛ تهدیدی برای پزشکی مدرن
شیرین مرادخانی، دکترای تخصصی فارماکوگنوزی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به پیامدهای مقاومت آنتیبیوتیکی اظهار کرد: با ظهور باکتریهای فوقمقاوم، در حال از دست دادن سلاحهای مؤثر خود علیه عفونتهای رایج هستیم. بدون وجود آنتیبیوتیکهای مؤثر، اعمال جراحی ساده، شیمیدرمانی و پیوند اعضا که با تضعیف سیستم ایمنی همراه هستند، میتوانند به فرآیندهایی بسیار پرخطر تبدیل شوند.
وی افزود: مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها باعث از بین رفتن باکتریهای مفید بدن شده و شرایطی ایجاد میکند که باکتریهای بیماریزا فرصت بیشتری برای بقا و ایجاد تغییرات ژنتیکی پیدا کنند و در برابر داروها مقاوم شوند.
این دکترای تخصصی فارماکوگنوزی ادامه داد: استفاده از آنتیبیوتیکها در کشاورزی و دامپروری نیز موجب ورود باقیمانده این داروها به زنجیره غذایی و محیط زیست میشود و مدیریت نامناسب پسماندها میتواند این چرخه را تشدید کند.
مرادخانی با اشاره به عوارض مصرف نادرست آنتیبیوتیکها گفت: بسیاری از بیماریها مانند سرماخوردگی منشأ ویروسی دارند و آنتیبیوتیکها هیچ اثری بر ویروسها ندارند. مصرف خودسرانه این داروها در چنین شرایطی نهتنها موجب بهبود بیماری نمیشود، بلکه با از بین بردن باکتریهای حساس، زمینه را برای افزایش باکتریهای مقاوم فراهم میکند.
وی تصریح کرد: مقاومت آنتیبیوتیکی مرز و مکان خاصی ندارد و یک چالش جهانی محسوب میشود، اما بیمارستانها به دلیل تمرکز بیماران بدحال، مصرف گسترده آنتیبیوتیکها، وجود بخشهای مراقبت ویژه و استفاده از تجهیزات تهاجمی، یکی از مهمترین کانونهای ایجاد و انتشار باکتریهای مقاوم هستند.
این متخصص حوزه دارویی بیان کرد: باکتریهای مقاوم میتوانند از طریق تماسهای اجتماعی، آب و فاضلاب به سطح جامعه منتقل شوند؛ بنابراین مقاومت آنتیبیوتیکی تنها محدود به محیطهای درمانی نیست و سلامت عمومی را تحت تأثیر قرار میدهد.
وی درباره مهمترین باکتریهای مقاوم در سطح جهان گفت: گروهی از باکتریها تحت عنوان ESKAPE بیشترین نگرانی را در زمینه مقاومت دارویی ایجاد کردهاند که شامل انتروکوکوس فاسیوم، استافیلوکوکوس اورئوس، کلبسیلا پنومونیه، اسینتوباکتر بومانی، سودوموناس آئروژینوزا و گونههای انتروباکتر هستند.
افزایش طول دوره درمان و هزینههای سلامت
مرادخانی با اشاره به پیامدهای مقاومت آنتیبیوتیکی بیان کرد: از دست رفتن اثربخشی درمان، یکی از مهمترین عوارض این پدیده است؛ به این معنا که درمان عفونتها طولانیتر میشود، کنترل عفونت در بیمارستانها دشوارتر خواهد شد و احتمال بروز عوارض افزایش پیدا میکند.
وی افزود: هزینههای بستری بیماران مبتلا به عفونتهای مقاوم میتواند حدود دو تا سه برابر بیشتر از عفونتهای حساس به دارو باشد.
این دکترای تخصصی فارماکوگنوزی درباره سازوکار ایجاد مقاومت در باکتریها توضیح داد: مقاومت آنتیبیوتیکی عمدتاً از طریق دو مکانیسم ژنتیکی شامل جهش و انتقال افقی ژن ایجاد میشود.
وی ادامه داد: در جهش خودبهخودی، تغییراتی در ساختار DNA باکتری ایجاد میشود که میتواند باعث تغییر هدف دارو، کاهش نفوذ آنتیبیوتیک به داخل سلول باکتری یا افزایش توانایی باکتری برای مقابله با دارو شود.
مرادخانی گفت: در انتقال افقی ژن نیز ژنهای مقاومت از طریق عناصر ژنتیکی مانند پلاسمیدها میان باکتریها منتقل میشوند و یک باکتری مقاوم میتواند ویژگی مقاومت را به سایر باکتریها انتقال دهد.
وی خاطرنشان کرد: اگرچه بازگشت حساسیت باکتریها به آنتیبیوتیکها بسیار کند و غیرقابل تضمین است، اما با مدیریت صحیح مصرف این داروها میتوان روند افزایش مقاومت را کنترل کرد.
مرادخانی با اشاره به اهمیت رویکرد «سلامت واحد» اظهار کرد: سلامت انسان، حیوانات و محیط زیست به یکدیگر وابسته است و کنترل مقاومت آنتیبیوتیکی تنها با اصلاح نسخهنویسی پزشکان امکانپذیر نیست.
وی افزود: مدیریت مصرف آنتیبیوتیک در دامپروری، کشاورزی، زنجیره غذایی و همچنین کنترل ورود داروها به محیط زیست باید همزمان مورد توجه قرار گیرد.
این متخصص حوزه دارویی بیان کرد: فاضلابهای حاوی باقیمانده آنتیبیوتیکها در صورت ورود به منابع آبی، باعث قرار گرفتن باکتریها در معرض فشار دارویی و ایجاد مقاومت میشوند و این باکتریها میتوانند از طریق آبهای کشاورزی و زنجیره غذایی دوباره به انسان منتقل شوند.
کاهش سرمایهگذاری برای تولید آنتیبیوتیکهای جدید
مرادخانی درباره روند تولید داروهای جدید گفت: کشف آنتیبیوتیکهای جدید فرآیندی بسیار هزینهبر و زمانبر است و از دهه ۱۹۸۰ میلادی به دلیل سودآوری پایینتر این حوزه، تمایل بسیاری از شرکتهای دارویی برای سرمایهگذاری در این زمینه کاهش یافته است.
وی با تأکید بر ضرورت اصلاح الگوی مصرف آنتیبیوتیکها گفت: هیچ فردی نباید بدون نسخه پزشک آنتیبیوتیک مصرف کند. همچنین دوره درمان باید کامل شود، حتی اگر علائم بیماری زودتر کاهش پیدا کند.
مرادخانی ادامه داد: پرهیز از مصرف غیرضروری آنتیبیوتیک در عفونتهای غیرباکتریایی، رعایت اصول بهداشت، آموزش عمومی، بهبود روشهای تشخیص بیماری، تجویز و مصرف منطقی داروها و نظارت بر فروش آنتیبیوتیکها از مهمترین اقدامات برای کنترل این بحران است.
این دکترای تخصصی فارماکوگنوزی گفت: بر اساس پیشبینیها، اگر روند فعلی مصرف نامناسب آنتیبیوتیکها ادامه پیدا کند، تا سال ۲۰۵۰ میلادی مرگومیر ناشی از مقاومت آنتیبیوتیکی ممکن است به حدود ۱۰ میلیون نفر در سال برسد.
وی افزود: در سال ۲۰۱۹ میلادی، حدود ۱.۲۷ میلیون مرگ بهطور مستقیم با مقاومت آنتیبیوتیکی مرتبط بوده است و ادامه این روند میتواند درمانهای پزشکی نوین مانند جراحیها و اقدامات تهاجمی را با خطر بیشتری روبهرو کند.
مرادخانی با اشاره به شرایط ایران اظهار کرد: ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای جهان با چالش مقاومت آنتیبیوتیکی مواجه است، اما مصرف بالای خودسرانه آنتیبیوتیکها سبب شده است در برخی گونههای باکتریایی و برخی سویهها با نرخ مقاومت قابل توجهی روبهرو باشیم.
وی تأکید کرد: نظارت بر مصرف، کاهش مصرف خودسرانه، استفاده منطقی از آنتیبیوتیکها، بهبود تشخیص، قانونگذاری مناسب و همکاریهای بینالمللی میتواند در کنترل این بحران مؤثر باشد.
این متخصص حوزه دارویی خاطرنشان کرد: اگر برنامههای مدیریت مصرف آنتیبیوتیک بهدرستی اجرا شود و مصرف غیرضروری این داروها حتی حدود ۳۰ درصد کاهش پیدا کند، میتوان گام مؤثری در کنترل مقاومت آنتیبیوتیکی برداشت.
وی گفت: بخشهای مراقبت ویژه و جراحی به دلیل استفاده از تجهیزات تهاجمی و حضور بیماران با سیستم ایمنی ضعیف، بیشترین میزان بروز عفونتهای مقاوم را دارند و محیط زیست نیز بهعنوان یک مخزن مهم، نقش قابل توجهی در چرخه انتقال مقاومت ایفا میکند.
به گزارش ایمنا، مقاومت آنتیبیوتیکی تهدیدی نیست که تنها متوجه بیمارستانها یا نظام درمان باشد؛ این پدیده نتیجه رفتارهای انسانی، الگوی مصرف دارو، فعالیتهای کشاورزی و وضعیت محیط زیست است.
حفظ اثربخشی آنتیبیوتیکها نیازمند مسئولیتی مشترک میان پزشکان، بیماران، مسئولان سلامت و جامعه است و هر مصرف درست امروز، میتواند از شکلگیری یک عفونت غیرقابل درمان در آینده جلوگیری کند؛ چراکه آنتیبیوتیکها میراثی پزشکی هستند که حفظ آنها برای نسلهای آینده ضروری است.
نظر شما