به گزارش خبرگزاری ایمنا، شهرهای تاریخی زمانی زنده میهمچون که گذشته آنها در زندگی امروز جریان داشته باشد. بناهای ارزشمند و خانههای تاریخی، تنها یادگارهایی از یک دوره معماری یا سبک زندگی نیستند، بلکه بخشی از هویت، حافظه جمعی و روایت فرهنگی شهرها بهشمار میروند؛ سرمایههایی که اگر از چرخه زندگی خارج شوند، به مرور زمان در معرض فرسودگی، فراموشی و نابودی قرار میگیرند، از همینرو رویکردهای نوین حفاظت از میراث فرهنگی در جهان، دیگر تنها بر مرمت کالبدی بناها استوار نیست، بلکه بر احیای آنها از طریق تعریف کاربریهای متناسب و بازگرداندنشان به متن زندگی شهری تأکید دارد.
در این میان، گردشگری فرهنگی به یکی از مؤثرترین ابزارهای حفاظت از میراث تاریخی تبدیل شده است. تجربه بسیاری از شهرهای موفق جهان نشان میدهد هرگاه بناهای تاریخی با حفظ اصالت خود به فضاهایی برای اقامت، فرهنگ، هنر، پذیرایی یا تجربه زیست شهری تبدیل شدهاند، هم امکان نگهداری و مرمت مستمر آنها فراهم شده و هم ارزش اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تازهای برای شهر ایجاد شده است.
این رویکرد، رابطهای دوسویه میان حفاظت و توسعه شکل میدهد؛ بهگونهای که رونق گردشگری به حفظ میراث کمک میکند و میراث فرهنگی نیز به یکی از مهمترین مزیتهای رقابتی شهر در جذب گردشگر تبدیل میشود.
اصفهان بهعنوان یکی از مهمترین شهرهای تاریخی ایران، ظرفیت کمنظیری در این زمینه دارد. هویت این شهر تنها در آثار شاخص و جهانی آن خلاصه نمیشود، بلکه شبکه گستردهای از خانههای تاریخی، گذرها و محلههای کهن، لایههای عمیقتری از فرهنگ، هنر، معماری و سبک زندگی ایرانی را در خود جای دادهاند.
احیای این خانهها، نهتنها به صیانت از میراث ارزشمند شهر کمک میکند، بلکه میتواند تجربهای متفاوت و اصیل از سفر به اصفهان برای گردشگران داخلی و خارجی خلق کند؛ تجربهای که فراتر از بازدید از بناهای تاریخی، امکان لمس زندگی در دل تاریخ را فراهم میآورد.
امروز، توجه به خانههای تاریخی دیگر تنهایک اقدام عمرانی یا میراثی نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد توسعه پایدار شهری، تقویت اقتصاد گردشگری، افزایش ماندگاری مسافران، رونق کسبوکارهای فرهنگی و حفظ هویت تاریخی شهر محسوب میشود؛ هر خانهای که با رعایت اصول تخصصی مرمت و احیا میشود، در حقیقت به نقطهای برای پیوند گذشته با آینده و بستری برای روایت دوباره تاریخ، فرهنگ و هنر این سرزمین تبدیل خواهد شد.
آنچه در ادامه میخوانید، حاصل گفتوگوی خبرنگار ایمنا با محمدعلی ایزدخواستی، مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان درباره روند احیای خانههای تاریخی، نقش آنها در توسعه گردشگری، چالشهای پیشروی سرمایهگذاران، برنامههای حمایتی مدیریت شهری و ظرفیت این بناها برای حفاظت از میراث فرهنگی و تقویت هویت تاریخی اصفهان است.
ایمنا: در سالهای اخیر موضوع احیای خانههای تاریخی اصفهان بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. اکنون چه تصویری از وضعیت این خانهها در اختیار دارید؟
ایزدخواستی: در حال حاضر اطلاعات ۱۲۸ خانه تاریخی احیا شده در شهر اصفهان که با کاربریهایی همچون اقامتگاه سنتی، رستوران، کافه، موزه و موارد مشابه فعالیت میکنند یا در مسیر احیا قرار دارند، توسط سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان گردآوری و بهروزرسانی شده است؛ این اقدام بهنوعی یک پایش میدانی و تخصصی محسوب میشود.
اطلاعات گردآوریشده شامل نشانی این خانهها، تصاویر، مشخصات مالک و بهرهبردار، نوع کاربری، نوع و میزان امکانات و سطح فعالیت آنهاست؛ در جریان این بررسی، همه خانههای مورد اشاره بازدید و تصاویر آنها ثبت و ضبط شد و با بهرهبرداران نیز گفتوگو صورت گرفت.
نتیجه این بررسی نشان میدهد از میان این ۱۲۸ خانه، ۱۰۳ مورد مرمت خود را به پایان رساندهاند و ۲۵ مورد نیز در حال مرمت هستند. این آمار بیانگر آن است که احیای خانههای تاریخی در اصفهان به یک جریان قابل توجه تبدیل شده و بهویژه در چهار سال گذشته، رشد چشمگیری در مرمت این خانهها با هدف استفاده در کاربریهای گردشگری مشاهده میشود.
ایمنا: این گردآوری اطلاعات و بازدیدهای میدانی با چه هدفی انجام شد؟
ایزدخواستی: هدف اصلی ما این بود که تصویر دقیقتری از وضعیت خانههای تاریخی احیاشده و در حال احیا داشته باشیم. به همین دلیل در کنار ثبت اطلاعات، با بهرهبرداران گفتوگو و مسائل و مشکلات آنها را نیز احصا و تدوین کردیم.
پس از گردآوری این نظام مسائل، کارشناسان سازمان آنها را بررسی کردند و موضوعات مرتبط برای پیگیری به متولیان امر منتقل شد؛ از جمله شهرداریهای مناطق، اداره کل میراث فرهنگی و دستگاههای خدماترسان. کارشناسان سازمان نیز به صورت دورهای به اقامتگاهها و دیگر کاربریهای گردشگری ایجادشده در این خانهها مراجعه میکنند و پیگیر حل مسائل و مشکلات آنها هستند.
این روند کمک میکند ارتباط سازمان با بهرهبرداران مستمر باشد و مشکلات، پیش از آنکه به مانع جدی تبدیل شوند، شناسایی و دنبال شوند.
ایمنا: این خانهها در چه محدودههایی از شهر اصفهان شناسایی و بررسی شدهاند؟
ایزدخواستی: شناسایی، پایش، مکانیابی و بهروزرسانی وضعیت هتلهای سنتی، اقامتگاههای سنتی، اقامتگاههای بومگردی، سفرهخانهها و موارد مشابه در سه محدوده اصلی بافت تاریخی شهر اصفهان یعنی مناطق یک، ۳ و ۵ شهرداری اصفهان انجام شده است؛ هر کدام از این محدودهها نیز به تفکیک محلات تعیینشده توسط شهرداری اصفهان بررسی شدهاند.
در منطقه یک، محلاتی همچون علیقلیآقا، بیدآباد، دربکوشک، جوزدان و شاهزاده ابراهیم مورد بررسی قرار گرفت. در منطقه ۳ محلات سرچشمه، شهشهان، سنبلستان، نقشجهان، قلعهتبره، ملک، جویباره، چرخاب و امامزاده اسماعیل بررسی شد. در منطقه ۵ نیز محلات جلفا و سیچان در این طرح مورد بررسی قرار گرفت.
دسترسی آسان؛ پیشنیاز رونق خانههای تاریخی
ایمنا: مهمترین مشکلاتی که در جریان این پایشها و گفتوگو با بهرهبرداران شناسایی شد، چه بود؟
ایزدخواستی: مسائل مطرحشده متنوع است، اما بعضی موارد تکرار بیشتری داشت و به عنوان چالشهای اصلی شناخته شد که یکی از مهمترین آنها نبود پارکینگ است.
بسیاری از این خانهها در بافت تاریخی و در محلات قدیمی قرار دارند؛ محلاتی که ساختار فضایی آنها برای تردد و توقف خودروهای امروزی طراحی نشده است. همین مسئله میتواند برای مراجعهکنندگان و گردشگران دشواری ایجاد کند.
موضوع دیگر نظافت محلی و همچنین سیما و منظر پیرامونی است. وقتی یک خانه تاریخی به اقامتگاه، رستوران، کافه یا موزه تبدیل میشود، فضای اطراف آن هم در تجربه مخاطب اهمیت پیدا میکند. اگر منظر پیرامونی نامناسب باشد یا برخی زمینهای بایر و رهاشده در محله وجود داشته باشد، کیفیت حضور گردشگر در آن محدوده تحت تأثیر قرار میگیرد.
از دیگر مسائل مطرحشده، مشکلات مربوط به نصب تابلوهای مسیر و جهتیابی است. در بافت تاریخی، بهویژه برای گردشگران یا افرادی که با محله آشنا نیستند، تابلوهای راهنما اهمیت زیادی دارد.
اگر مسیر دسترسی روشن نباشد، حتی یک مجموعه فعال و ارزشمند نیز ممکن است کمتر دیده شود یا مراجعهکنندگان در یافتن آن دچار مشکل شوند.
ایمنا: برای رفع این مشکلات چه اقداماتی انجام شده یا در حال انجام است؟
ایزدخواستی: پس از شناسایی مشکلات، سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان موضوع را به صورت کارشناسی جمعبندی کرده و با متولیان مرتبط در میان گذاشته است. در این زمینه جلسات متعددی با شهرداران مناطق برگزار شده تا مشکلات اقامتگاهها و مراکز سنتی بررسی و برای رفع آنها اقدام شود.
البته برخی مشکلات نیازمند همکاری چند دستگاه است. برای مثال موضوعاتی همچون خدماترسانی، وضعیت محلی، منظر شهری، تابلوهای مسیر و مسائل مربوط به زیرساخت، هر کدام متولیان و مسیرهای اداری خاص خود را دارند.
سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان تلاش میکند این مسائل را از حالت پراکنده خارج کند و بهصورت منظم و قابل پیگیری در اختیار دستگاهها و بخشهای مسئول قرار دهد.
ایمنا: شما به رشد مرمت خانههای تاریخی در چهار سال گذشته اشاره کردید. این رشد را چگونه ارزیابی میکنید؟
ایزدخواستی: این موضوع از چند جهت اهمیت دارد. نخست اینکه مرمت خانه تاریخی موجب جلوگیری از تخریب و فرسودگی بیشتر بنا میشود. همچنین با تعریف کاربری مناسب، بنا فقط به شکل کالبدی حفظ نمیشود، بلکه دوباره وارد چرخه زندگی میشود.
خانه تاریخی اگر رها شود، به مرور آسیب میبیند، کاربریهایی همچون اقامتگاه سنتی، رستوران، کافه و موزه، اگر با ملاحظات فنی و میراثی همراه باشند، میتوانند به حفاظت مؤثرتر از این بناها کمک کنند.
از سوی دیگر، ورود این خانهها به چرخه گردشگری به خلق جاذبههای ارزشمند برای سفر به اصفهان کمک میکند. بسیاری از گردشگران علاقهمند هستند که تجربهای نزدیکتر به فضای تاریخی و فرهنگی شهر داشته باشند؛ خانههای تاریخی احیاشده میتوانند چنین تجربهای را فراهم کنند.
خدمات رایگان سازمان نوسازی اصفهان به سرمایهگذاران خانههای تاریخی
ایمنا: برای حمایت از سرمایهگذارانی که قصد ورود به حوزه احیای خانههای تاریخی دارند، چه خدماتی ارائه میشود؟
ایزدخواستی: هدف سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان، حمایت از سرمایهگذاران این بخش برای احیای سایر خانههای تاریخی شهر است. سرمایهگذارانی که تمایل دارند در این حوزه فعالیت کنند، میتوانند با سازمان تماس بگیرند و از خدمات و مزایایی که پیشبینی شده بهرهمند شوند.
این خدمات شامل آسیبشناسی و ارائه مشاوره مرمت بنای تاریخی است. بسیاری از مالکان یا سرمایهگذاران ممکن است نسبت به وضعیت فنی بنا، نوع آسیبها و شیوه صحیح مرمت شناخت کافی نداشته باشند.
سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان در این زمینه مشاوره تخصصی ارائه میکند. همچنین سازمان در مسیر اخذ مجوزهای قانونی از اداره کل میراث فرهنگی و شهرداری برای مرمت بنا همکاری میکند.
از سوی دیگر، مشاوره اقتصادی برای تعیین نوع کاربری نیز ارائه میشود. انتخاب کاربری مناسب، هم برای حفاظت از بنا و هم برای موفقیت فعالیت اقتصادی اهمیت دارد.
نکته مهم این است که این خدمات به صورت رایگان انجام میشود. علاوه بر این، سازمان در صورت نیاز میتواند به صورت مستقیم عملیات مرمت و تجهیز بنا را نیز انجام دهد.
ایمنا: یکی از موضوعاتی که مالکان خانههای تاریخی با آن روبهرو هستند ناآشنایی با مسیر تخصصی و قانونی مرمت است. شما برای این مسئله چه راهکاری دارید؟
ایزدخواستی: این موضوع یکی از بزرگترین مشکلات این حوزه است. بسیاری از مالکان، آشنایی و اطلاعات تخصصی کافی درباره مرمت بنای تاریخی، ضوابط میراث فرهنگی، مسیر دریافت مجوزها و حتی انتخاب کاربری مناسب ندارند؛ همین ناآشنایی میتواند آنها را با مشکلات زیادی روبهرو کند.
به همین دلیل یکی از وظایفی که برای خود قائل هستیم، برداشتن موانع از جلوی پای سرمایهگذاران است. این کار از طریق مشاوره، همراهی در مسیر مجوزها، بررسی فنی و کمک به انتخاب کاربری انجام میشود.
ایمنا: خانههای تاریخی اصفهان چه ظرفیتی برای روایت هنر و معماری ایرانیـاسلامی دارند و احیای آنها چه کمکی به حفظ این میراث میکند؟
ایزدخواستی: زمانی که خانههای تاریخی وارد چرخه گردشگری میشوند ضمن حفاظت از این مواریث فرهنگ، جاذبههای ارزشمندی نیز برای سفر به شهر اصفهان خلق میگردد.
بسیاری از این خانهها، خود موزههای گرانسنگی از هنر و معماری ایرانیـاسلامی هستند. در برخی از آنها تزئیناتی به کار رفته که به خودی خود جلوهگاه چندین هنر سنتی و اصیل است. این هنرها در کنار هم ترکیب شدهاند و موقعیتی استثنایی به وجود آوردهاند.
وقتی چنین خانهای احیا میشود، فقط یک ساختمان حفظ نشده است، بلکه بخشی از فرهنگ، هنر، معماری و هویت تاریخی شهر نیز حفظ میشود. اگر این بناها وارد چرخه استفاده درست و متناسب شوند، امکان نگهداری و مراقبت از آنها بیشتر میشود.
بنابراین احیای این خانهها میتواند به حفاظت از میراث فرهنگی کمک کند، یعنی خانه تاریخی هم حفظ و هم دیده میشود و نیز برای شهر ارزشآفرینی میکند و این همان نقطهای است که احیا، مرمت، فرهنگ و اقتصاد شهری به هم پیوند میخورند.
سرمایهگذاری در احیای خانههای تاریخی؛ مسیری برای حفظ هویت اصفهان
ایمنا: شاید شهروندانی هماکنون صاحب خانهای تاریخی هستند و میخواهند آن را احیا کنند. حمایت شما از این مالکان چگونه انجام میشود؟
ایزدخواستی: سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان آماده مشاوره و همراهی با سرمایهگذاران و مالکان خانههای تاریخی است. ما معتقدیم احیای این خانهها هم به نفع مالک و سرمایهگذار است، هم به نفع شهر و هم به سود میراث فرهنگی اصفهان.
خانههای تاریخی ظرفیتهای ارزشمندی هستند که اگر درست شناخته، مرمت و بهرهبرداری شوند، میتوانند به جاذبههای مهم گردشگری تبدیل شوند.
سازمان سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان تلاش دارد مسیر ورود سرمایهگذاران به این حوزه را هموارتر کند و موانعی را که در مسیر احیای بناهای تاریخی وجود دارد، کاهش دهد.
امروز تجربه ۱۲۸ خانه تاریخی احیاشده یا در حال احیا نشان میدهد که این مسیر امکانپذیر است؛ هر خانه تاریخی که حیات دوباره پیدا میکند، بخشی از هویت اصفهان را زندهتر میسازد و این همان چیزی است که دوستداران میراث فرهنگی به دنبال آن هستند.
نظر شما